Кіріспе

1812 жылғы соғыстағы шайқас, осы атпен аталатын басқа шайқастар

Ланди жолағы шайқасы, сондай-ақ Ниагара шайқасы деп те белгілі, 1814 жылғы 25 шілдеде 1812 жылғы соғыс кезінде қазіргі Канаданың Онтарио провинциясындағы Ниагара шарлауының жанында американдық шабуыл жасаған әскер мен британдық және канадалық әскер арасында болды. Бұл соғыстың ең қанды шайқастарының бірі және Канадада болған ең қасіретті шайқастардың бірі болып есептеледі, шамамен 1720 адам зардап шекті, оның ішінде 258 адам қаза тапты. Шайқас жақын аралықтан қарқынды оқ атысымен және екі тараптың да түтін мен ұйырысқанда достық өртке ұшырауымен еректелді, бұл бірнеше бөлімдердің толығымен ыдырауына әкелді. Екі әскер де тең түсті; шайқастан кейін ешбір тарап майданды толық бақылауға алмады. Алайда, американдықтардың шеккен шығындары олардың кері шегінуіне себеп болды, ал британдықтар стратегиялық басымдықты қолға алды.

Өмірбаян

1814 жылғы 3 шілдеде генерал-майор Джейкоб Браунның басқаруындағы американдық армия Ниагара өзенінің Эри көліне жақын жерінде шабуыл жасады. Оның әскері британдықтардың Эри фортындағы бекінісін жылдам басып алды, содан кейін солтүстікке қарай жылжыды. Екі күннен кейін, бригада генералы Винфилд Скотт басқаратын АҚШ тұрақты әскерінің екі бригадасының бірі Чиппава шайқасында генерал-майор Финес Риалл басқарған британдық күштерді жеңді. Шайқастан кейін бірнеше күн өткен соң Браун Чиппава сағасы бойындағы британдық қорғанысын айналып өтті, ал британдықтар Онтарио көліндегі Ниагара сағасының жанындағы Форт Джорджға қайтарылды. Браунның бұл бекініске шабуыл жасау үшін жеткілікті әскері мен ауыр артиллериясы болмады, сонымен қатар көлді британдық теңіз эскадрильясы бақылап тұрды. Нью-Йорк штатындағы Саккет портында орналасқан американдық кемелердің командашысы коммодор Айзек Чонси, британдық эскадрильяға қарсы шығу үшін жаңа фрегаттар мен қарулы бригтердің дайын болуын күтіп отырды. Чонси ауырғандықтан американдық эскадрилья портта одан да кешікті. Осының салдарынан Браунға күшейте беру немесе ауыр қару жіберілмеді, ал британдықтар Форт Джорджты нығайту үшін көл арқылы бірнеше бөлімдерін Йорктен жеткізе алды. Шілде айының көп бөлігінде Браунның әскері Форт Джорджтан оңтүстікке қарай бірнеше шақырым жердегі Куинстонды басып алды. Олардың бұл алға жылжуына қанадалық милиция және бірінші ұлттың жауынгерлері тарапынан мазақтау жасалды. 24 шілдеде Браун Чиппава сағасына қайтарылды, ол батысқа қарай Бурлингтонға жылжудан бұрын өзінің жабдықталуын қамтамасыз етуді жоспарлады.

Алдын ала қозғалыстар

25 шілде күні таңертең Жоғарғы Канаданың британдық вице-губернаторы, генерал-лейтенант Гордон Драммонд Ниагара түбегінде жеке басқаруды жүзеге асыру үшін Форт-Джорджге келді. Ол дереу подполковник Джон Такердің басқаруындағы күштерге 1813 жылдың желтоқсанында британдықтар басып алған Ниагара фортынан Ниагара өзенінің шығыс жағымен оңтүстікке қарай жылжуға бұйрық берді, осылайша Браунды батыс жағалауды эвакуациялауға мәжбүрлеуді үміттенеді. Бірақ Браун керісінше, солтүстікке қарай шабуылға көшті, бұл британдықтарды Форт-Джорджді қорғау үшін Такердің колоннасын қайтаруға мәжбүрлеуді мақсат етті. Америкалықтар британдықтардың Ланди-Лейнді күшті ұстап тұрғанын білмеген сияқты. Риалл американдықтардың алға жылғанын білген соң, әскерлеріне Форт-Джорджқа шегінуді және полковник Геркулес Скот басқаратын тағы бір колоннаға өздеріне көмектесуге емес, Сент-Дэвидстен Квинстонға жылжуды қамтамасыз етуді бұйырды. Алайда Драммонд бұл бұйрықтарды кері қайтарды, ол Форт-Джорджтан Ланди-Лейнге күшпен қосымша күштерді жіберді. Британдықтар өз позицияларын қайта иеленуде болғанда, сағат 18:00 шамасында алғашқы американдық бөлімшелері көрінді.

Скотттің шабуылы

Ландидің жолағы Ниагара өзені бойындағы басты Портаж жолынан жақын жердегі шанышқы болды. Ол көтеріңкі жердің үстімен (айналасындағы жерден шамамен 25 фут биік) өтетін, сондықтан аймақтың жақсы көрінісін ұсынатын. Британдық артиллерия (екі 24 фунттық, екі 6 фунттық зеңбірек, бір 5,5 дюймдік гаубица және Конгрев зымыранының бөлімі) соғыс алаңының ең биік нүктесіндегі зиратта шоғырланды. Винфилд Скотттың басқаруындағы американдық 1-ші бригада, Таусонның артиллериялық ротасымен бірге, Скотт британдықтардың сол қанатын айналып өту үшін майор Томас Джесуп басқаратын 25-ші АҚШ жаяу әскерін жіберді. 25-ші бригада өзендегі қону алаңына баратын қолданылмай қалған жолды тауып, оны британдық қанатты айналып өту үшін пайдаланды. Олар британдық және канадалық бөлімшелерді (8-ші (Король) полкінің 1-ші батальонының жеңіл ротасы және Жоғарғы Канада біріктірілген милициялық батальоны) қайта орналастырып жатқанда және американдықтардың келгенін білмейтін кезде ұстап алды, оларды шатастырып, кері шегіндірді. Британдықтар мен канадалықтар қайта жиналды, бірақ Портаж жолынан ығыстырылды. Джесуп Ландидің жолағы мен Портаж жолының қиылысын күзету үшін капитан Кетчемнің жеңіл жаяу әскері ротасын жіберді. Кетчемнің ротасы көптеген жараланғандар мен хабаршыларды, соның ішінде бір қолы жараланған генерал-майор Риаллді тұтқынға алды, ол артқа қарай жол тартқан еді. Тұтқындардың көпшілігі Кетчем Джесупқа қысқа уақытқа қосылғаннан кейін, американдық армияның басты күштеріне қайта оралуға тырысқанда жау бөліміне түсіп, қашып кетті, бірақ Риалл мен милициялық кавалерия жетекшісі капитан Уильям Гамильтон Мерит тұтқын болып қалды. Джесуптың әрекеті және Скотт бригадасының бекемдігі Драммондты сол қанатымен қатарласу үшін орталық күштерін кері шегіндіруге және Скотттың сол қанатын мазалаған Гленгарри жеңіл жаяу әскерін де кері қайтаруға ықпал етті. Драммондтың орталық күштерін кері шегіндіру пехотаның алдында артиллерияны әлсіз қалдырды.

Браунның шабуылдау

Түнгі уақытта Скотттың бригадасы ауыр шығынға ұшырады. Браун күнінің соңында американдық негізгі күштермен келді (бригадир генерал Элезер Уилок Рипли бағынындағы 2-ші бригада және бригадир генерал Питер Б. Портер бағынындағы милициядан еріктілер бригадасы). Рипли мен Портер Скотттың бригадасын алмастырғанда, Браун подполковник Джеймс Миллерге 21-ші АҚШ жаяу әскерін британдық зеңбіректерді басып алуға бұйрық берді. Миллер мәшһүр түрде: "Тырысып көремін, мырза", - деп жауап берді. Британдықтардың оң жақтағы 1-ші АҚШ жаяу әскерінің тағы бір шабуылына назары ауғанда, Миллердің әскері британдық артиллериядан бірнеше метр қашықтықта орналасты. Олар бірнеше мылтық атып, көптеген зеңбірекшілерді өлтірді, содан кейін штыкпен шабуыл жасады; осы арқылы зеңбіректерді басып алып, британдық орталықты төбеден ығыстырды. Зеңбіректердің артында тұрған британдық жаяу әскері (89-шы полктің 2-ші батальоны) қарсы шабуыл жасауға тырысты, бірақ Миллер мен Рипли оларды кері қайтарды. Осы уақытта полковник Геркулес Скотттың британдық колоннасы шайқау алаңына келді, ол Квинстон арқылы қажетсіз айналым жасағаннан шаршаған еді. Жағдайдың өзгергенін білмей, олар Рипли бригадасына шабуылдап, үш 6 фунттық зеңбірегін жоғалтып, тәртіпсіздікке түсті. Бұл зеңбіректер 41-ші полктің жеңіл ротасының шабуылымен қайта табылды, бірақ қайтадан тастап кетілді.

Драммондтың қарсы шабуыл

Американдықтар қолға түскен британдық артиллериясының арасына өз артиллериясын орналастыруға тырысқанда, Драммонд (мойнында жараланған) әскерін қайта ұйымдастырып, өзінің артиллериясын қайтарып алуға белсенді әрекет жасады. Ол өзінің көптеген жеңіл жаяу әскерін американдықтардың қатарын бұзуға, немесе олардың әлсіз тұстарын табуға пайдаланбастан, тікелей шабуыл жасады. Американдықтар британдықтардың тастап кеткен қарулары үшін қысқа қашықтықта мушкетпен шайқасып, екі тарап та ауыр шығынға ұшырады. Гленгарри жеңіл жаяу әскері американдықтардың сол қанатын қайтадан мазалағанда, басқа британдық бөлімдер оларды американдықтар деп жаңылысып, өз атысынан зардап шеккеннен кейін кері шегінуге мәжбүр болды. Бірінші сәтсіздікке қарамастан, Драммонд сол әдіс-тәсілдер мен құрылымды қолданып, екінші шабуылды ұйымдастырды. Кейбір американдық бөлімдер шайқасып, дүркірегенімен, Рипли оларды қайта жинап, өз орнында тұруға мәжбүрледі. Осы шайқас жүріп жатқанда, Уинфилд Скотт өзінің азайған бригадасын (ол майор Генри Ливенворт басшылығымен бір арнайы батальонға қайта ұйымдастырылған) Драммондтың орталық бөлігіне қарсы рұқсатсыз шабуылға бастап кетті. Скотттың бригадасы британдықтармен де, Рипли бригадасының бөлімдерімен де қақтығысты, олар атып жатқан әскерлердің кім екенін білмеді. Драммондтың қатары кері шегінді, бірақ Скотттың әскері тәртіпсіздікке ұшырап, американдық сол қанатта қайта жиналғанша кері қайта шегінді. Скотт Джесуптың полкіне қосылу үшін аттанды, ол әлі де оң қанатта болды, бірақ көп ұзамай ауыр жарақат алды. Түн ортасына дейін Драммонд барлық қолда бар күштерін пайдаланып, үшінші қарсы шабуылды бастады, бірақ бұл кезде британдық қатар ұйымдастырылған полктер мен батальондар емес, аралас отрядтар мен роталардан тұрды. Артиллерия үшін болған шайқас бұрынғыдан да қатысты, бір кезде штыктар қолданылды, бірақ шаршаған британдықтар қайтадан шегінді.

Соғыс аяқталды

Түн ортасына қарай екі жақ та шаршап қалды. Америка жағында тек 700 сарбаз ғана қатарда тұрды. Винфилд Скотт пен Джейкоб Браун екеуі де ауыр жарақат алды. Браун жақын арада жазылып кетеді, бірақ Скотттың жарақаты оны жорықтан шығарды. Су мен азық-түлік азайғандықтан, Браун шегінуге бұйрық берді. Портер мен подполковник Джейкоб Хиндман (Браунның артиллерия командирі) қарсылық білдірді, бірақ бұйрыққа бағынды. Рипли Хиндманның артиллериясы алынғанын байқағанға дейін Браунның бұйрығынан хабарсыз болды. Портер оны орнында тұруға көндіргенімен, ол да шегінді. Американдық артиллерияшылар шайқас кезінде ауыр қатыгездікке ұшырады, ал Хиндман барлық зеңбіректерді алып кету үшін жеткілікті жұмыс аттарын табуда қиындыққа тап болды. Бір американдық 6 фунттық зеңбірек жақын арадағы шайқас кезінде жоғалды, оның мінешілері мылтықпен атқыланды, ал оны тартқан аттар британдық қатарға қашты. Кейін Хиндман тағы да аттарды тауып, британдық 24 фунттық зеңбіректердің бірін қайтарып алу үшін топ жіберді. Топ ұрыс алаңында кездескен британдық әскерлермен тұтқындалды.

Салдары

26 шілде күні таңертең Браун Риплиге ертеңгі күні тастап кетілген британдық қаруларды қайтарып алуға бұйрық берді. Рипли, Чиппавада қалған жасақтармен шаршаған әскерін күшейтіп, таңертең 1200 сарбазбен далаға шықты, бірақ Драммондтың 2200 сарбазымен майданды қайта басып алғанын көрді. Рипли ешқандай кедергісіз кері шегінді. Америка армиясы Форт-Эриге қайта шегінді, алдымен Чиппава сағасындағы ескі британдық бекіністерді әдейі қиратып, өздерінен кейін көпірлерді өртеп жіберді. Көлік құралдары жеткіліксіз болғандықтан, жараланғандарды қолдағы вагондарға орналастыру үшін көптеген жабдықтар мен жабдықтауларын тастап кетуге немесе жоюға мәжбүр болды. Кейін Драммонд американдықтардың тәртіпсіздікпен шегінгенін мәлімдеді. Британдық және канадалық әскерлердің бір бөлігін майданда жерлеп, көптеген американдық мәйіттерін үлкен өртеу орындарында өртеп жібергеннен кейін, британдықтар Драммонд күш алғанша Квинстонға қайтты. Соғысқа қатысты айтқанда, британдықтар стратегиялық жеңіске жетті, себебі Ниагарадағы американдықтар көп шығынға ұшырап, қазіргі кезде сандар жағынан кем болды және Форт-Эриге зейнетке шығуға мәжбүр болды. Ричард В. Барбуто былай деді: "26 шілдеде Браунның Берлингтон биіктігіне шабуыл жоспары қайта қалпына келтірілмейтіндей бұзылды. Драммонд Ниагараның солтүстік жағындағы форттарды бақылауға алып, американдықтардың шабуылын тоқтатты. Екі тарап та әлі де күшті болғанымен, Ниагара түбегіндегі күш теңгерімі басып алушылардан қорғаушыларға ауысты".

Шығындар

Британдық ресми мәліметтер бойынша 84 адам қаза тапты, 559 адам жараланды, 42 адам тұтқынға алынды және 193 адам жоғалып кетті. Сәл кейінірек жарияланған мәліметтерде қаза тапқандар мен жараланғандар саны сол күйінде қалды, бірақ жоғалып кеткендердің саны 110 адамды құрады. Олардың 25 шілдеде қаза тапқандығы кейін расталды.

Кэтрин Ланди

Кэтрин Ланди 1700 жылдардың соңында Элизабет Гарви мен британдық армияның лейтенанты Дэниел Шеннон отбасында дүниеге келді. Жасөспірім шағында ол Томас Ландиге үйленді, одан сегіз бала туды. Олар Ниагара шарлауынан батысқа қарай бір шақырым жердегі Ланди-Лейнге қоныстанды. 1814 жылдың 25 шілдесінде британдық әскерлер американдықтармен кездесуге бара жатқанда оның үйінің жанынан өтті. Басқалармен бірге қашпай, ол 14 шақырымдық сапардан кейін оларға су берді. Сонымен қатар, оның үйінен шығысқа қарай бір шақырым жерде шайқас болғанда, ол жараланғандарды емдеу үшін үйін ашты. Британдық армия оның көмегіне қатты риза болды, сондықтан бір офицер оған алғыс ретінде қылышын сыйлады. Кэтрин Ланди 19 ғасырдың ортасында "әулие" деп тарихта қалды.