Кіріспе
Колледжге дейінгі мемлекеттік білім беру нұсқалары үшін термин – «Мектеп таңдауы». Бұл оқушылар мен отбасыларға мемлекеттік мектептерге альтернативаны таңдау мүмкіндігін беретін білім беру нұсқаларына арналған термин. Бұл мәселе АҚШ-тың әртүрлі штаттарының заң шығарушы органдарында қызу пікірталас тудырып отыр. АҚШ-тағы мектеп таңдауының ең көп таралған түрі, бағдарламалар мен қатысушы студенттер саны бойынша өлшенгенде, стипендиялық салық жеңілдіктері бағдарламалары болып табылады. Бұл жеке тұлғаларға немесе корпорацияларға жеке мектептерге шәкіртақы беруге арналған коммерциялық емес ұйымдарға жасалған қайырымдалықтар үшін штаттық салықтарынан салық жеңілдіктерін алуға мүмкіндік береді. Мемлекет мектеп купондары бағдарламасы арқылы да осыған ұқсас субсидия беруге болады. Мектеп таңдауының басқа нұсқаларына ашық тіркелу заңдары (оқушыларға өз тұрғын жеріне жақын мектептен басқа мемлекеттік мектепке баруға мүмкіндік береді), чартерлік мектептер, магниттік мектептер, виртуалды мектептер, үйде оқыту, білім беру үнемдеу шоттары (ESA) және жеке білім беру салық жеңілдіктері немесе шегерімдер кіреді.
School choice is a term for education options that allow students and families to select alternatives to public schools. It is the subject of fierce debate in various state legislatures across the United States. The most common type of school choice in the United States, measured both by the number of programs and by the number of participating students, are scholarship tax credit programs. These allow individuals or corporations to receive tax credits toward their state taxes in exchange for donations made to non profit organizations that grant private school scholarships. A similar subsidy may be provided by a state through a school voucher program. Other school choice options include open enrollment laws (which allow students to attend public schools other than their neighborhood school), charter schools, magnet schools, virtual schools, homeschooling, education savings accounts (ESAs), and individual education tax credits or deductions.
АҚШ-та
1955 жылы экономист Милтон Фридман АҚШ-тың мемлекеттік мектеп жүйесін жақсартуға септігін тигізетініне сенген оқушыларды мектептерге тағайындауда еркін нарық принциптерін қолдануды ұсынды. Сол кездегі қалыпты тәжірибе – балаларды үйлеріне ең жақын мемлекеттік мектепке жіберу еді. Фридман ата-аналардың білім беру қаражатын мектеп ваучерлері түрінде алу мүмкіндігіне ие болуы керек екенін ұсынды, бұл оларға мемлекеттік, жеке, діни және діни емес мектептердің ішінде балаларына мектеп таңдауға мүмкіндік береді. Басқа штаттар Гриффинге қарсы Принс-Эдвард округі мектептерінің кеңесі (1964) шешімімен бұл практикаға тыйым салынғанға дейін осы үрдісті қабылдады. Милуоки қаласының мэрі Джон Норквист (Демократ) және Висконсин штатының губернаторы Томми Томпсон (Республикашыл) 1990 жылы Милуокиде мектеп ваучерлерін енгізді. Миннесота штаты алғаш рет мектептердегі жарғылық мектептер туралы заң қабылдады, ал елдегі алғашқы жарғылық мектеп 1992 жылы Миннесота штатының Сент-Пол қаласында ашылған Сити Академиялық орта мектебі болды. 1995 жылы Фридман мемлекеттік мектеп жүйесін «қанағаттанарлықсыз нәтижелер» үшін сынады: жоғары табысқа ие қала маңындағы және қауымдастықтардағы салыстырмалы түрде жақсы мемлекеттік мектептер; біздің ішкі қалаларымыздағы өте нашар мемлекеттік мектептер. 2002 жылы Зельманға қарсы Симмонс Харрис ісінде АҚШ Жоғарғы Соты мектеп ваучерлерін Бірінші түзетудің дін бостандығы туралы ережесін бұзбай, діни мектептердегі білім алуға төлеу үшін пайдалануға болатынын мәлімдеді. Осының нәтижесінде штаттар ата-аналардың таңдаған кез келген мектебіне қаржылай көмек көрсететін ваучерлік бағдарламаларды қабылдауға құқылы болды. 2004 жылы Конгресс 2000 аз қамтылған студентке стипендия беруді көздейтін DC Opportunity Scholarship бағдарламасын қабылдады. 2008 жылы студенттердің отбасыларының орташа табысы 22 736 долларға жетті, бұл төрт адамдық отбасы үшін белгіленген федералдық кедейлік деңгейінің 107 пайызын құрады. Айова штатында 2006 жылы Білім беру мүмкіндіктері туралы заң қабылданды, ол стипендия беруші ұйымдарға (SGO) үміткер донорлар үшін салық жеңілдіктерін қарастырды. Бұл салық шектері бастапқыда 5 миллион доллар болды, бірақ 2007 жылы 7,5 миллион долларға дейін өсті. 2007 жылы Ньюарк нашар жұмыс істейтін жергілікті мектептерге баламалы шешімдер ұсынды. Губернатор Крис Кристи қала әкімі Кори Букермен бірге осы жердегі мектептерді кеңейту бойынша жұмыс істеді. 2009 жылы мектеп таңдау мәселесі партиялық сипатқа ие болды. Демократтардың қолдауы азайды, ал Республикашылдардың қолдауы одан әрі кеңейді. Демократтар басымдығымен Конгресс 9 мың аз қамтылған баладан тұратын күтіп отырған тізіміне қарамастан, DC бағдарламасын кезең-кезеңмен тоқтатуға тырысты. 2011 жылы Республикашылдар көпшілікке ие болып, бағдарламаны жаңартты. Аризона штатындағы жеке мектептерге оқу ақысы бойынша салық жеңілдігін беру бағдарламасы 2014 жылы жеке тұлғалар үшін 1053 доллар, ал әйелдер мен ерлер үшін 2106 доллар көлемінде ұсынылды. 2011–2012 оқу жылында 24 мыңға жуық бала стипендия алды. Бағдарлама 1998 жылы басталды, нәтижесінде 77 500 салық төлеушіге қол жеткізілді, бұл штат бойынша жеке мектептерде оқитын балаларға 500 миллион доллардан астам стипендия қаражатын ұсынды. Аризона бағдарламасы сотқа шағымдануларға қарсы тұрды, себебі оқу гранттары діни мектептерге берілуі мүмкін еді. Джорджия штатындағы жеке мектептерге стипендия берушілерге мемлекеттік табыс салығы бойынша жеңілдік беретін «Білім алуға кең мүмкіндіктер» бағдарламасы бар. Депутат Дэвид Касас Джорджия штатында мектеп таңдау туралы заң қабылдады. 2012 жылы шамамен 1,8 миллион бала үйде оқытылды. 2015 жылы 14 қалада оқушылардың 30 пайызы немесе одан да көп бөлігі шартты мектептерде оқыды, олардың ішінде Нью-Орлеан жетекшілік етті, 2016 жылы көрсеткіш 93 пайызды құрады, 47 Калифорния мектеп ауданы мен 10 000 оқушы District of Choice бағдарламасына қатысты, бұл мектеп аудандарының бес пайызы мен оқушылардың 0,2 пайызын қамтыды.
In Zelman v. Simmons Harris in 2002, the Supreme Court of the United States declared that school vouchers could be used to pay for education in sectarian schools without violating the Establishment Clause of the First Amendment. As a result, states are free to enact voucher programs that provide funding for any school of the parent's choosing. In 2004, Congress enacted the D. C. Opportunity Scholarship Program, which provided scholarships to 2000 low income students. In 2008, students came from families with an average income of $22,736, approximately 107 percent of the federal poverty level for a family of four. In Iowa, the Educational Opportunities Act was enacted in 2006, creating tax credits for eligible donors to scholarship granting organizations (SGO)s. These tax caps were $5 million originally, but in 2007 increased to $7.5 million. In 2007 Newark launched alternatives to poorly performing local schools. Governor Chris Christie worked with mayor Cory Booker to expand charter schools there. By 2009 school choice had become a partisan issue. Democratic support waned, while Republican support continued to broaden. The Democratic led Congress attempted to phase out the DC program, despite a waiting list of 9,000 low income children. In 2011 Republicans became the majority and renewed the program. The Arizona Individual Private School Tuition Tax Credit Program in 2014 offered $1,053 (individuals), and couples ($2,106). Nearly 24,000 children received scholarships in the 2011–2012 school year. The program started in 1998, reaching over 77,500 taxpayers, providing over $500 million in scholarship money for children at private schools across the state. The Arizona program survived a court challenge, ostensibly because tuition grants could go to religious schools. Greater Opportunities for Access to Learning is the Georgia program that offers a state income tax credit to donors of scholarships to private schools. Representative David Casas passed school choice legislation in Georgia. About 1.8 million children were home educated in 2012. In 2015, 14 cities had 30% or more of their students in charter schools, led by New Orleans, with 93% as of 2016, 47 California school districts and 10,000 students participated in District of Choice, serving five percent of school districts and 0.2 percent of students.
Стипендияға салықтық жеңілдіктер
Стипендиялық салық жеңілдіктері жеке тұлғалар мен кәсіпкерлерге стипендия тағайындайтын ұйымдарға (СГО; сондай-ақ мектеп оқуақысы ұйымдары деп те аталады) жасаған қайырымдалықтары үшін салықтарынан толық немесе ішінара мөлшерде жеңілдік береді. СГО-лар студенттерге жекеменшік мектептерге немесе өз ауданынан тыс жердегі мемлекеттік мектептерге баруға мүмкіндік беретін стипендияларды құру үшін осы қайырымдалықтарды пайдаланады. Қазіргі уақытта мұндай бағдарламалар он төрт штатта қолданыста: Алабама, Аризона, Флорида, Джорджия, Иллинойс, Айова, Канзас, Луизиана, Миннесота, Нью-Гэмпшир, Оклахома, Пенсильвания, Род-Айленд және Вирджиния.
Талондар
Талондар діни немесе зайырлы жеке мектептердегі оқу ақысын төлеуге көмектеседі.
Шарт мектептері
Чартерлік мектептер – мемлекеттік мектептерді басқаратын көптеген ережелерден босатылған тәуелсіз мемлекеттік білім беру ұйымдары. Бұл босатулар чартерлік мектептерге шешім қабылдау кезінде, мысалы мұғалімдермен келісімшарттар жасасу, қызметке алу және оқу бағдарламасын құру сияқты мәселелерде дербестік пен икемділік береді. Өз кезегінде, чартерлік мектептер қаржы жұмсау және оқу үлгерімі бойынша қатаң бақылауға алынады. Көптеген штаттар мен Вашингтон қаласының ұлттық астанасында чартерлік мектептерге қатысты заңдар бар, бірақ чартерлік мектептерді мақұлдау тәртібі әртүрлі болуы мүмкін.
Магниттік мектептер
Магниттік мектептер – ғылым, технология, өнер немесе басқа да белгілі бір салаларға маманданған мемлекеттік мектептер. Барлық балалар магниттік мектептерге қабылдауға құқылы емес; кейбіреулеріне түсу үшін конкурстық емтихан тапсыру қажет. Магниттік мектептер – ашық тіркелу бағдарламаларының мысалы, олар отбасыларға өздеріне бекітілген мектептерден өзге мемлекеттік мектептерді таңдауға мүмкіндік береді.
Үйдегі оқыту
Үйдегі білім беру немесе үй оқытуы – ата-анасы немесе ата-ананың тікелей бақылауымен үйде берілетін білім. Бейресми үй білімі мемлекеттік мектептерден бұрын пайда болған, ал үйдегі ресми оқыту кейде танымал болды. 1900 жылдары мемлекеттік білім беру кеңейген сайын үй оқытуы төмендеді. 2000 жылдан бері үйде оқытылатын балалардың саны, әсіресе АҚШ-та артты. Үй оқытуына қатысты заңнама әртүрлі: кейбір штаттарда ата-ана баланың үйде оқытылатынын мемлекетке хабарлауы тиіс, ал басқаларында кем дегенде бір ата-ана сертификатталған мұғалім болуы керек және жылдық үлгерім туралы есептер мемлекеттік сараптамадан өтеді.
Аудан аралық тіркеу
Аудан ішіндегі ашық тіркелу бағдарламалары бір аудан шегінде мектеп таңдауға мүмкіндік береді, ал ауданаралық ашық тіркелу отбасыларға ауданның шегінен тыс мектептерді таңдауға мүмкіндік береді.
Білім беру жинақтау шоттары
ЕҚҚА ата-аналарға мемлекеттік қаржыны мемлекеттік бекітілген жинақ шотына алуға мүмкіндік береді. Бұл қаржы көбінесе жеке мектеп оқу ақысы мен төлемдері, онлайн бағдарламалар, жеке репетиторлық, колледж шығындары, жоғары білім қызметтері және басқа да мақұлданған оқу материалдары мен қызметтерін төлеуге арналған дебеттік карта түрінде ұсынылады. ЕҚҚА мемлекеттік мектеп курстарын және жеке қызметтерді бірге төлеуге мүмкіндік береді.
Салықтық жеңілдіктер/салық шегерімдері
Кейбір штаттар ата-аналарға белгілі бір білім беру шығындарын қаржыландыруға көмектесетін салық жеңілдігін немесе шегерімді алуға мүмкіндік береді. Олар жеке мектеп оқу ақысы, оқулықтар, оқу құралдары мен жабдықтары, репетиторлық және көлік шығындарын қамтуы мүмкін. Тағы да кейбір елдерде ата-аналар үшін табыс салығы төмендетіледі, соның арқасында білім беру шығындары тиімдірек болады, оларға жеке мектеп оқу ақысы, құрал-жабдықтар, компьютерлер, кітаптар, репетиторлар және көлік кіреді.
Онлайн оқыту
Онлайн оқыту студенттерге интернет арқылы мұғалімдермен және оқу курстарынмен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Оқушылардың жетістіктері
Каролина Хоксби мектептер арасындағы бәсекелестік оқушылардың үлгерімін арттырады деп ұсынды. Бұл идеяны қолдаушылар мұның, әсіресе төмен кірісті топтардағы, соның ішінде ұлттық аздықтарға, басқа жағдайда тек жоғары кірісті отбасыларға ғана қолжетімді болатын сапалы мектептерге қатысу мүмкіндігін кеңейту арқылы мүмкіндіктерді теңестіретінін айтады.
Жарыс
Ваучерлерді қолдаушылар таңдау мектептер арасында бәсекелестік тудырады, ал нашар нәтиже көрсеткен мектептер оқушыларын жоғалтып, жабылуы мүмкін деп санайды. Бәсеке мектептерді инновациялық бағдарламалар құруға, ата-аналардың талаптарына жауап беруге және оқушылардың үлгерімін жақсартуға жетелейді. Бәсекелестік ата-аналарға балаларының біліміне әсер етуге көмектеседі. Ата-аналар тиімсіз мектептерді балаларын басқа жаққа ауыстыру арқылы жазалай алады. Дәстүрлі мемлекеттік мектептер де бәсекелесуге тиіс, бірақ тіпті ең нашар жұмыс істейтіндері де сирек жабылады.
Шығын тиімділігі
Като институты мен басқа да американдық либертариандық және консервативті саяси-талдау орталықтары жүргізген зерттеулер жекеменшік білім берудің шығындары аз екенін және оның нәтижелері жоғары сапалы екенін көрсетеді.
Психикалық денсаулық
Бір зерттеуде, жарғылық мектеп заңдарын қабылдаған штаттарда жасөспірімдердің өзіне-өзі қол жұмсау көрсеткіштері төмендегені, ал жеке білім беру ересектердің психикалық денсаулық проблемаларын хабарлау мүмкіндігін азайтатыны анықталды. Мектеп таңдауын қолдайтындар бұл қанауды азайтуға көмектеседі деп санайды, себебі отбасылар балалары қанауға ұшыраса, оларды басқа мектепке ауыстыруға мүмкіндік алады.
Құқықтар
Білім беру құқығы және оқыту бостандығы жөніндегі халықаралық ұйымның (OIDEL) мәлімдемесіне сәйкес, білім алу құқығы – адам құқығы, ал ата-аналар қаржылық жағдайға қарамастан, балалары үшін мектеп таңдауға құқылы болуы керек. Білім беру бостандығын дамыту мақсатында OIDEL мемлекеттік және жекеменшік білім беру жүйелері арасындағы теңдікті арттыруға ұмтылады. АҚШ-та мектеп таңдауын қолдау ата-аналардың құқықтарымен байланыстырылған. Мысалы, Вирджиния штатының губернаторы Гленн Янкин 2021 жылғы сайлауда жеңіске ата-аналардың балаларының білімі туралы шешімдер қабылдау құқығын және мектеп таңдауын қолдағандығын баса көрсеткенімен жеткенін айтты.
Тұрғын үй бағасы
Бір зерттеуде Сеулде, Оңтүстік Кореяда мектеп таңдау бағдарламаларының жоғары нәтижелі аудандардағы үй бағасын, нашар нәтижелі аудандарға қарағанда көбірек төмендеткені хабарланды.
Пайда табу
Мектеп таңдау шараларының пайдакүнемдікке ұқсас әрекеттерді ынталандырады деп сын айтылады. Ұйымдарға чартер беру мекемелері коммерциялық емес мәртебеге ие; сондай-ақ, пайда табуға бағытталған байланысты шаралармен келісімшарттар жасайды. Чартерлік мекемелер өздеріне жоғары жалдақы төлейтін бөлімшелер құрды және ғимараттар мектеп ретінде пайдаланылса да, мүлік салығынан босатылады деп айыпталады.
Мемлекеттік жүйені жою
Мектеп таңдау мектеп білімін жекешелендіру мақсатында жасалған деп сыналды.
Расизм
Мектеп таңдау саясаты нәсілшілдікке ұшырады деген айыптамалар бар, себебі олар Браун мен Білім беру жөніндегі кеңес ісінің шешімінен кейін, тек мемлекеттік мектептерде интеграцияны талап еткеннен кейін, жеке білім беруді ынталандыру арқылы танымал болды.
Бельгия
Бельгияның фламанд қауымдастығы PISA баллдары бойынша жоғары нәтижелі білім беру жүйесіне ие. Көптеген жеке мектептер мемлекеттік талаптар мен тексерулерге бағынады. Мектептерге емтихан нәтижелері, оқу үлгерімі, діни көзқарасы немесе жынысы бойынша студенттерді іріктеуге рұқсат етілмейді. Фламанд білім беру жүйесі оқыту әдістері мен бәсекелестік арасында таңдау мүмкіндігін ұсынады, бірақ салыстырмалы түрде жоғары әлеуметтік-экономикалық жіктелуден зардап шегеді.
Швеция
Швецияның мектеп таңдау жүйесі әлемдегі ең еркіндіктерінің бірі болып табылады, ол оқушылардың мемлекеттік немесе жекеменшік мектептерді, оның ішінде діни және коммерциялық мектептерді таңдауы үшін мемлекеттік қаржыны бөледі. 1993 жылғы реформадан кейін он бес жыл өткен соң, жекеменшік мектептерде оқитын оқушылардың саны 1%-дан 10%-ға дейін артты. Әрбір сектор ішіндегі айырмашылық екі жүйе арасындағы айырмашылықтан артық.