Үрлеп ату құбыры немесе садақша құбыры

Кіріспе

Жеңіл снарядтарды немесе тікендерді атуға арналған түтік.

Үрлемелі қару (сонымен қатар, үрлегіш немесе түтікше деп те аталады) – бұл тікендер сияқты жеңіл снарядтарды атуға арналған ұзын, тар түтікшені құрайтын қарапайым қашықтықтан ату қаруы. Ол снарядты түтікшеге салып, күшті сыртқы тыныс алу арқылы ("үрлеу") пневматикалық түрде итеру принципімен жұмыс істейді. Итеру күші пайдаланушының тыныс алу бұлшықтарының күшімен және өкпелерінің сыйымдылығымен шектеледі.

Тарих

Көптеген мәдениеттер мұндай қаруды қолданған, бірақ Шығыс Азияның, Оңтүстік-Шығыс Азияның, Батыс Еуропаның, Солтүстік Американың, Орталық Американың (Гватемаланың Хуэуэтенанго аймағы) және Оңтүстік Американың (Амазонка бассейні мен Гвиана) түрлі жергілікті және аборигендік халықтары оның тарихи қолданылуымен ең жақсы танымал. Оқ-дәрілеріне тұқымдар, саз балшықтары және тікендер жатады. Кейбір мәдениеттер нысананы парализдеу үшін тікендердің ұшын кураре немесе басқа уларға мақтайды. Бұл тайпалар көбінесе бұл қаруды адамдарға қарсы қолданбаған, бірақ негізінен маймылдар мен құстар сияқты ұсақ жануарларды аулау үшін пайдаланған. Солтүстік Американың чероки тайпасы қоян және басқа ұсақ жануарлармен тамақтарын толықтыру үшін өзен қамысынан соқпақтар жасаумен белгілі болған. Соқпақтар Колумбқа дейінгі керамикадағы суреттерде бейнеленген және көптеген Мезоамерика мифтерінде айтылған. Бұрын да, қазір де майя тайпасы құстар мен ұсақ жануарларды аулау үшін құрғақ тұқымдар мен саз балшықтарын қолданады. Саз балшықтан жасалған оқ-дәрілер қажетті өлшемнен сәл үлкен етіп жасалады (қысқару мен жетілдіру үшін) және иық сөмкесінде сақталады. Құрғақ саз балшығының сырты қолданар алдында қабылданып, жылтыратылады. Кішкентай соқпақтар мен кішкентай тесікті тікендерді дәстүрлі чероки ауылдарындағы ересек еместер зиянкестерді аулау үшін қолданған. Олар бұл қаруды шаңғылар, тышқандар, суырлар және басқа да кеміргіштердің санын азайту үшін пайдаланған, олар азық-түлік қоймаларын, тұқымдар мен көкөніс қоймаларын шағып немесе кеміріп, немесе егілген көкөністерге тартылған. Бұл әдет балаларға ауылдың маңында болып, қиындықтардан аулақ болуға мүмкіндік берген, сонымен қатар бұл зиянкестерді бақылаудың алғашқы түрі ретінде де жұмыс істеген. 20 ғасырға дейін балалар соқпақтармен құсқарғыштарды аулап, азық-түлік те жеткізіп отырған. Бүгінде жабайы жануарларды ұстауға немесе қамалған қауіпті жануарларды уыстауға тыныштандыратын тікендермен бірге соқпақтар қолданылады. Герпетологтар сирек кездесетін кескілерді ұстау үшін соқпақтарды және уыстау тікендерін пайдаланады. Соқпақтар демалыс үшін де қолданылады, тікендермен немесе бояу доптарымен бірге.

Many cultures have used such a weapon, but various indigenous and aboriginal peoples of East Asia, Southeast Asia, Western Europe, North America, Central America (the Huehuetenango region of Guatemala), and South America (the Amazon Basin and the Guianas) are best known for its historical usage. Projectiles include seeds, clay pellets, and darts. Some cultures dip the tip of the darts in curare or other arrow poisons in order to paralyze the target. Blowguns were very rarely used by these tribes as anti personnel weapons, but primarily to hunt small animals such as monkeys and birds. The North American Cherokee were known for making blowguns from river cane to supplement their diet with rabbits and other small creatures. Blowguns are depicted in paintings on pre Columbian pottery and are mentioned in many Mesoamerican myths. Back then and today, the Maya use a blowgun to hunt birds and small animals with spherical dry seeds and clay pellets. The clay ammunition is made slightly larger than needed (to allow for shrinkage and refinement) and stored in a shoulderbag. The outside of the dry clay pellet is shaved off and burnished right before use. Shorter blowguns and smaller bore darts were used for varmint hunting by pre adolescent boys in traditional Cherokee villages. They used the blowguns to reduce the population of small rodents such as rats, mice, chipmunks and other mammals that cut or gnaw into food caches, seed and vegetable stores, or that are attracted to the planted vegetables. While this custom gave the boys something to do around the village and kept them out of mischief, it also worked as an early form of pest control. Some food was also obtained by the boys, who hunted squirrels with blowguns well into the 20th century. Today blowguns are used with tranquilizer darts to capture wildlife or to stun caged dangerous animals. Herpetologists use blowguns to capture elusive lizards with stun darts. Blowguns are also used recreationally, with either darts or paintballs.

Спорттық сору тапаншасы

Әлемде бірнеше бәсекелестік стилі бар. Халықаралық Фукиядо қауымдастығы фукияға негізделген бәсекелестік стилін стандарттауға ұмтылып, оны Олимпиада ойындарының түріне енгізуді жоспарлап отыр. Бұл – 120 см немесе 48 дюйм стандартты ұзындығы бар нысанаға ату спорты, мұнда доңғалақтың калибрі, садақтың пішіні, ұзындығы және салмағы еркін. Әр раундта атушы 5 садақ атып, әр ойында 6 раундтан, барлығы 30 садақтан өтеді. Нысана бетінде 7 (6 см), 5 (12 см) және 3 (18 см) ұпайлық аймақтар бар. Нысана жерден 160 см биіктікте орналасқан. Олимпиадалық үрлемелі мылтық жарысын құру үшін тағы екі стиль де қарастырылуда, екеуі де Чероки жылдық жиналысындағы үрлемелі мылтық жарысына негізделген. Field Style жарысы қысқы биатлонға ұқсас, онда мерген старт сызығынан нысана алаңына жүгіріп, садақтарды атып, жинап, келесі станцияға қарай жылжиды. Сыныптың ұзындығы 9 немесе одан да ұзын болуы мүмкін, әртүрлі биіктіктегі және ату қашықтығындағы 9-16 нысанадан тұрады. Ал үшінші стиль – қашықтықтан нысанаға ату. Нысананың диаметрі шеңбер, ал ату сызығы алысқа орналасқан. Әр атушы үш садақ атып, олардың кем дегенде біреуі нысанаға тиюі керек. Барлық сәтті атушылар келесі раундқа өтеді, әр раунд сайын артқа жылжиды. Бұл спорт түріндегі жарыстарды Халықаралық Фукиядо қауымдастығы басқарады, оған АҚШ, Франция, Германия және Филиппиннің ұлттық қауымдастықтары мүшелік етеді.

Материалдар

Дартс әдетте жарылудың алдын алу үшін қатты ағаштан жасалады, бірақ бамбук таяқшаларын бейресми түрде қолдануға болады. Дартстың қанаты қауырсын, қауырсын ұштары және жануарлардың терісі сияқты көптеген материалдардан жасалуы мүмкін. Алюминий немесе көміртек күшейтілген пластик сияқты заманауи материалдар да қолданылады. Жапонияда жарысқа арналған дартстар конусқа оралған целлофаннан (Фукия) жасалады, үстіне өткір емес мыс бұранда орнатылады. Жапония Спорттық Фукия қауымдастығы (JSFA) спортты жекешелендірді және барлық материалдарды олардан сатып алу қажет. Халықаралық Фукия қауымдастығының (IFA) төрағасы Х. Хигучи басқа елдермен ынтымақтаса отырып, әлемде үрлемелі қару қолдану ережелерін жақтайды. Басқа елдерде өзгертілген фортепиано сымдарынан .cal және .cal дартстар жасалады, ал кейбір өндірушілер ерекше өлшемді немесе үлкен калибрлі ұңғыларға арналған арнайы дартстар шығарады (.cal, .cal, .cal және .cal). Үлкен өлшемдегі немесе аң аулауға арналған үй жасауындағы дартстарды жасау кең таралған, онда бамбук таяқшалары (диаметрі), сымдан жасалған киім ілгіштер, тіпті шегелер немесе тоқу инелері пайдаланылады.

Сипаттамалар

Бастапқы қару ретінде, соққы қаруының ұзындығы мен диаметрі үшін белгілі бір өлшемдер жоқ. Дегенмен, әдетте бірнеше өлшемдер кездеседі: Фукидаке – диаметрі Жапонияда каль шамасында. Турнирлік ұзындығы , ал жаттығу үшін түтікше пайдалануға болады. Ауыздық аспап қолданылмайды, пайдаланушылар еріндерін түтікшеге орайды. Халықаралық үлгілерде біршама икемділік болуы мүмкін, IFA ережелері бойынша 1,22 м және каль диаметрлі түтікшелерге рұқсат беріледі. Оқтар қағаз конустан жасалған, ұзындығы , салмағы Cherokee. Олар өзен қамысынан жасалған. Дарт – саранша ағашынан немесе емен, шырша, жаңғақ сияқты басқа қолжетімді қатты ағаштардан жасалған, ұзындығы және ауа өткізбейтін болуы үшін қарақшы немесе қоян терісімен қапталған. Жакальтек – ағаштан жасалған соққы қаруының орташа ұзындығы 0,91 м, көзқарастыру құрылғысы ұшынан шамамен орналасқан. Саз балшықтары – ең көп таралған оқ түрі, ал тұрақтылықты және дәлдікті арттыру үшін соққы қаруының диаметрі тым кішкентай болған жағдайда, көзқарастыру құрылғысының астына саз қосылады. Қазіргі заманғы (АҚШ/ЕО) – әдетте диаметрі каль, бірақ бәсекелестік ату үшін каль және каль диаметрлі соққы қаруларына да рұқсат беріледі, олардың ұзындығы мен оқтардың өлшемдері/салмағына шектеулер қойылады, сонымен қатар ұзындығына қарай қашықтық шектеулері де бар. Қоңырау пішіндес ауыздық. IFA санкциялаған жарыстарда стандартты ұзындығы шектеулі. Paintball маркері – диаметрі каль paintball өлшемдерімен сәйкес етіп жасалған. Sumpit – әдетте ұзындығы және диаметрі шамамен. Ол бамбуктан немесе ағаштан жасалады және бір бөліктен немесе екі-үш бөліктен құралған болуы мүмкін. Металл жебе ұштары көбінесе ұшына бекітіледі, осылайша оны пышақ ретінде де пайдалануға болады. Олар жуан, қысқа оқтарды қолданады, солардың соңында жұмсақ тығындар немесе шайырмен жабылған қауырсын немесе талшықтар болады. Құс аулауға арналған үлгілерде саз балшықтары қолданылуы мүмкін. Ұлыбританияда 1988 жылғы Қылмыстық әділет заңына және Австралияда соққы қаруы шабуылдық қару ретінде қарастырылады, сондықтан оны өндіру, сату, жалға беру, сатуға немесе жалға алуға ұсыну, сату немесе жалға алу мақсатымен иелену немесе басқа біреуге беру немесе сыйлау заңсыз. Дегенмен, антикалық соққы қаруларына рұқсат беріледі. Канадада соққы қаруы тыйым салынған қару ретінде қарастырылады және "жебе немесе оқтарды ауамен атуға арналған түтік немесе құбыр" деп анықталады. Импортталған кез келген соққы қаруын тесік жасау арқылы немесе бітеу арқылы қолдан келмейтін етіп жасау қажет. Ирландия Республикасында соққы қарулары (сораптар) заңсыз шабуылдық қарулар ретінде қарастырылады. АҚШ-тың Калифорния штатында соққы қаруларын пайдалану заңсыз. Олар Массачусетс және Вашингтон округінде де заңсыз, бірақ басқа жерлерде заңды. Қазіргі уақытта соққы қаруын пайдалану үшін жасқа қатысты талаптар жоқ.

As a primitive weapon, there are no set dimension for a blowgun's length and diameter. However, generally there are several sizes:
Fukidake — diameter is cal in Japan. Tournament length is , but for practice one can use a tube. No mouthpiece is used; users wrap their lips around the tube. International versions can be slightly more flexible, allowing a tube of 1.22 m and cal under IFA rules. Darts consist of a paper cone long, weighing Cherokee – made of river cane, Dart is long and made of locustwood or other available hardwoods such as oak, ash, maple, walnut, etc., fletched with thistle down or rabbit fur, that provides an air seal. Jakaltek — wooden blowgun averages 0.91 m long with a sight placed from the end. Clay pellets are the most common type of ammunition and clay is sometimes added under the sight when the diameter of the blowgun is too thin for more stability and a better aim. Modern (US/EU) — typically has a diameter of cal, however, both the cal and cal are admitted for competitive shooting, with restrictions on barrel length and darts dimensions/weight; with varying lengths having distance restrictions imposed. Bell shaped mouthpiece. Standard length limited to in IFA sanctioned competition. Paintball marker — made to be identical to the size of a cal paintball. Sumpit — usually about in length and in diameter. It is made from bamboo or wood, and can be a single piece or two to three pieces joined. Metal spearheads are uniquely commonly affixed at the tip, allowing them to also be used as stabbing weapons. They use thick short darts with soft cork plugs or resin coated feathers or fibers at the blunt end. Bird hunting versions can use clay pellets. In the United Kingdom under the Criminal Justice Act 1988, and in Australia, the blowgun is categorized as an offensive weapon, and as such it is illegal to manufacture, sell or hire or offer for sale or hire, expose or have in one's possession for the purpose of sale or hire, or lend or give to any other person. Antique blowguns are, however, exempt. In Canada, the blowgun is classified as a prohibited weapon and is defined as any device that "being a tube or pipe designed for the purpose of shooting arrows or darts by the breath". Any imported blowgun must be deactivated by either drilling a hole or by blocking. In the Republic of Ireland, blowpipes (blow guns) are classified as illegal offensive weapons. In the U. S. state of California, blowguns are illegal. They are also illegal in Massachusetts and Washington, D. C., but are legal elsewhere. There is currently no age requirement for using a blowgun.

Уытты жебелер

Егер жебелер өсімдіктерден алынған заттармен немесе жануарлардың секреттерімен жабылса, соққымен ату өте жасырын, тіпті өлімге әкелетін аң ауу тәсілі болып табылады. Гайана, Суринам, Француз Гайанасы, Оңтүстік Американың кейбір оқшауланған аймақтары, Амазонка және Ориноко ойпаттарында соққымен атушылар өздерінің садақтарының ұштарын кураремен толтырады. Бұл удың қолданылуын алғаш рет зерттеуші Жозеф Гумилла айтқан. Көне әдебиетте оны уираэри, уирари, уараре, вуорара және вуурали деп те атайды. Бразилия, Колумбия және Перу этностарының бірі – тикуалар тикуна деп аталатын кураре түрін өндіреді. Бұл удың олжаға жылдам әсер етеді, мысалы, тукан сияқты құстарды үш-төрт минут ішінде, ал маймылдарды сегіз-он минут ішінде өлтіреді. Ориноко алабында соққымен атуға арналған қару мен курарені: Хоти, олар ерекше құрамдас бөліктерімен жабдықталған соққымен атуға арналған қаруларды жасайды; Панаре, олар Хотиден соққымен атуға арналған қаруларды алады; Хуоттужа немесе Пиароа, олар Йекуанадан немесе Макиритарлардан соққымен атуға арналған қаруларды алады; Макиритар, олар курарелерін Пиароадан алады; және Пемон, олар өздерінің курарелерін жасаса да, Йекуанадан немесе Макиритарлардан алады пайдаланады. Рио-Негроның жоғарғы алабында курипаколар немесе банивалар соққымен атуға арналған қаруларды және уланған жебелерді қолданады, олар өздерінің соққымен атуға арналған қаруларын технология мен материалдарды пайдалана отырып, Ориноко этностарының техникасынан бөлек жасайды. Олар өздерінің курарелерін де өндіреді. Олардың ата-бабалары, уаодани, какапа деп аталатын отты кураремен бірге соққымен атуға арналған қаруларының жебелерін сіңдіру үшін қолданған. Пиароа өздерінің соққымен атуға арналған қаруларының жебелерін сіңдіру үшін кураре жасаумен танымал. Олар оны Strychnos туысына жататын өсімдіктердің әртүрлі түрлерінің экстракттарымен, негізінен maracure (Strychnos crevauxii) және kraraguero шырынымен араластырып, удың жабысуын арттырады. Пиароа рецепті бойынша уланған жебеден соққы алған жануар, әдетте, дене массасына байланысты он бес минут ішінде өледі. Филиппинде, Борнео және Сулавесиде суретшілердің садақтарының жебелері әдетте Antiaris toxicaria (upas) шырынымен жабылады, бұл құрылыстар мен жүрек тоқтауынан өлімге әкеледі. Соққымен атуға арналған қарулардың ішінде ерекшелігі – бұл садақтардың ұштарына жақын шайқаста немесе оқ-дәрісі біткен кезде қолдану үшін металл сүйреулер орнатылады, бұл функционалдық тұрғыдан штыктарға ұқсас. Малайзия түбегіндегі оранг-аслилер өздерінің жебелерінің ұштарын жабу үшін Antiaris toxicaria (малай тілінде ipoh) өсімдігінің шоғырланған шырынын қолданады.

Shooting darts with a blowgun is an extremely stealthy, and even lethal, hunting technique if the darts are poisoned with plant extracts or animal secretions. In Guyana, Suriname, French Guiana, some isolated areas in South America, and in the Amazon and Orinoco basins, blowgun hunters fill the tips of their darts with curare. The explorer Joseph Gumilla first mentioned the use of this poison. In ancient literature, it's also referred to as uiraêry, uirary, uraré, woorara, and wourali. The Ticuas, an ethnic group from Brazil, Colombia, and Peru, produce a type of curare called Ticuna. This poison acts quickly on the prey, killing birds like the toucan in a matter of three to four minutes and small monkeys in about eight to ten minutes. In the Orinoco basin, the blowgun and curare are used by: the Hoti, who make blowguns that are unique in their components; the Panare, who obtain blowguns from the Hoti; the Huottuja, or Piaroa, who get their blowguns from the Yekuana or Maquiritares; the Maquiritare, who get their curare from the Piaroa; and the Pemones, who also get their blowguns from the Yekuana or Maquiritares, though they make their own curare. In the upper Rio Negro basin, the combination of blowguns and poisoned darts is used by the Curripacos, or Banivas, who make their own blowguns using technology and materials different, in part, from those of the ethnic groups of the Orinoco. They also produce their own curare. Their ancestors, the Waodani, used a match known as kakapa along with the curare to impregnate the darts of their blowpipes. The Piaroa are known for making curare to impregnate the darts of their blowguns. They produce it beginning with extracts of different species of plants from the Strychnos genus mainly maracure (Strychnos crevauxii) mixed with kraraguero sap to increase the adhesion of the poison. An animal hit by a dart poisoned using the Piaroa recipe usually dies within fifteen minutes, depending on its body mass. In the Philippines, Borneo, and Sulawesi, the sumpit (or sumpitan) blowgun darts are typically coated in the sap of Antiaris toxicaria (upas) which causes convulsions and death by cardiac arrest. Uniquely among blowguns, sumpit are also commonly tipped with metal spearheads for use in close combat or when the ammunition is exhausted, functionally similar to bayonets. The Orang Asli of Peninsular Malaysia use the concentrated sap of Antiaris toxicaria (Malay : ipoh) to coat the point of their darts.