Кіріспе

Қытай-американдық эксперименталды физик Чиен Шиунг Ву (t=吳健雄; 31 мамыр 1912 – 16 ақпан 1997) – ядролық және бөлшектік физика саласында маңызды үлес қосқан қытай-американдық бөлшектер және эксперименталды физик. Ол Манхэттен жобасында жұмыс істеді, онда газды диффузия арқылы уранды уран-235 және уран-238 изотоптарына бөлу процесін әзірлеуге көмектесті. Ол ең әйгілісі теңдік заңының сақталмайтынын дәлелдеген Ву экспериментімен танымал. Бұл жаңалықтың нәтижесінде оның әріптестері Цун Дао Ли және Чен Нинг Янг 1957 жылы физика бойынша Нобель сыйлығын алды, ал Ву өзі 1978 жылы физика бойынша алғашқы Вольф сыйлығымен марапатталды. Оның эксперименталды физикадағы шеберлігі Мари Кюримен салыстырылды. Оның лақап аттары – "Физиканың бірінші ханымы", "Қытай мадам Кюри" және "Ядролық зерттеулер патшайымы".

Ерте өмір

Чиен Шиунг Ву 1912 жылдың 31 мамырында Қытайдың Цзянсу провинциясындағы Тайканг қаласының Люхэ ауылында Ву Чжун И (t=吳仲裔) мен Фан Фу Хуа (t=樊復華) отбасында үш баланың екіншісі болып дүниеге келді. Отбасылық дәстүр бойынша, осы ұрпақтың балаларының есімдері Чиен әрпімен басталатын (ұрпақ аты), содан кейін "батырлар мен көрнекті тұлғалар" деген мағына беретін Ин Шиун Хао Цзе тіркесіндегі таңбалар келеді. Сәйкесінше, оның ағасы Чен Ин және кіші інісі Чен Хао болды. Ву және оның әкесі өте жақын болды, ол оның қызығушылықтарын ынтамен қолдап, кітаптар, журналдар мен газеттермен толыққан орта жасады. Вудың анасы мұғалім болған және екі жыныстың да білім алуын бағалаған. Оның әкесі Чжун И Ву инженер және қоғамдық прогреске ұмтылған адам болды. 1913 жылы Шанхайда болған кезде Екінші революцияға қатысып, оның сәтсіз аяқталуынан кейін Люхэге көшіп келді. Чжун И жергілікті басшы болып, жергілікті қарақшыларды жойған жасақ құрды. Ол сондай-ақ өзі директорлық қызметін атқаратын қыздарға арналған Минг Де мектебін ашты.

Білім

Ву Мын Де мектебінде бастауыш білім алды. Бай отбасында қарапайым және ізгі ниетті бала болып өсті. Басқа балалар сияқты сыртта ойнамай, жаңадан ойлап табылған радио тыңдаудан ләззат алып, білім жинады. Ол поэзияны, «Анальектер» сияқты қытай классикасын, сондай-ақ әкесі үйде насихаттаған демократия туралы батыс әдебиетін де ұнататын. Оқуды үйренгенге дейін Ву әкесінен балалар әңгімелерінің орнына ғылыми журналдардан үзінділерді тыңдайтын. 1923 жылы 11 жасында Ву туған қаласын тастап, үйінен елу шақырым қашықтықтағы Сучжоу қаласындағы №2 әйелдер педагогикалық училищесіне оқуға кетті. Бұл – мұғалімдерді даярлаумен қатар, жалпы білім беретін орта мектеп сыныптары бар пансион болатын. Мұғалімдерді даярлауға түсу бәсекелірек болды, себебі оқу және тамақ ақысы алынбады және бітіргеннен кейін жұмысқа орналасу кепілденді. Отбасы төлей алатын болса да, Ву бәсекеге қабілетті нұсқаны таңдап, 10 мыңға жуық үміткердің арасында тоғызыншы орынды иеленді. 1929 жылы Ву үздік бітіруші болып, Нанкин қаласындағы Ұлттық орталық университетке қабылданды. Сол кездегі үкімет ережелеріне сәйкес, университеттерге түскім келген педагогикалық училищенің студенттері бір жыл мектеп мұғалімі болып жұмыс істеуі керек еді. Ву жағдайында бұл тек формалды түрде ғана орындалды. Ол Шанхай қаласындағы мемлекеттік мектепте сабақ берді, оның директоры әйгілі философ Ху Ши болды. Ху өте танымал саяси тұлғаға айналды, Ву оны екінші әкесідей сыйлады және ол АҚШ-та болғанда Вуға келіп тұратын. Ху бұрын Вудың ұстазы болған, ол Ұлттық Қытай колледжінде бірнеше курс оқыған кезде, оның құрметті тұлғасының назарына түсу үшін алдыңғы қатарда отырған Ву екі сағаттан кем уақытта алғашқы үш сағаттық емтиханды аяқтап, жетілдіргеніне таң қалды. Оның ағалары оған «кедергілерге мән бермеуді» кеңес берді. Бұл оның әкесі үнемі қайталайтын сөзіне ұқсас еді: «Бас иіп, алға қарай жүре бер». Ву ғылыми зерттеулермен айналысқанмен, оның жазу өнері ертедегі жаттығуларының арқасында ерекше саналды. Оның қытайша көркем жазуы басқалар тарапынан мақтауға ие болды. Ұлттық орталық университетке түсуге дайындық үшін Ву жаз бойы әдеттегідей толық күшпен оқыды. Ол Сучжоу әйелдер педагогикалық училищесінде алған білімі мен тәжірибесі ғылым мамандығы бойынша оқуға дайындыққа жеткіліксіз деп санады. Әкесі оны алға басуға шақырды және сол жазда өзін-өзі оқыту үшін үш кітап сатып алды: тригонометрия, алгебра және геометрия. Бұл тәжірибе оның өзін-өзі оқыту әдетіне айналды және 1930 жылдың күзінде математика мамандығына оқуға жеткілікті сенімділік берді. 1930 жылдан 1934 жылға дейін Ву Ұлттық орталық университеттің (қазір Нанкин университеті) студенті болды, алдымен математиканы оқыды, бірақ кейін физикаға ауысты. Ол студенттік саясатқа қатысты. Бұл кезде Қытай мен Жапония арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, студенттер үкіметтен Жапонияға қатысты қатаң ұстанымға келуін талап етті. Ву әріптестері тарапынан студенттік лидерлердің бірі болып сайланды, себебі ол университеттегі үздік студенттердің бірі болғандықтан, оның қатысуы билік тарапынан кешіріледі немесе кем дегенде назардан тыс қалады деп ойлады. Осыған байланысты ол оқуын ешқандай жағдайда тоқтатпауға тырысты. Ву Мичиган университетіне қабылданды, ал оның ағасы Ву Чжоу Чжи қажетті қаражатты қамтамасыз етті. Ол 1936 жылдың тамыз айында Тайцзян қаласынан Донг Руофен (董若芬) есімді әйел досы және химияшысымен бірге АҚШ-қа аттанды. Ву қытай тағамдарын қатты сағынды және Берклидегі тағамға риза болмады, сондықтан ол әрқашан өзінің сүйікті мейрамханасы – Чай бағында Шаффер сияқты достарымен тамақтанатын. Ву мен оның достары иесімен жақын қарым-қатынаста болғандықтан, менюде жоқ тегін тамақтарды алатын. Бірінші курстың соңында Ву стипендияға өтініш берді, бірақ факультет меңгерушісі Бирге азиялық студенттерге қатысты жағдайды ескерді, сондықтан Ву мен Юаньға төменгі стипендиямен оқырмандар ұсынылды. Юань кейін Калтехте стипендия алды. Бирге, алайда, Вудың талантын құрметтеді және оқу жылы басталғаннан кейін де Вудың оқуға түсуіне себепкер болды. Ву білім мен зерттеуде тез жетістіктерге жетті. Лоренс ресми түрде оның жетекшісі болғанымен, ол белгілі итальяндық физик Эмилио Сегремен тығыз жұмыс істеді. Ол тез арада оның сүйікті оқушысы болды және екеуі бета-таралу, соның ішінде ксенон туралы зерттеулер жүргізді, бұл ядролық бомбалардың болашағында маңызды нәтижелер береді. Сегренің айтуынша, Ву талантты және танымал студент болды. Нобель лауреаты Луис Альварес өзінің автобиографиясында Ву туралы былай деді: «Мен осы бос уақытта осы аспирантты таныстым. Ол жанындағы бөлмеде тұрды және оны «Ги Ги» деп атады [Вудың Берклидегі лақап аты]. Мен кездескен ең талантты және әдемі тәжірибелік физик ол еді». Сегре Вудың дарындылығын мойындады және оны Вудың құрметтейтін әйелі Мари Кюримен салыстырды, оны Ву үнемі цитаталап жүрді, бірақ Ву одан «әлемдік, тартымды және әзілқой» екенін айтты. Ал Лоренс Вуды «көрген ең талантты әйел тәжірибелік физигі» деп сипаттап, оның кез келген зертхананы жарқырататынын айтты. 1940 жылы диссертациясын қорғалғанда, ол екі бөліктен тұратын, өте ұқыпты дайындалған жұмысты ұсынды. Бірінші бөлігі – зарядталған бөлшектің екінші зарядталған бөлшекке соқтығысқандағы тежелуінен туындайтын электромагниттік сәулелену, яғни бремсштралунг туралы болды, ал екінші бөлігі – уранның ядролық бөлінуінен алынған радиоактивті Xe. Ол бірінші зерттеуді бета-сәуле шығаратын фосфор-32 арқылы жүргізді, бұл Лоренс пен оның інісі Джон Х. Лоренс ракқа емдеу үшін және радиоактивті маркер ретінде қолдануға бағалаған радиоактивті изотоп. Бұл Вудың бета-таралу саласындағы алғашқы жұмысы болды, ол осы салада сарапшыға айналады. Диссертацияның екінші бөлігі – радиациялық зертханадағы 37 дюймдік және 60 дюймдік циклотрондармен уранның ядролық бөлінуінен алынған Xe радиоактивті изотоптарының өндірісі туралы болды. Оның Xe және ядролық бөліну туралы екінші бөлігі Лоренс пен Дж. Роберт Оппенгеймерден тұратын комиссияны қатты әсер етті, Ву оны лақап атымен «Оппи» деп атады, Оппенгеймер Вудың нейтронның кері қимасы туралы барлық нәрсені білетініне сенді, бұл принцип Ву Манхэттен жобасына қатысқанда қолданылды. Ву 1940 жылдың маусымында докторлық диссертациясын қорғады және АҚШ академиялық құрмет қоғамы – Фи Бета Каппаға сайланды. Лоренс пен Сегренің ұсыныстарына қарамастан, ол университетте оқытушылық қызметке орналаса алмады, сондықтан радиациялық зертханада постдокторант ретінде қалды. Оның ерте жетістіктеріне байланысты Окленд Трибюн газеті оның «Ядролық бомбалаудағы көрнекті зерттеулер» атты мақаласын жариялады. Мақалада былай делінген: «Шағын қытай қызы АҚШ-тың жетекші ғалымдарымен бірге зертханада ядролық соқтығыстарды зерттеді. Осы қыз – Беркли физикалық зерттеу тобының жаңа мүшесі. Мыс Ву, немесе дәлірек айтқанда, доктор Ву актриса, суретші немесе батыс мәдениетін іздеген бай отбасының қызы сияқты көрінеді. Ол жат адамдардың алдында тым жасқаншақ және ұялды болуы мүмкін, бірақ физиктер мен аспиранттардың алдында өте сенімді және еңкейген». Ол «Қытай» және «демократия» сөздері айтылғанда әрқашан қызығушылықпен қарады, себебі демократия 1940 жылдары маңызды рөл атқарды. Ол Қытайды қайта құруға үлес қосу үшін отанына оралуға дайын еді. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда оның жоспарлары өзгеруі керек болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс және Манхэттен жобасы

1942 жылғы 30 мамырда Ву мен Юань, Юаньның ғылыми жетекшісі және Калтех университетінің президенті Роберт Милликеннің үйінде үйленді. Салтанатқа қатысуға қалыңдық пен күйеу жігіттің отбасыларының мүмкіндігі болмады, себебі Тынық мұхитында соғыс басталып кеткен еді. Ву мен Юань АҚШ-тың шығыс жағалауына көшіп, Ву Нортгемптондағы (Массачусетс штаты) жеке әйелдер колледжі – Смит колледжінде ассистент профессор болып жұмыс істеді, ал Юань RCA үшін радар жасады. Ол бұл жұмысты ұнжырғасы түсетін деп тапты, себебі оның міндеттері тек оқытудан тұрды, ал зерттеуге мүмкіндік болмады. Ол Лоренске жүгінді, ол бірнеше университетке ұсыным хаттарын жазды. Смит колледжі Вуға доцент қызметін ұсынып, жалақысын арттырды. Ву Нью-Джерсидегі Принстон университетіне физика кафедрасының тарихындағы алғашқы әйел оқытушысы болып жұмысқа орналасты, онда ол теңізшілерге сабақ берді. 1944 жылдың наурыз айында Ву Манхэттен жобасының Колумбия университетіндегі алмастырушы қоспа материалдары (SAM) зертханасына қосылды. Ол жатақханада тұрып, демалыс күндері Принстонға оралды. Гарольд Урей басқарған SAM зертханасының міндеті – Манхэттен жобасының газды диффузия (K 25) бағдарламасын уранды байыту арқылы қолдау көрсету болды. Ву Джеймс Рейнвотермен бірге Уильям В. Хэйвенс-младший басқарған топта жұмыс істеді, олардың міндеті радиациялық детекторлар жасау еді. 1944 жылдың қыркүйегінде Вумен Манхэттен округінің инженері, полковник Кеннет Николс байланысқа түсті. Ву профессорлық лауазымның болмауына ренжіді және жобаға көмектесуге ерікті түрде келісті. Бастапқыда Вуға реактордың радиациялық әсерін тексеруді өз аспаптарын жасау арқылы тапсырды, бірақ кейін оған одан да маңызды рөл берілді. Жаңадан іске қосылған "Б" реакторы, Ханфорд полигонында орналасқан, бұрын-соңды салынған алғашқы практикалық ядролық реактор, күтпеген мәселеге тап болды – ол белгілі бір интервалмен іске қосылып, тоқтады. Джон Арчибальд Уилер мен оның әріптесі Энрико Ферми 9,4 сағат жартылай өмір сүретін Xe 135 бөліну өнімінің кінәлі екенін және ол нейтрондық у немесе сіңіруші болуы мүмкін деп күдіктенді. Segrè содан кейін 1940 жылы Берклиде Ву жасаған Xe радиоактивті изотоптары туралы докторлық диссертациясын еске түсірді және Фермиге "У ханымнан сұраңыз" деді. Бұл тақырыптағы мақала әлі жарияланбаған еді, бірақ Ферми Вумен байланысқаннан кейін Сегре Николспен бірге оның жатақханасына барып, Физикалық шолуға дайындалған машинамен жазылған қолжазбаны алды. Ферми мен Уилердің күдіктері расталды, Вудың мақаласы Xe 135-тің "Б" реакторының жұмысын тоқтату себебі екенін көрсетті, оның күтпегендей жоғары нейтронды сіңіру қабілеті болды. Ву, басылымы қарулану жарысына қатысты ақпаратты басқа елдерге жеткізбеу үшін, 1944 жылдың қарашасына дейін бірнеше ай күтті, содан кейін Сегремен бірге осы нәтижелер туралы толық зерттеуді ұсынды, ол келесі жылы бомбалар қолданылғанға дейін жарияланды. Ву радиоактивті уранды бөлудегі өз зерттеулерін Оу Риджтегі (Теннесси штаты) атом бомбаларына отын құю үшін байытылған уран өндірудің стандартты моделін құруға, сондай-ақ инновациялық Гейгерлік есептегіштер жасауға пайдаланды. Кейінгі жылдары көптеген физиктер сияқты Ву да Манхэттен жобасының салдарынан одан алшақтап, 1962 жылы Тайвань президенті Чан Кайшеке ядролық қару жасаудан бас тартуды ұсынды. Бірақ ол отбасының Қытайда аман-есен екенін білгенде қуанды. Бірнеше жылдан кейін Ву бомба жасаудағы қатысы туралы ашық айтты: "Адамдарды ақымақ және өзін-өзі жоқ қылушы деп ойлайсыз ба? Жоқ, мен адамзатқа сенемін. Бір күні біз тату-тәтті өмір сүреміз деп сенемін".

Танымал ертедегі тәжірибелері мен академиялық жетекші мансабы

Соғыс 1945 жылдың тамызында аяқталғаннан кейін Ву Колумбия университетінде ғылыми-зерттеу профессоры лауазымын қабылдады. Ол өмірінің соңына дейін Колумбияда жұмыс істеді және 1952 жылы алғаш рет доцент атағын алды, осылайша университет тарихында физика профессоры болған тұңғыш әйел атанды. 1949 жылдың қараша айында Ву Эйнштейннің ЭПР ой экспериментінің қорытындыларын зерттеді, онда кванттық түйісу "қашықтықтағы есімсіз әрекет" деп аталды. Ву фотондарды қолданып, бұрыштық корреляцияны бақылау арқылы түйісу құбылысын және оның дұрыстығын алғаш рет анықтады, өйткені оның нәтижесі Морис Прайс пен Джон Клайв Уордтың қарама-қарсы бағытта таралатын екі фотонның кванттық поляризациясының корреляциясы туралы есептеулерін растады. Атап айтқанда, Ву жүргізген эксперимент Эйнштейн-Подольский-Розен (ЭПР) парадоксына қатысты екі түйіскен фотон жұбына қатысты кванттық нәтижелердің алғашқы маңызды растауы болды.

Қытайдағы азаматтық соғыс және тұрақты тұру

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Қытаймен байланыс қайта жаңғыртылды, және Ву отбасынан хат алды, бірақ Қытайға бару жоспарлары азамат соғысынан бұзылды. Азамат соғысы мен Мао Цзэдун жетекшілігіндегі коммунистік билікке ие болу салдарынан, Ву ондаған жылдардан кейін ғана Қытайға оралып, әлі тірі әйелі мен кіші інісімен кездесті. Ву Маоды қолдамаса да, қазіргі уақытта қызметтен алынған Чан Кайшы мен оның әйелі Сонг Мэйлинге де аса құрмет көрсетпеді. Ву Сонгтың топтық санаға ие екенін, ал Тайваньда орналасқан Чиангтың шетелдік істерге тым бейжай қарағанын және дипломатиялық мәселелерді Сонгқа жүктеуге дайын екенін байқады. Дегенмен, ол Қытай Республикасы, яғни Тайваньға сәл көбірек қолдау көрсетуге бейімді болды, өйткені оның ұстазы Ху ескі республикамен тығыз байланыста болды. Соғыс салдарынан көптеген адамдар қоныс аударып, жас студенттер АҚШ-қа оқуға кетіп, ал Америкадағы ғалымдар туған жерлеріне орала алмады. Ол Қытайды қатты сағынып, Люкпен бірге мата сатып алып, өзіне ципао тіктіріп, осылайша елді еске түсіріп отырды және оны әрқашан зертхана халатының астында киді. Ву 1947 жылы ұлы Винсенттің (t=袁緯承 Yuán Wěichéng) дүниеге келуімен де айналысты. Винсент ата-анасы сияқты физик болды және Вудың ізімен жүріп Колумбия университетіне оқуға түсті. 1949 жылы азамат соғысы аяқталғаннан кейін Юань Брукхейвен ұлттық зертханасына қосылды, ал отбасы Лонг-Айлендте тағы бір үй сатып алды. Юань Лонг-Айлендтегі Брукхейвенге үнемі сапар шегетін, ал демалыс күндері Ву жұмыс істейтін Колумбия университетіне жақын Манхэттендегі отбасының үйіне оралатын, ол университеттегі алғашқы әйел физика профессоры болды. Сол жылы Қытайда коммунистер билікке келгеннен кейін, Вудың әкесі оған қайта оралмауын өтініп хат жазды. Оның паспорты Гоминьдан үкіметімен берілгендіктен, Швейцария сияқты елдер оның паспортын мойындамағандықтан, шетелге саяхаттауы қиын болды. Кейде Швейцариядағы досы, физик Вольфганг Паули, елге кіру үшін оған арнайы виза алуға көмектесетін. Бұл оның АҚШ-та қалу шешіміне әкелді. Колумбия университетінің төрағасы Чарльз Х. Таунздың көмегімен Ву 1954 жылы АҚШ азаматы атанды.

Бета ыдырауын анықтау

Соғыстан кейінгі зерттеулерінде Ву, қазір танымал физик, бета-ыдырауды зерттеуді жалғастырды. Энрико Ферми 1934 жылы бета-ыдырау теориясын жариялаған, бірақ Луис Вальтер Альварездің эксперименті теориямен келіспейтін нәтижелер көрсетті. Ву экспериментті қайталап, нәтижені тексеруге кірісті. Ву бұл тақырыпты Калифорния университетінде (UC Berkeley) таңдағандықтан, бета-ыдырау бойынша жұмыс істеуге бұрыннан дайын еді. 1949 жылы Ву Ферми теориясын толыққанды растап, бета-ыдыраудың қалай жүзеге асырылатынын, әсіресе электрон, нейтрино және позитронның қалай пайда болатынын көрсетті. Көптеген электрондар ядроден жоғары жылдамдықпен шығуы тиіс еді. Мұқият зерттеулерден кейін Ву мәселенің себебі мыс (II) сульфатының қалың және тегіс емес қабатының мыс-64 бета сәулесінің көзі ретінде қолданылуынан туындағанын болжады, бұл шығарылған электрондардың энергиясын жоғалтуына әкелді. Бұл мәселені шешу үшін ол ескі үлгідегі спектрометрді, соленоидты спектрометрді бейімдеді. Ол мыс сульфатына жуғыш зат қосып, жұқа, тегіс қабат жасады. Содан кейін ол байқалған айырмашылықтар эксперименттік қателіктен туындағанын көрсетті; оның нәтижелері Ферми теориясымен сәйкес келді. Эксперименттерде жиі пайда болатын электрондардың жылдамдығы бұрынғыдан әлдеқайда баяу екені анықталды. Осылайша, бұрынғы зерттеушілер қолданған радиоактивті материалдарды талдау арқылы ол мәселенің себебі теориялық кемшіліктер емес, екенін дәлелдеді. Осылайша Ву бета-ыдырау саласындағы жетекші физик ретінде танылды. Бета-ыдырау жөніндегі оның жұмысы оның келешек зерттеулеріне және жалпы заманауи физикаға зор пайда келтірді.

Әлсіз күш және сақталған векторлық ток

Ву 1958 жылы профессор атағын алды, ал кейін 1973 жылы Майкл И. Пупин атындағы физика профессоры болып тағайындалды. Кейбір шәкірттері оны «Терри мен Пираттар» комиксіндегі сол аттас кейіпкерінің құрметіне «Аждаһа ханым» деп атады, себебі Вуның қатал мінезі мен жоғары талаптары болған. Осыған қарамастан, Ву шәкірттерін өз балаларындай жақсы көріп, олармен бірге түскі ас ішіп, олардың жақындарымен танысқан. Ол таңғы 8-ден кешкі 7-ге дейін жұмыс істеп, жалақысы өте төмен болса да, Роберт Сербер жаңа төраға болып тағайындалғаннан кейін айтарлықтай артты. Оның жаңалықтары физикада маңызды рөл атқарды, ал оның еңбектері биология мен медицина салаларына да қатысты, онда оның үлесі қызыл қан жасушаларындағы молекулалық өзгерістерге байланысты серпалы жасуша ауруы немесе анемия туралы зерттеулерге зор ықпал етті. 1962 жылдың желтоқсанында Ву Фермидің ескі бета-таралу моделінің жалпыланған және дәл нұсқасын тәжірибелік жолмен көрсетті, бұл Ричард Фейнман мен Мюррей Гелл-Манның Стандартты модельге қадам басқан жолындағы сақталатын векторлық ток (CVC) гипотезасын растады. Ол келесі жылы нәтижелерін жариялады. Осы тәжірибеде Гелл-Манн және Фейнман өздерінің гипотезаларын дәлелдеу үшін эксперименталды физика саласындағы сарапшыға мұқтаж екендерін түсінген соң, олар Вуга жүгінді. Гелл-Манн Вуға: «Янг пен Ли сізді олардың жұмысын жалғастыруға қаншалықты ынталандырды?» деп сұрады. Олардың гипотезасына Вудың паритет сақталмайтынын көрсетуі әсер етті, бұл физиктердің әлсіз өзара әрекеттесу туралы жасаған басқа да болжамдарын күмәндікке түсірді. Егер әлсіз күштің өзара әрекеттесуінде паритет сақталмаса, онда зарядты конъюгацияның сақталуы да сұрақ тудыруы мүмкін. Сақталу және симметрия электромагнетизм, гравитация және күшті өзара әрекеттесу үшін негізгі заңдар болып саналды, сондықтан олар ондаған жылдар бойы әлсіз өзара әрекеттесу үшін де қолданылатыны болжалды, бірақ Ву осы заңдарды жоққа шығарды. Бұл электроәлсіз күштің болашақтағы ашылуына да зор үлес қосты. Ву Ю.К. Ли, Мо Вэй немесе Л.В. Мо және Кореядан келген Ли Ронг Ген сияқты бірнеше студенттермен жұмыс істеді. Колумбиядағы Ван-де-Графф үдеткішінде протон, ауыр сутегі және гелий сәулелерін пайдаланып, олар маңызды тәжірибелерін жүргізе алды. Бета-сәуле спектрлері акселератордан елу фут қашықтықта орналасқан магнитометрлік спектроскопияда өлшенді. Бета-таралу көздері B12 және N12 магнитометрде жасалды. Зертханалар түн ортасында жабылып, Мо әркімге таңертеңгі сағаттарда зертханаға кіру-шығу үшін қосалқы кілт жасауға мәжбүр болды. Мо Вуны Манхэттендегі үйіне дейін сүйреп апарды. Вудың жаңалықтары 1963 жылдың 26 қаңтарында Хилтон қонақүйінде таныстырылды. Ву бұл жетістіктен ләззат алды және ол Фермидің бета-таралу теориясына толық негіз салды, сондай-ақ оның паритет тәжірибесі алғаш рет орнатылған екі компонентті нейтрино теориясын қолдады деп мәлімдеді. Фейнман бұл жаңалыққа өте қуанды және нәтижеге соншалықты риза болды, оның нәтижесін, оның диаграммасымен және кванттық электродинамикадағы жұмысымен бірге, өзінің ең маңызды ғылыми жетістіктерінің бірі деп атады. Кейін 1960 жылдары Ву бета-таралу, әсіресе қос бета-таралу бойынша қосымша тәжірибелер жүргізді. Ол Огайо штатындағы Эри көлінің астындағы 2000 фут тереңдіктегі тұз кенішіне мюондық атомдарды зерттеу үшін кірді, онда мюондар қалыпты атомдардағы электрондардың орнын алмастырады. Бұл жерде жүргізілген жұмыстар 1980 жылдары оның болашақтағы ашылуына жол ашты. Кейін Ву Стивен Мозковскимен бірге «Бета-таралу» атты оқулық жазды, ол 1966 жылы жарық көрді. Бұл бета-таралу туралы алғашқы жан-жақты зерттеу болды және кітап тез арада осы тақырыптағы стандартты анықтамаға айналды; ол 21-ғасырда да стандартты анықтамалардың бірі болып табылады.

Кейінгі жылдары және әлеуметтік қолдау

У-ның ағасы 1958 жылы, әкесі келесі жылы, ал анасы 1962 жылы қайтыс болды. АҚШ Мемлекеттік департаменті өз азаматтарының коммунистік елдерге баруына қатаң шектеулер қойғандықтан, Вуға олардың жерлеу рәсіміне қатысу үшін Қытайдың материгіне баруға рұқсат берілмеді. Ол 1965 жылы Гонконгқа сапар барысында ағасы Ву Чжоу Чжи және кіші інісі Ву Чиен Хаомен кездесті. 1972 жылы Никсонның Қытайға сапарынан кейін екі ел арасындағы қарым-қатынас жақсарды және ол 1973 жылы тағы да Қытайға барды. 1956 жылы Ву Қытайға баруды жоспарлаған, бірақ күйеуі Қытайға барғанда өзінің әйгілі тәжірибесін аяқтау үшін АҚШ-та қалуға шешім қабылдады. Ол елге оралғанда ағасы мен інісі Мәдени революция кезінде қаза тапқан, ал ата-анасының қабірлері қиратылған еді. Оны Цжоу Энлай күтіп алып, қабірлердің қиратылуы үшін жеке өзі кешірім сұрады. Осыдан кейін ол Қытай мен Тайваньға бірнеше рет қайта барды. 20 ғасырдың соңында Ву әлемдегі ең ірі тәжірибелік физик ретінде танылды және көптеген адамдар одан белгілі бір гипотезаларды дәлелдеуде кеңес сұрады. CERN-нің бас директоры Хервиг Шоппер физиктердің "егер тәжірибе Вудың қолынан өткен болса, онда ол дұрыс болуы керек" деп сенетінін айтты. Ол Моссбауэр спектроскопиясы және серпалы жасушалы анемияны зерттеудегі қолданылуы бойынша тәжірибелер жүргізді. Ол гемоглобиннің молекулалық өзгерістерін зерттеді, осы анемия түріне осы өзгерістер себеп болады. Сонымен қатар, ол 1960 жылдары магнетизмді зерттеді. Ву кейіннен Белл теоремасы бойынша жұмыс істеді, ол кванттық механиканың дәстүрлі түсіндіруін растайтын нәтижелер көрсетті. Өмірінің соңғы жылдары Ву ашық сөйлейтін болды. 1959 жылы физик Керсон Хуанның енесінің, ал 1960 жылы журналист Лей Ченнің Тайваньда тұтқындалуына қарсылық білдірді. Оның мұғалімі Ху Шидің көмегімен Хуанның енесі кепілдікпен босатылды. Лейдің жазасы президент Чан Кай Шек тарапынан он жылға қысқартылды. 1964 жылы ол Массачусетс технология институтында өткен симпозиумда жыныстық дискриминацияға қарсы сөйледі. "Мен қызығамын", - деді ол тыңдаушыларына, "шағын атомдар мен ядролар, математикалық символдар немесе ДНК молекулалары еркектерге немесе әйелдерге қатысты белгілі бір қатынас жасай ма?" деген сұрақ қойды, бұл сұрақ көптеген қолдауға ие болды. Ер адамдар оны Юань профессоры деп атағанда, ол дереу түзетіп, өзінің Ву профессоры екенін айтты. 1975 жылы физика кафедрасының төрағасы Сербер Вудың ер әріптестерінен әлдеқайда төмен жалақы алатынын, бірақ ол ешқашан бұл туралы хабарламағанын анықтады, сондықтан ол оның жалақысын ер әріптестерінің жалақысына теңестірді, тіпті Ву Колумбияда зерттеулерге ғана қызығушылық танытса да. Ву кейінірек: "Қытайда физика саласында көптеген әйелдер бар. Америкада әйел ғалымдардың бәрі жасөспірімдер деген қате түсінік бар. Бұл ер адамдардың кінәсі. Қытай қоғамында әйел адам өзінің кім екені үшін бағаланады және ер адамдар оны жетістіктерге жетуге ынталандырады, бірақ ол мәңгілікке әйел болып қалады." Вудың үгіт-насихаты мен сенімдері ғылымның дамуына үлкен үлес қосты. Кейінірек 1975 жылы Америка физикалық қоғамының бірінші әйел президенті ретінде Ву президент Джеральд Фордпен кездесіп, президентке кеңесші ғылыми орган құруды ресми түрде сұрады. Президент Форд ғылым және технология саясаты кеңсесін құру туралы заңға қол қойды. Ву 1989 жылы Тяньаньмэнь алаңындағы қырғыннан кейін Қытайдағы қуғын-сүргінге наразылық білдірген кезде адам құқықтары мәселелерін қолдаушы болып қала берді. 1978 жылы ол физика саласындағы алғашқы Вольф сыйлығын алды. Оның критерийлерінің бірі Нобель сыйлығын алмаған, бірақ оны алуға лайық деп саналғандарды қарастыру болды. 1981 жылы ол зейнеткерлікке шығып, профессор атанды.

Соңғы жылдары және мұрасы

Ву өзінің соңғы жылдары уақытының көп бөлігін Қытай Халық Республикасына, Тайваньға және Американың әртүрлі штаттарына саяхаттады. Ол STEM пәндерін барлық студенттерге, жынысына немесе кез келген басқа да кемсітуші себептерге қарамастан оқытуды тұрақты түрде қолдағаны үшін танымал болды. 1997 жылдың 16 ақпанында Нью-Йорк қаласында Ву инсульт алды. Жедел жәрдем оны Сент-Люк-Рузвельт ауруханасына жеткізді, онда ол қайтыс болды. Оның немересі Джада Ву Ханьцзе: «Мен әжемді жас кезімде көрдім, бірақ оның қарапайымдылығы, қаталдығы және сұлулығы менің санама толық сіңіп қалды. Әжем ұлттық ғылыми даму мен білім беруге зор ынта көрсетті, мен оған шынайы ризамын» деді. Зейнетке шыққаннан кейін Колумбия университеті «Физиканың бірінші ханымына» арналған салтанатты шара ұйымдастырды, ол үлкен қызығушылық тудырды, содан кейін Бродвейдегі Qian Jia Fu мейрамханасында банкет берілді. Польша-американдық, жүлделі профессор Исидор Раби Вуды «қытай Мадам Кюри» деген лақап атымен белгілі болса да, Мари Кюриден ғылымға үлкен үлес қосқан адам деп атады. Кейінірек Морис Голдхабер: «Адамдар бета-бөлінісінде эксперименттер жасаудан қашады, себебі Ву Чиен Шиунның кез келген адамнан жақсы орындайтынын біледі!» деді. Басқа физиктер ең үздік әйел физиктер туралы пікірлерін білдірді, нәтижесінде Ву, Лиза Мейтнер және Кюри әртүрлі тәртіппен тізімге енді; Леон Ледерман Кюри мен Вудың Мейтнерден жоғары екенін, ал Валентина Телегди Вуды әйел физиктердің арасында бірінші орынға қойды. Әр түрлі пікірлерге қарамастан, Ву ғылыми қауымдастықтың мүшелері тарапынан жоғары бағаланды. Вудың өсиетіне сәйкес, оның күлі әкесі құрған және ол бала кезінде оқыған Минг Де мектебінің ауласына жерленді.