Кіріспе

Бұрынғы сарай және бақ кешені Пекинде, Қытай; 1860 жылы қираған Ескі жазғы сарай, сондай-ақ Юаньминьюань немесе Юаньминьюань паркі деп аталады, бастапқыда Императорлық бақтар деп аталған, кейде Қысқы сарай деп аталатын, қазіргі Хайдиан ауданындағы сарайлар мен бақтардың кешені болды. Ол Пекиннің бұрынғы Императорлық қала бөлігінің қабырғаларының солтүстік-батысында орналасқан. Қытай императорлық бақ және сарай дизайнының ең көрнекті туындысы ретінде танылған Ескі жазғы сарай, өзінің кең бақтары, архитектурасы және көптеген өнер және тарихи жәдігерлерімен мәшһүр болды. 18 және 19 ғасырлардың басында салынған Ескі жазғы сарай, Цин әулетінің Цяньлун императоры мен оның ізбасарларының негізгі резиденциясы болды, олар осы жерде мемлекеттік істерді шешті; Тыйым салынған қала ресми шаралар үшін қолданылды. Роберт МакГи айтқандай, Бақ өркендеген шағында "Бақтардың бағы" деп аталды және "әлемдегі ең ірі тарихи жәдігерлердің шоғырланған орны, ежелгі өркениеттің толық 5000 жылдық тарихын бейнелейді". Екінші Опиум соғысы кезінде француз және британ әскерлері сарайды 1860 жылдың 6 қазанында басып алып, келесі бірнеше күнде императорлық коллекцияларды тонап, жойды. Ағылшын-француз делегациясының Цин үкіметі тарапынан тұтқындалып, азапталғаны және делегацияның 19 мүшесі қаза тапқаны туралы хабар тарағаннан кейін, Қытайдағы британдық жоғарғы комиссары Джеймс Брюс, Эльгиннің 8-ші графы, 18 қазанда сарайды толық жоюға бұйрық берді, бұл бұйрық оның қол астындағы әскерлер тарапынан орындалды. Көптеген құнды өнер туындылары – мүсіндер, фарфор, жаде, жібек киімдер, күрделі тоқымалар, алтын бұйымдар және тағы да басқалары – тоналып, ЮНЕСКО мәліметінше, қазір әлемнің 47 мұражайында сақталуда.

Орналасқан жері

Сарай Жайыт бұлағы төбесіне жақын, тұщы суға толы жерде салынған. Аймақ әдемі табиғатымен мәшһүр болған. Бұл жерде 13 ғасырда Юань әулеті тұсында шағын үйлер салына бастады, ал 16 ғасырда Мин әулетінің Ли Вэйі осы орында Цинхуа Юань сарайын тұрғызды.

Батыс особняктер

Ескі жазғы сарайдың ең көрінетін сәулеттік қалдықтарын 18-ғасырдағы еуропалық стильдегі сарайлардың, фонтандардың және ресми бақтардың батыс бөлігінде (Сиян Лу) табуға болады. Бұл құрылыстар, ішінара тастан, бірақ негізінен ағаш бағаналардан, түрлі-түсті плиткалардан және кірпіш қабырғалардан тұратын қытайлық құрылыммен салынған. Иезуит Джузеппе Кастильонье жобаны жоспарлап, жүзеге асырды, ал Мишель Бенуа фонтандар мен су жүйесіне жауапты болды. Цянлон императоры еуропалық фонтанның суретін көргеннен кейін бұл сәулеттік жобаға қызығушылық танытып, экзотикалық ғимараттар мен заттарға деген құштарлығын қанағаттандыру үшін Кастильонье мен Бенуаны жұмысқа алды. Дегенмен, бұл еуропалық стильдегі ғимараттар Мәңгілік көктем бағының артқы жағында ғана орналасқан, бұл бақтардың жалпы ауданымен салыстырғанда шағын болды. Императорлық бақтардың 95%-дан астамы қытай стиліндегі ғимараттардан тұрды. Цин империясының көпүрлілігін көрсететін тибет және моңғол стиліндегі бірнеше ғимараттар да болды.

Тарих

Ескі жазғы сарайдың алғашқы құрылысы 1707 жылы Канси императорының тұсында басталды. Ол императордың төртінші ұлы, Йонг ханзадаға (кейін Йонгчжэн императоры) сыйлық ретінде арналған еді. 1725 жылы Йонгчжэн императоры Императорлық бақтарды кеңейтті. Йонгчжэн императоры бақтарға су жүргізу жүйесін де енгізіп, көлдер, өзендер мен тоғандар жасады, бұл төбелер мен жазықтарға үйлесімді болды, сондай-ақ бақта 28 көрнекті орынды атады. Йонгчжэн императоры өзі мен отбасы мүшелері бақылай және қатыса алатын «жанды көріністер» де құрды. Мұндай көріністердің бірі «Егінге толы далалар» деп аталды, онда сарай евнухтары аралдағы шаруалар рөлін сомдады. Тағы бірі «Жалпы бақыт алаңы» деп аталды, ол императорлық отбасы дүкеншілермен, яғни маскировкаланған евнухтармен араласа алатын жалған ауыл болды. Еуропалық үлгідегі сарайлардың құрылысы 1747 жылы басталды. Қытай императорлық сыртқы қатынастары аясында Ескі жазғы сарайдағы еуропалықтардың соңғы ресми келуі 1795 жылы Голландия мен Голландия Шығыс Индия компаниясының мүдделерін білдірген дипломатиялық миссия болды. Титсингтің делегациясына Исаак Титсинг, голланд-американдық Андреас Эверард ван Браам Хоукгест және француз Кристиан Луи Жозеф де Гиньес кірді. Екеуі де миссия туралы толыққанды есептер жариялады. Титсинг оқиғаның өзінің нұсқасын жариялауға үлкермей қайтыс болды.

Жою

1860 жылы Екінші опиум соғысы барысында Англия мен Франция біріккен экспедициялық әскерлері Тяньцзинь (Тяньцин) қаласынан ішкі аймаққа қарай жорық жасап, Пекинге (Пекин) жетті. Қыркүйек айының ортасында Генри Лок және Гарри Паркс есімді екі елші, ханзада И және Цин империясының өкілдерімен Тонгчжоу (Тунчжоу) қаласында келіссөздер жүргізу үшін, сондай-ақ жау территориясының артындағы лагерь орналасу орындарын барлау үшін бас күш алдында ақ тумен келді. Делегация құрамында «The Times» газетінің тілшісі Томас Уильям Боулби және британдық және үнді әскерлерінен құралған шағын күзет тобы болды. 18 қыркүйекте келіссөздер аяқталған соң, одақтас әскерлер қытай әскерлеріне шабуыл жасады, олардың шабуылға дайынданып қайта орналасқанына сенді. Ал Цин сарайы британдықтардың Тяньцзинь префектін ұстағанын білді. Осы кезде Цин генералы Сенгге Ринчен делегация мүшелерін тұтқынға алды, олар Цин шебін кесіп өтіп, экспедициялық күштерге қайтып бара жатқан еді. Делегаттар мен олардың күзетшілері Пекиндегі Әділет министрлігіне (немесе Жазалау кеңесіне) жеткізіліп, онда тұтқынға алынып, азапталды. Паркс пен Лок екі аптадан кейін 14 басқа тірі қалғандармен бірге қайтарылды. 19 британдық, француздық және үнді тұтқын азаптау салдарынан қайтыс болды. 5 қазан күні түнде француз бөлімшелері негізгі шабуыл күшінен Ескі жазғы сарайға бұрылды. Ол кезде сарайда тек евнухтар мен сарай қызметшілері ғана болды, ал император Сяньфэн мен оның свитасы Хэбэйдегі Чэндэ тау курортында қашып кеткен еді. Француз командирі Чарльз Кузен Монтобан британдық әріптесі Джеймс Хоуп Грантке «ешнәрсеге қол тигізілмегенін» мәлімдегенімен, одақтас әскерлер сарайды кеңінен тонап кеткен. Қытай әскерінің көп бөлігі жақын маңда болғанына қарамастан, тонауға ешқандай қарсылық көрсетілмеді. Ескі жазғы сарайды қирату Цин империясына Ұлыбританияға қарсы саяси тактика ретінде адам ұрлауды қолдануға қарсы ескерту болды. Сарайды өртке салу үшін 3500 британдық әскер қажет болды, ал өрт үш күнге созылды. Әскерлердің білмегені, сарай кешені өртенген кезде, әскерлерден жасырынып, құлыпталған бөлмелерде қалған 300-ге жуық евнух пен сарай қызметшісі қаза тапты. Тек 13 ғимарат толыққанды сақталды, олардың көпшілігі шалғай аймақтарда немесе көл жағасында орналасқан. (Сарай 1900 жылы Сегіз ұлт одағының күштері Пекинге басып кірген кезде қайта тоналып, толыққанды қиратылды.) 1860 жылғы ағылшын-француз экспедициялық күштерінің құрамында болған, Корольдік инженерлердегі 27 жасар капитан Чарльз Джордж Гордон өзінің тәжірибесі туралы былай деп жазды: Біз шығып, тонап, бүкіл жерді өртеп жібердік, төрт миллионға алмастырылмайтын құнды мүлікті вандалдықпен жойдық. Бізге әрқайсымызға 48 фунттан астам сыйлық берілді. Мен жақсы таба алдым. Жергілікті халық өте сыпайы, бірақ менің ойымша, олар бізді жек көреді, әсіресе сарайға жасағандарымыздан кейін. Біз өртеп жіберген жерлердің сұлулығы мен ұлылығын көзге елестету мүмкін емес. Оларды өртеп жіберу жүрегімізді ауырлатты. Шындығында, бұл жерлер тым үлкен болды және біз уақыт тапшылығынан оларды мұқият тонауға үлкермедік. Көптеген алтын әшекейлер мыс деп саналды, өртеліп кетті. Бұл әскер үшін моральдық тұрғыдан төмендеуші жұмыс еді. Британдық және француздық әскерлер қыш ыдыстарды артық көріп, жергілікті тұрғындар үшін тамақ пісіруге және қабірлерге қоюға бағалы қола ыдыстарды елемеді. Ең бағалы қазыналардың кейбіреуі 1867 жылы императрица Евгения осы жаңадан алынған коллекцияларды орналастыру үшін арнайы құрған Фонтенбло сарайындағы Қытай мұражайына жетті. Ескі жазғы сарай қиратылған кезде одақтас экспедициялық күштер қытай тілінде «Бұл опасыздық пен қатыгездік үшін сыйақы» деген жазуы бар белгіні орнатты. Сарайды өртеп жіберу соғыстың соңғы әрекеті болды. Қытайдың Ренмин университетінің профессоры Ван Даоченгтің сөзіне сәйкес, сарайдың барлығы алғашқы өртте жойылған жоқ. Керісінше, кейбір тарихи деректерде 1860 жылғы қираудан кейін бақтың 16 көрінісі сақталғаны айтылады. Ескі жазғы сарайдың өртелуі Қытайда әлі де өте сезімтал мәселе болып табылады. Көптеген қытайлықтар мен сыртқы бақылаушылар сарайдың жойылғанын варварлық және қылмыстық акт деп қарастырады. Виктор Гюго өзінің «Кытай экспедициясында» тонауды былай сипаттады: «Музейге кірген екі қарақшы. Бірі тонады, екіншісі өртеп жіберді. Екі жаулап алушының бірі қалтасын, екіншісі сейфін толтырып, Еуропаға қайтып, қол ұстасып күлді. Тарих алдында олардың бірін Франция, екіншісі Англия деп атайды». Өзінің хатында Гюго Франция бір күні өкініш сезініп, Қытайдан тонағандарын қайтарып беретініне үміттенеді. China Radio International телеарнасында жұмыс істейтін журналист және аргентиналық жазушы Маурисио Перкара Виктор Гюгоның әдебиет арқылы кешірім сұрау туралы айтты және өзінің «Құтқару» атты әңгімесінде Ескі жазғы сарайда орналасқан француз жазушысының бюсті туралы еске алды: «Француз әріптестерінің бұрынғы замандағы қиратушылық іздерін қалдырған жерде бүгін ұлы Виктор Гюгоның жарқын бюсті көтеріліп тұр. Ескі жазғы сарайдың, тамаша сұлулыққа толы бақтарынан, француз мүсіні солтүстік астанасының тозығы жеткен еденіне тиесілі қардың астында тасқа қашалған көзін қаратып тұр».

Салдары

Ескі жазғы сарай тоналып алынғаннан кейін Цин императорлық соты Тыйым салынған қалаға көшірілді. 1873 жылы жасөспірім Тонгчжи императоры Ескі жазғы сарайды өзінің екі бұрынғы регенттері, император жесірлері Цян мен Циси зейнеткерлікке шығу үшін пайдалануы үшін қайта құруға тырысты. Бірақ императорлық соты сарайды қайта салуға жеткілікті қаржылық ресурстарға ие болмады, соның салдарынан император 1874 жылы жобаны тоқтатуға келісті. 1880 жылдары іргелес императорлық бақтар, Clear Ripples бақтары (қазіргі Жазғы сарай) император жесір Цисидің жаңа жазғы демалыс орны ретінде, бірақ бұрынғыдан кішірек аумақта қайта жаңартылды. Сонымен қатар, жақын маңдағы Элегантты көктем бағындағы бірнеше қытай стиліндегі ғимараттар өрттен аман қалды. Бұл ғимараттардың бір бөлігі Тонгчжи императоры жоба тоқтатылар алдында қалпына келтірді. 1900 жылы аман қалған немесе қалпына келтірілген көптеген ғимараттар Сегіз ұлттар одағының әскерлерімен өртеліп жанып кетті. Көп бөлігі тасталып, жергілікті шаруалар егіс жұмыстарына пайдаланды. Тек 1980 жылдары ғана үкімет бұл жерді қайтарып алып, тарихи ескерткіш ретінде жаңадан құрды. Юаньминьюань суретшілер орталығы Фан Лицзюнь сияқты суретшілердің және Фа Цзи сияқты музыканттардың жаңа толқынын өркендеткенімен танымал болды, бірақ үкімет оны жапқаннан кейін көптеген суретшілер Пекиннің сыртындағы Сончжуан аймағына көшірілді. 1990 жылдары қалпына келтіру және дамыту мәселелері бойынша пікірталастар туды, ал соңғы экологиялық дау-дамайлар паркеге жаңа саяси мән берді, ол Қытайдың "ұлттық жарасының" символына айналды. Қазіргі уақытта еуропалық стильдегі сарайлардың қираған қалдықтары осы жердегі ең көзге түсетін құрылыс ескерткіштері болып табылады. Бұл кейбір келушілерді Ескі жазғы сарай тек еуропалық стильдегі ғимараттардан тұрды деген жаңылыс пікірге итермеледі.

Соңғы өзгерістер мен жоспарлар

Қазіргі уақытта Қытайда Императорлық бақтарды қайта құрудың бірнеше жоспары бар, бірақ мұндай әрекеттер Қытайдың қазіргі заманғы тарихының маңызды ескерткішін жояды деген үрей тудырып, қарсылыққа ұшырауда. Сонымен қатар, кез келген қайта құру ауқымды жұмыс болар еді, және жер үстіндегі құрылыстарды қайта құруға рұқсат берілмеген. Дегенмен, бақтардың шығыс жартысындағы көлдер мен арналар қайтадан қазылып, сумен толтырылды, ал көлдер төңірегіндегі төбелерден бұталар тазартылып, ұзақ уақыттан бері ұмытылған көріністер қайта жаңғыртылды. Ескі жазғы сарай аумағында орналасқан бірнеше храмдар да жаңартылып, қайта салынды. 2005 жылдың ақпан айында Ескі жазғы сарайдағы көлдер мен каналдардан судың булануын азайту мақсатында, төсектердің барлығы мембранамен жабылды. Парк әкімшілігі судың булануын тоқтату парк бюджетін сақтайды деп мәлімдеді, себебі суды көлдерге жылына үш рет емес, бір рет қосуға тура келер еді. Алайда, жобаға қарсы шыққан Ланьчжоу университетінің профессоры Чжэнчунь Чжан сияқтылар, бұл шара көлдердегі судың сіңуіне және көлдер мен жер асты су жүйесі арасындағы байланысқа байланысты парк экологиясын құртады деп опасызданды. Сонымен қатар, көлдерден судың сіңуінің азаюы Пекиннің жер асты су жүйесіне де әсер етеді деп күтілуде, ол қазірдің өзінде тартылып барады. Бейжің қаласының мұралық ескерткіші болып саналатын бақтардың табиғи келбетінің өзгеруіне де алаңдаушылық бар. Бұл мәселе бірнеше аптадан кейін көпшілік назарына түскенде, баспасөз арасында қызу пікірталас тудырып, Қытайдағы интернеттегі ең қызықты тақырыптардың біріне айналды, себебі Ескі жазғы сарайдың қирауынан туған шетелдік әрекеттердің ұятты естелігі әлі де жадында сақталған. Жақында Пекиннің қоршаған ортаны қорғау бюросы (BEPB) шараның экологиялық әсерін бағалауды жүргізді. Сарайдың жартылай көшірмесі, "Жаңа Юаньмин бақтары" (圆明新园; 圓明新園), 1997 жылы Гуандун провинциясының оңтүстігіндегі Чжухай қаласында, көлді қоса алғанда, ойын-сауық паркі ретінде салынды. Қазірге дейін Ескі жазғы сарайдан алынған көптеген жәдігерлер шетелдік мұражайларда және жеке коллекцияларда сақтаулы. Қытай үкіметі оларды қайтарып алуға тырысқанымен, Мәңгілік көктем бағынан бірнеше мүсін ғана қайтарылды. Қытайдың "China Daily" газеті жазғандай, Норвегияның Берген қаласындағы KODE өнер мұражайындағы 21 бағананың жетісі 2014 жылы Пекин университетінің түлегі Хуан Нюбоның ұйымдастыруымен, мұражайға 10 миллион норвегиялық крона (1,6 миллион АҚШ доллары) сыйлағаннан кейін қайтарылды. Қытайда Ескі жазғы сарайды ЮНЕСКО Әлемдік мұралар тізіміне енгізу туралы өтініш беру мәселесі әлі де талқыланып жатыр.

Көлік

Ескі жазғы сарайдың қираған орындары қазір де жұртшылыққа ашық және Хайдиан ауданындағы Юаньминюань саябағының маңызды саяхаттарға арналған танымал жері саналады.