Кіріспе

1617 жылғы көбейтінділер мен бөлінділерді есептеуге арналған құрылғы

Нейпир сүйектері – шотланд ғалымы Джон Нейпирдің көбейтінділер мен сандардың бөлінділерін есептеу үшін жасаған, қолмен жұмыс істейтін есептеу құрылғысы. Бұл әдіс торлы көбейтуге негізделген, және Нейпирдің өзі тапқан «рабдология» деп аталды. Нейпир бұл нұсқасын 1617 жылы жариялаған. Ол Эдинбургте басылып, Александр Сетонға арналған. Таяқшалардағы көбейту кестелерін пайдаланып, көбейту амалы қосу операцияларына, ал бөлу амалы – алу амалына келтіріледі. Таяқшаларды тиімді пайдалану арқылы квадрат түбірді табуға да болады. Нейпир сүйектері – Нейпир есімімен байланысты логарифмдерден өзгеше, олар бөлінген көбейту кестелеріне негізделген. Толық құрылғы әдетте жиегі бар негіз тақтасынан тұрады; пайдаланушы Нейпир таяқшаларын және жиекті көбейту немесе бөлу үшін орналастырады. Тақтаның сол жағында 1-ден 9-ға дейінгі сандар орналасқан тоғыз шаршы бар. Нейпирдің бастапқы дизайнында таяқшалар металдан, ағаштан немесе піл сүйегінен жасалған, көлденең қимасы төртбұрышты. Әр таяқшаның төрт жағында көбейту кестесі ойылып жазылған. Кейбір кейінгі үлгілерде таяқшалар жалпақ, екі немесе бір кестесі бар, және пластиктен немесе қалың картоннан жасалған. Мұндай сүйектерді арнайы қорапшаға салып алып жүруге болады. Таяқшаның әр бетінде тоғыз шаршы белгіленген. Жоғарғы шаршыдан басқа, әрбір шаршы төменгі сол жақ бұрышынан жоғарғы оң жаққа дейін жүретін диагональмен екіге бөлінген. Шаршыларда қарапайым көбейту кестесі орналасқан. Бірінші шаршыда Нейпир «бірлік» деп атаған бір таңбалы сан жазылған. Ал қалғандарында – бірлікке еселенген сандар, яғни екі еселенген бірлік, үш еселенген бірлік, және т.б., тоғызыншы шаршыда жоғарғы шаршыдағы санның тоғыз еселенгені көрсетілген. Бір таңбалы сандар төменгі оң жақ үшбұрышқа жазылады, ал екінші үшбұрыш бос қалдырылады, ал екі таңбалы сандар диагональдің екі жағына бір-бір санмен жазылады. Егер кестелер бір жақты таяқшаларда болса, төрт таңбалы сандарды көбейту үшін 40 таяқша қажет – себебі сандарда қайталанатын таңбалар болуы мүмкін, сондықтан 0-ден 9-ға дейінгі әрбір таңба үшін көбейту кестесінің төрт данасы қажет. Егер төртбұрышты таяқшалар қолданылса, 40 көбейту кестесін 10 таяқшаға сыйымды етуге болады. Нейпир кестелерді орналастырудың схемасын сипаттады, сонда бірде-бір таяқшада бір кестенің екі данасы болмайды, бұл кез келген төрт таңбалы санды 10 таяқшаның 4-еуін пайдаланып көрсетуге мүмкіндік береді. Нейпирдің 10 таяқшасының екі бірдей жиынтығынан тұратын 20 таяқша жиынтығы сегіз таңбалы сандармен есептеуге мүмкіндік береді, ал 30 таяқша жиынтығы 12 таңбалы сандар үшін қолданылуы мүмкін.

Көбейту

Көбейтудің ең қарапайым түрі, көп цифрлы санды бір цифрлы санға көбейту, көп цифрлы санды бейнелейтін таяқтарды сол жақ жиегіне қарсы шеңберге орналастыру арқылы жасалады. Жауап, кадрдың сол жағында белгіленген бір цифрлы санға сәйкес келетін қатардан оқылады, төмендегі мысалдарда түсіндірілгендей, кішкене қосымша есептеулер қажет болуы мүмкін. Көп цифрлы санды басқа көп цифрлы санға көбейту кезінде, үлкен сан таяқшалар арқылы шеңберде көрсетіледі. Құрылғы кіші санның әр цифрымен көбейту нәтижесін шығарады. Бұл нәтижелер жазылып алынып, соңғы нәтиже қағаз және қаламмен есептеледі. Непиердің сүйектерін көбейту үшін қалай пайдалануға болатынын көрсету үшін, қиындық деңгейі артатын үш мысал төменде түсіндіріледі.

Кіші бір цифрлы санға көбейту

Бірінші мысал 1=425 × 6 есебін жүргізеді. Нейпир сүйектері 4, 2 және 5 сандары үшін тақтаға тізбектеп орналастырылады. Бұл сүйектер көбейтілетін үлкен санды көрсетеді. Әр бағанның төменгі жағындағы сандар диагональ сызығының үстінде және астында орналасқан, сәйкес бүтін сан үшін қарапайым көбейту кестесінен алынған цифрлар болып табылады. (Мысалы, 4 сүйектің жетінші қатарында көрсетілген цифрлар 2/8, бұл 1=7 × 4 = 28 екенін көрсетеді.) Төмендегі мысалда 1=425 × 6 үшін сүйектер қызыл (4), сары (2) және көк (5) түспен бейнеленген. Түсті сүйектердің алдындағы сол жақ баған 1 сүйекті білдіруі мүмкін. (Әрбір цифрдың жоғарғы сол жағындағы бос орын немесе нөл, диагональ сызықпен бөлінген, түсіндірілуі керек, себебі 1=1 × 1 = 01, 1=1 × 2 = 02, 1=1 x 3 = 03, және т.б.) Кіші сан, әдетте 2-ден 9-ға дейін, үлкен санды көбейту үшін таңдалады. Бұл мысалда үлкен санды көбейту үшін кіші сан 6 болып табылады. Бұл сан орналасқан көлденең қатар қалған есептеулерді орындау үшін қажетті жалғыз қатар болып табылады және енді жеке қарастырылуы мүмкін. Есептеу үшін тік сызықтармен бөлінген цифрлар (яғни диагональ сызықтармен жұптасқан, бір сүйектен екіншісіне өтетін) қосылып, көбейтіндінің цифрларын құрайды. Бұл қатардағы соңғы (оң жақтағы) сан қосуды қажет етпейді, өйткені ол әрқашан соңғы диагональ сызығымен оқшауланады және көбейтіндінің соңғы цифры болады. Бұл мысалда төрт цифр бар, себебі диагональ сызықтар арасында төрт топ сүйек мәндері орналасқан. Көбейтіндінің цифрлары солдан оңға қарай есептелген тәртіппен орналасады. Бірінші және соңғы цифрлардан басқа, көбейтіндінің әр цифры екі түрлі сүйектен алынған екі мәннің қосындысы болады. Сүйек мәндері жоғарыда сипатталғандай қосылып, көбейтіндінің цифрларын табу үшін қолданылады. Бұл диаграммада сары және көк сүйектерден алынған үшінші көбейтінді цифрының тиісті мәндері жасыл түспен көрсетілген. Әрбір қосынды төмендегі бос орынға жазылған. Солдан оңға қарай қосындылардың тізбегі 2550 санын береді. Демек, 425-ті 6-ға көбейтудің шешімі 2550-ге тең.

Бір санды үлкен санмен көбейту

Үлкен бір таңбалы сандарды көбейту кезінде, диагональды бағанды қосып есептегенде, сандардың қосындысы 10 немесе одан жоғары сан болуы мүмкін. Екінші мысал – 6785 × 8. Бірінші мысал сияқты, ең үлкен санға сәйкес келетін «сүйектер» тақтаға орналастырылады. Бұл мысалда 6, 7, 8 және 5 «сүйектері» төменде көрсетілгендей дұрыс ретпен орналастырылды. Бірінші бағанда ең үлкен санды көбейтетін сан жазылады. Бұл мысалда ол 8 саны болды. Қалған есептеулер үшін тек 8-қатар қолданылады, сондықтан тақтаның қалған бөлігі қалған қадамдарды түсіндіру үшін тазаланды. Бұрынғыдай, әрбір диагональды баған оң жақтан бастап есептеледі. Егер диагональды бағанның қосындысы 10 немесе одан көп болса, онда осы қосындының «ондық» разряды сол жаққа қарай жатқан бағандағы сандармен бірге қосылуы керек, төменде көрсетілгендей. Әрбір диагональды баған есептелгеннен кейін, сандар солдан оңға қарай оқылып, соңғы жауап шығарылады; бұл мысалда 54280 саны алынды. Демек, 6785-ті 8-ге көбейтудің шешімі 54280-ге тең.

Бөлім

Бөлу де осыған ұқсас тәсілмен орындалады. 46785399-ды 96431-ге бөлу үшін, бөлгіштің (96431) сызықтары тақтаға орналастырылады, төмендегі графикте көрсетілгендей. Абакусты пайдаланып, 1-ден 9-ға дейінгі бөлгіштің барлық көбейтінділерін көрсетілген сандарды оқу арқылы табады. Дивидендтің сегіз таңбалы болғанына назар аударыңыз, ал ішінара көбейтінділердің (біріншісінен басқа) барлығы алты таңбалы. Сондықтан 46785399 саныңң соңғы екі таңбасы, атап айтқанда, "99" уақытша ескерілмей, 467853 санын қалдырады. Содан кейін, қысқартылған дивидендтен кіші болатын ең үлкен ішінара көбейтінді табылады. Бұл жағдайда 385724. Диаграммада көрсетілгендей, екі нәрсені жазу керек: 385724 абакустың "4" қатарында болғандықтан, "4" үлестің ең сол жақ таңбасы ретінде жазылады; бастапқы дивидендтің астына сол жаққа тізбектеліп жазылған ішінара көбейтінді де жазылады. Екі санды шегерсек, 8212999 қалды. Дәл осы қадамдар қайталанады: сан алты таңбаға дейін қысқартылады, қысқартылған сандан бірден кіші көбейтінді таңдалады, қатар нөмірі үлестің келесі таңбасы ретінде жазылады және ішінара көбейтінді бірінші қайталануда табылған айырмадан алынады. Процесс диаграммада көрсетілген. Бұл цикл, шегерім нәтижесі бөлгіштен кіші болғанша қайталанады. Қалған сан – қалдық. Осы мысалда, қалдық 16364, ал үлес 485. Процесс әдетте осы жерде тоқтатылады және жауап бөлшек түрінде жазылады. Көбірек дәлдік үшін цикл қажетті ондық таңбаларды табу үшін жалғастырылады. Үлестің соңғы таңбасынан кейін ондық нүкте қойылады және қалдыққа 163640 үшін нөл қосылады. Цикл жалғасады, әр жолы шегерімнен кейін нәтижеге нөл қосылады.

Толықтыру

Қажетті сандарды тапқаннан кейін, оны жоғарылату қажет пе, жоқ па, анықтау оңай; яғни, соңғы цифрды өзгерту. Ол 5-тен үлкен немесе тең екенін көру үшін тағы бір цифрді табудың қажеті жоқ. 25 түбірге қосылады және ол қалдықпен салыстырылады; егер ол қалдықтан кем немесе тең болса, онда келесі цифр кем дегенде бес болады және жоғарылату қажет. Жоғарыдағы мысалда 6839925 саны 11669900-ден кішкентай болғандықтан, түбірді 6840.0-ге дейін жоғарылату керек. Егер сан бүтін болмаса, мысалы, 54782.917 болса, квадрат түбірін табуда бәрі бірдей, тек ондық нүктенің сол және оң жағындағы цифрлар жұптап бөлінеді. Сондықтан 54782.917 мынадай түрде топтастырылады:

Содан кейін, жоғарыда айтылған әдіс арқылы квадрат түбірін табуға болады.

Генэль Лукас билеушілері

1891 жылы Анри Женель Непьер сүйектерінің бір түрін ойлап тапты, ол Женель-Лукас ережелері деп аталды. Көтерілген санды графикалық түрде көрсету арқылы қарапайым көбейту есептерінің нәтижесін тікелей, аралық санаусыз оқуға болады. Мысалы, 52749 × 4 = 210996 есебін қарастырайық.