Кіріспе

Одиннің сегіз аяқты биесі

Норвеж мифологиясында Слейпнир /ˈs//l//eɪ//p//n//ɪər/ (Ескі норвеж тілінде: ; "сырғалқы" немесе "сырғанаушы") – Одиннің мініп жүретін сегіз аяқты биесі. Слейпнир 13 ғасырдағы ежелгі дәстүрлі көздерден жинақталған «Поэтикалық Эдда» және 13 ғасырда Снорри Стурлусон жазған «Прозалық Эдда» еңбектерінде кездеседі. Екі дереккөз де Слейпнирдің Одиннің биесі екенін, Локи мен Свадилфаридің баласы екенін, барлық биелердің ең жақсысы ретінде сипатталатынын және кейде Хель орнына дейін мініп баратынын көрсетеді. «Прозалық Эдда» Слейпнирдің тууына қатысты толыққанды ақпаратты қамтиды және оның сұр түсті екенін көрсетеді. Слейпнир 13 ғасырға жататын «Герварвар сагасы ок Хейдрекс» және «Вёльсунга сагасы» сияқты аңыздық сагаларда Грани атты биенің атасы ретінде айтылады. Сондай-ақ, 12 ғасырда Саксо Грамматикустың «Gesta Danorum» кітабында Слейпнир туралы айтылады. 8 ғасырға жататын Готландтың екі сурет тасында – Тьенгвиде сурет тасында және Ардре VIII сурет тасында Слейпнирдің бейнеленгені қабылданған. Ғалымдар Слейпнирдің норвеждің ежелгі дініндегі шамандық тәжірибелермен байланысы туралы теориялар ұсынды. Қазіргі заманда Слейпнир исланд фольклорында Асбиргиді жаратқан ретінде, өнер туындыларында, әдебиетте, бағдарламалық жасақтамада және кемелердің аттарында кездеседі.

Поэтикалық Эдда

Поэтикалық Эддада Слейпнир «Гримнисмил», «Сигрдрифумал», «Бальдрдың армандары» және «Гиндлуджөд» аққындарында кездеседі немесе есімдері аталған. «Гримнисмил» аққынында Гримнир (Один жамылған күйде, әлі өзін таныстырмаған) Агнар балаға өлеңмен Слейпнирдің жылқылардың ең жақсысы екенін айтады («Один – Æsir-дің ең жақсысы, ал Слейпнир – жылқылардың ең жақсысы»). «Сигрдрифумал» аққынында валькирия Сигрдрифа батыр Сигурдқа «Слейпнирдің тістеріне және шананың бау-белдеулеріне» руналар ойып салу керектігін айтады. «Бальдрдың армандары» аққынында, Æsir-лер Бальдр құдайының жаман армандары туралы кеңескеннен кейін, Один Слейпнирге ершік салады және екеуі Хель орнына аттанады. «Гиндлуджөд» аққынының «Völuspá hin skamma» бөлімінде Локи Ангрбодамен «құртты», Свадилфаримен Слейпнирді, ал үшіншісі «Бйлейстрдің бауырынан тараған, ең қауіпті деп есептелген бір құбыжықты» дүниеге келтірді.

Эдда прозасы

Прозалық Эдданың «Гилфагиннинг» кітабында Слейпнир алғаш рет 15-тарауда еске алынады, онда биік таққа отырған Хай күн сайын Бифрёст көпірінен аттанғанын және Асирлердің жылқыларының тізімін береді. Тізім Слейпнирден басталады: «Ең жақсысы – Слейпнир, ол Одинге тиесілі, оның сегіз аяғы бар». 41-тарауда Хай Слейпнирді атаған Гримнисмал шумағын келтіреді. 42-тарауда Слейпнирдің тегі сипатталады. Ганглери (кітапта бұрын патша Гилфи кейпінде сипатталған) Слейпнир атты кімге тиесілі екенін және оның тарихын сұрайды. Хай Ганглеридің Слейпнир туралы білімі жоқ екеніне таңғалады. Хай «құдайлар Мидгардты құрып, Валхоллды салғандағы құдайлардың қоныстануының басында» болған оқиғаны айтады. Ол белгілі бір құрылысшы үш маусымда құдайларға бекініс салуды ұсынды, ол басып кірушілерді тежеп тұруы керек еді, бұл үшін құдайлар Фрейяны, Күнді және Айды беруге келіседі. Біраз пікірталас болғаннан кейін құдайлар осы ұсынысқа келіседі, бірақ құрылысшыға бірнеше шектеулер қояды, соның ішінде ол жұмысты үш маусым ішінде ешкімнің көмегінсіз аяқтауы керек. Құрылысшы бір ғана тілек тілейді: оның айғыры Свадилфариден көмек алуға рұқсат беру керек. Локидің ықпалымен оған рұқсат беріледі. Айғыр Свадилфари құрылысшыдан екі есе көп күш жұмсайды және құдайларды таң қалдыратын зор тастарды сүйреп әкеледі. Құрылысшы Свадилфаримен бірге қабырғаны салуда үлкен жетістіктерге жетеді, ал жазғы мерзімнің соңына үш күн қалғанда, құрылысшы бекіністің кіреберісіне жақын болды. Құдайлар жиналып, кім кінәлі екенін аныдайды, нәтижесінде бірауыздан келісімге келеді: көптеген қиындықтармен бірге Локи кінәлі. Құдайлар Локи егер ол құрылысшы төлемінен бас тартатындай жоспар таппаса, қорқынышты өлімге лайық екенін жариялайды және оған шабуыл жасаумен қорқытады. Локи қорқып, құрылысшы төлемінен бас тартатындай жоспар ойлап табуға ант етеді, бұл оған қанша тұрса да. Сол түні құрылысшы өзінің айғыры Свадилфаримен тас іздеуге шығады, ал орманнан бір бие шығады. Бие Свадилфариге қарай бұрылып, «ол қандай жылқы екенін түсінгенде», Свадилфари ашуланып, жабдығын жыртып, биеге қарай жүгіріп кетеді. Бие орманға қарай жүгіріп кетеді, Свадилфари оның соңынан қуады, ал құрылысшы да олардың соңынан қуады. Екі жылқы түні бойы жүгіріп, құрылыс жұмыстарын тоқтатады, ал құрылысшы бұрынғы қарқынын сақтай алмайды. Асирлер құрылысшының хримтурс екенін білгенде, олар құрылысшымен бұрынғы анттарын елемей, Торды шақырады. Тор келіп, құрылысшыны өлтіреді, құрылысшының бас сүйегін Мьёллнир балғасымен сыпырып тастайды. Алайда Локидің Свадилфаримен «осындай қарым-қатынасы» болды, сондықтан «кейінірек» Локи сегіз аяқты сұр тоқтыны тудырады; Слейпнир, «құдайлар мен адамдар арасындағы ең жақсы жылқы». «Скальдскапармал» кітабының 16-тарауында Локиге берілген «Слейпнирдің туысы» деген атау бар. 17-тарауда Один Слейпнирді Жётунхеймр жеріне мініп, Хрунгнирдің үйіне келгені туралы әңгіме келтіріледі. Хрунгнир алтын қалқан киіп, «аспан мен теңізде жүретін» «бұл кім?» деп сұрайды және бейтаныс адамның «керемет жақсы аты бар» дейді. Один бүкіл Жётунхеймрда осындай жақсы жылқы жоқ екеніне қатысты басты тіл білдіреді. Хрунгнир бұл жақсы жылқы екенін мойындайды, бірақ оның әлдеқайда жылдам жүретін аты бар екенін айтады: Гуллфакси. Ашуға булыққан Хрунгнир Гуллфаксиге секіріп, Одиннің мақтанышы үшін Одинге шабуыл жасауға ниеттенді. Один Хрунгнирдің алдында қатты жүгіріп, ашуға булыққан Хрунгнир Асгард қақпасына асығыс кіргенін байқайды. 58-тарауда Слейпнир «Торгримсчула» кітабындағы жылқылар тізімінде еске алынады: «Хравн және Слейпнир, керемет аттар [ ]». Сонымен қатар, Слейпнир «кеме» үшін kennings екі рет кездеседі (бір рет 25-тарауда скальд Рефрдің еңбегінде және «теңіз Слейпнирі» 10-шы ғасырдың скальді Ульфр Уггасонның «Хусдрапа» еңбегінің 49-тарауында кездеседі).

Велсунга сағасы

Велсунга сагасының 13-тарауында батыр Сигурд орманға жол тартқанда, бұрын көрмеген, ұзын сақалды қартқа кездеседі. Сигурд қартқа ат таңдауға бара жатқанын айтады және шешім қабылдауға көмектесу үшін онымен бірге келуін сұрайды. Қарт аттарды Бусильцёрн өзеніне түсіру керектігін айтады. Екеуі аттарды Бусильцёрннің тереңіне жетелеп апарып, барлық аттар құрлыққа жүзіп келеді, бірақ үлкен, жас және әдемі сұр ат ешкім мінбеген болатын. Ақсақал қарт аттың "Слейпнирдің ұрпағынан" екенін және оны "күтіп-баптау керек, себебі ол басқа кез келген аттан жақсы болады" дейді. Содан кейін қарт жоғалып кетеді. Сигурд атқа Грани деген ат қояды, ал деректерде бұл қарттың Один (құдай) болғаны айтылады.

Gesta Danorum (Даналық кітап)

Слейпнир көбінесе Gesta Danorum-ның І кітабында баяндалған оқиғалар тізбегінде кездеседі деп есептеледі. І кітапта жас Хадингус "көзін жоғалтқан қарт кісіні" кездестіреді, ол оны Лизермен біріктіреді. Хадингус пен Лизер Курляндияның билеушісі Локерға қарсы соғыс ашады. Жеңіліске ұшырағаннан кейін, қарт кісі Хадингусты өзінің атына мінгізіп, үйіне қашады, екеуі де күш беретін сусын ішеді. Қарт кісі болжам айтады, содан кейін Хадингусты атпен табылған жеріне қайтарады. Қайтар жолда Хадингус қарттың плащының астында дірілдейді және оның тесіктерінен сыртқа қарайды. Хадингус Слейпнирдің теңіз үстімен жүріп бара жатқанын түсінеді: «ол аттың аяқтарының алдында теңіз жатқанын көрді, бірақ тыйым салынған нәрсені көзбеу керектігі ескертілді, сондықтан ол таң-қалып, жолдардың қорқынышты көрінісінен көзін бұрды». ІІ кітапта Биарко Один мен Слейпнирді еске алады: «Егер мен Фриггтің қорқынышты күйеуіне қарасам, ол ақ қалқанмен жабылған болса да, оның биік атын басқарсам да, ол Лейрден аман шыға алмайды; соғыс жүргізіп тұрған құдайды соғыста құлату рұхсат етіледі».

Археологиялық дерек

Швециядағы Готланд аралынан 8-ғасырдағы екі сурет тасында сегіз аяқты жылқылар бейнеленген, көптеген ғалымдар оларды Слейпнир деп санайды: Tjängvide сурет тасы және Ardre VIII сурет тасы. Екі таста да сегіз аяқты жылқының үстінде отырған мінші бейнеленген, кейбір ғалымдар оны Один деп қарастырады. Тьенгвиде сурет тасындағы міншінің үстінде найза ұстаған көлденең фигура бар, ол валькирия болуы мүмкін, ал әйел фигурасы міншіні тостағанмен қарсы алады. Бұл көрініс өлілер әлеміне келген мінші ретінде түсіндіріледі. 7-ғасырдың ортасындағы haras (Ежелгі скандинавиялық "армия құдайы") деген Один есімін бейнелейтін Эгга тасы да Слейпнирді бейнелейтін болуы мүмкін.

Қазіргі заманның ықпалы

Исландиялық халық әңгімелерінде Исландияның солтүстігіндегі Йокульсарглюфур ұлттық паркінде орналасқан, ат бабындай пішіндес Асбирги каньоны Слейпнирдің қадамымен пайда болған делінеді. Слейпнир Одинмен бірге Дагфин Веренскиолдтың Осло қаласындағы Осло қалалық әкімшілігінің сыртындағы «Один на Слейпнирі» (1945–1950) ағаш мүсінінде бейнеленген. Слейпнир Солтүстік Еуропадағы кемелерге берілген танымал атау болып қала береді, ал Рудьярд Киплингтің «Sleipner, late Thurinda» (1888) атты әңгімесінде Слейпнер есімді жылқы суреттелген.