Кіріспе

Шотланд романшысы (1771–1832)

Сэр Уолтер Скотт, 1-ші баронет (15 тамыз 1771 – 21 қыркүйек 1832), – шотланд романшысы, ақын және тарихшы. Оның көптеген шығармалары еуропалық және шотланд әдебиетінің классикасына жатады, оның ішінде "Иванхо" (1819), "Роб Рой" (1817), "Уэверли" (1814), "Ескі өлім" (1816), "Орталық Лотианның жүрегі" (1818) және "Ламмермурдың қалыңдығы" (1819) романдары, сондай-ақ "Мармион" (1808) және "Көлдің ханымы" (1810) поэмалары ерекше аталады. Ол еуропалық және американдық әдебиетке зор әсер етті. Кәсіби адвокат, судья және заңгер болған ол, Селькиркширдің сессия хатшысы және шериф орынбасары қызметін атқарып, жазу және редакциялау жұмыстарын күнделікті еңбегімен үйлестірді. Ол Эдинбургтің торилік саяси ортасында белгілі болды, Хайленд қоғамында қатысты, Эдинбург Корольдік қоғамының президенті болып ұзақ жылдар (1820–1832) қызмет етті, ал Шотландия антиквариаттар қоғамының вице-президенті болды (1827–1829). Тарих білімі мен әдеби шеберлігі оған тарихи роман жанрын еуропалық романтизмнің үлгісі ретінде қалыптастыруға мүмкіндік берді. Ол 1820 жылдың 22 сәуірінде Шотландияның Роксбург графтығындағы Эбботсфордқа баронет атағын алды; атағы 1847 жылы ұлының қайтысымен тоқтатылды.

Ерте өмір

Уолтер Скотт 1771 жылдың 15 тамызында Эдинбургтың Ескі қаласындағы Колледж Уиндтегі үшінші қабаттағы пәтерде дүниеге келді. Бұл Коугейттен Ескі Эдинбург университетінің қақпаларына дейін созылатын тар көше болатын. Ол Уолтер Скотттың (1729–1799), Скотт тайпасының кіші тармағының мүшесі және мөр жазушы, және оның әйелі Анна Резерфордтың тоғызыншы баласы (алтысы нәресте кезінде қайтыс болды). Уолтер Халибуртон арқылы Лондонның жылжымайтын мүліктерді дамытушысы Джеймс Бертонның (1837 жылы қайтыс болған) және оның ұлы, сәулетші Децимус Бертонның туысы болды. Уолтер Бертон отбасы мүше болған Кларенс клубының мүшесі болды. 1773 жылы бала кезінде полиомиелитке шалдыққаннан кейін Скотт мүгедек болып қалды, бұл оның өміріне және шығармашылығына үлкен әсер етті. Мүгедектігін жақсарту үшін 1773 жылы оны Шотландияның шекаралық аймағындағы, әкесінің әжесі мен атасының Сандикноудегі фермасына, Смайлхолм мұнарасының қираған жеріне жіберді. Сол жерде ол әпкесі Дженни Скотттан оқуға үйренді және одан сөйлеу ерекшеліктерін, сондай-ақ кейіннен оның көптеген шығармаларын көркейтін көптеген әңгімелер мен аңызды үйренді. 1775 жылдың қаңтарында ол Эдинбургке оралды, ал сол жазда әпкесі Дженнимен бірге Сомерсеттегі Бэт қаласында, Оңтүстік Англияда, 6 South Parade мекенжайындағы шипажайда емделді. 1776 жылдың қысында ол Сандикноуге қайта оралды, келесі жазда Престонпанста сумен емдеуге тағы бір рет тырысты.

Сыртқы келбеті

Полиомиелитпен ерте ауырғандықтан Скоттың айқын ақсадығы болды. 1820 жылы оны былай сипаттаған: "Ұзын бойлы, жақсы денелі (бір буын мен аяғының кемістігінен басқа, ол оны сүйреп басатын), семіз де емес, жұқа да емес, маңдайы өте биік, мұрны қысқа, үстіңгі ерні ұзын, беті біраз етті, терісі жаңарып, таза, көздері ашық көк, өткір және зерделі, шашы қазір күмістей ақ". Ол қажырлы түрде жүргенімен, атқа мінгенде еркін қозғалатын.

Студент

Скотт 1783 жылғы қарашада Эдинбург университетінде классикалық әдебиеттерді 12 жасында оқуға кірісті, көптеген студенттерден шамалы ертерек. 1786 жылғы наурыз айында 14 жасында ол әкесінің кеңсесінде шәкірттікке түсіп, Signet-тің жазушысы болуға дайындалды. Мектепте және университете Скотт Адам Фергюсонмен дос болды, оның әкесі, профессор Адам Фергюсон, әдеби салон өткізді. Скотт соқыр ақын Томас Блэклокпен танысты, ол оған кітаптар берді және оны Джеймс Макферсонның "Ossian" поэмалар циклімен таныстырды. 1786–1787 жылдардың қысында 15 жастағы Скотт осы салонның бірінде шотланд ақыны Роберт Бернспен кездесті, бұл олардың жалғыз кездесуі болды. Бернс "Бейбітшіліктің әділдігі" поэмасын бейнелейтін гравюраны көріп, оны кім жазғанын сұрағанда, Скотт ғана авторды Джон Лангхорн деп атады және Бернс оған риза болды. Скотт осы оқиғаны естеліктерінде сипаттайды, онда ол жауабын досы Адамға сыбырлап айтады, ол Бернске жеткізеді; оқиғаның тағы бір нұсқасы "Әдеби бастамалар" кітабында кездеседі. Ол заңгер болатыны шешілген соң, 1789–1790 жылдары мораль философиясы (Дугальд Стюарт басшылығымен) және жалпы тарих (Александр Фрейзер Тайтлер басшылығымен) сабақтарын алып, заңгерлік білімін тереңдету үшін университетке оралды. Заңгерлік білімін аяқтағаннан кейін Скотт Эдинбургте заңгерлікпен айналысты. Заңгердің кеңсесіндегі қызметкер ретінде ол алғаш рет Шотландияның таулы аймалына сапар шегіп, үй-жайларды бұзуға қатысты. 1792 жылы ол Адвокаттар факультетіне қабылданды. Ол Феттеркерннен Уильямина Белшеске ғашық болды, бірақ ол Скотттың досы, 7-ші баронет сэр Уильям Форбске тұрмысқа шықты. 1797 жылғы ақпанда француз басқыншылығының қаупі Скоттты және оның көптеген достарын Корольдік Эдинбург ерікті жеңіл драгун полкіне қосылуға итерді, онда ол 1800 жылдардың басына дейін қызмет етті және квартирмейстер және хатшы болып тағайындалды. Сол жылы таңғы сағат 5-те басталатын күнделікті жаттығулар оның осы лауазымды қаншалықты адал атқарғанын көрсетеді.

Әдеби мансап, неке және отбасы

Скотттың әдеби мансабына 1790 жылдары Эдинбургтегі қазіргі неміс әдебиетіне деген құлшыныс түрткі болды. 1827 жылғы кезеңді еске түсіріп, Скотт "немісшіл болғанын" айтты. 1796 жылы ол Готфрид Август Бюгердің "Der wilde Jäger" және "Lenore" атты екі өлеңінің ағылшын тіліндегі нұсқаларын, "The Chase" және "William and Helen" аттарымен жариялады. Скотт сол кездегі ұлттық ерекшелікке, халықтық мәдениетке және ортағасырлық әдебиетке деген неміс қызығушылығына жауап берді. Олардың үлкен баласы София 1799 жылы дүниеге келді және кейін Джон Гибсон Локхартқа үйленді. Олардың бес баласының төртеуі Скотттың өзінен кейін өмір сүрді. Оның үлкен ұлы, сэр Уолтер Скотт, 2-ші баронет (1801–1847), әкесінің иеліктері мен мүлкін мұра етті: 3 ақпанда 1825 жылы ол Лохордың Уильям Джобсонның жалғыз қызы Джейн Джобсонға үйленді (1822 жылы қайтыс болды) және оның әйелі Рейчел Стюарт (1863 жылы қайтыс болды), Лохордың мұрагері және леди Маргарет Фергюсонның немересі. 1799 жылы Скотт Селькирк графтығының шериф орынбасары болып тағайындалды, ол Селькирк корольдік бургындағы сот ғимаратында орналасқан. Үйленгеннен кейінгі алғашқы жылдары Скотт заңгерлік жұмысынан, шериф орынбасары ретінде алған жалақысынан, әйеліне түскен табысынан, жазуынан түскен табысынан және әкесі қалдырған шағын мүлкінен лайықты табыс табады. 1801 жылы кіші Уолтер дүниеге келгеннен кейін, Скотттар 39-шы Солтүстік Касл көшесіндегі кең үш қабатты үйге көшіп барды, ол 1826 жылға дейін оның Эдинбургтегі базасы болып қала берді, оны қаржылық қиындықтарынан кейін тағайындалған сенімділер сатты. 1798 жылдан бастап Скотт жазды Лассвадедегі коттеджде өткізді, онда ол қонақтарды, соның ішінде әдебиет қайраткерлерін де қабылдады. Сол жерде оның жазушы ретінде мансабы басталды. Шериф орынбасары лауазымына номиналды тұрғылықты талаптары болды, ал алдымен ол район кезінде жергілікті қонақүйде тұрды. 1804 жылы ол Лассваде коттеджін пайдалануды тоқтатты және Селькирктен 6 миль (10 км) қашықтықтағы, Твид өзенінің оңтүстік жағалауында орналасқан және көне мұнаралы үйді қамтитын Ашестиелдің едәуір үйін жалға алды. Скотт иттерді жақсы көретіндігімен танымал болды және өмір бойы бірнеше итке ие болды. Оның өлімінен кейін бір газетте: "Иттерді жақсы көрген барлық ұлы адамдардың ішінде оларды одан артық жақсы көрген немесе жақсы түсінген ешкім болған емес", - деп жазылған. Скотттың ең танымал иттері - Майда, үлкен есек ит және Спайс, Дани Димон терьері, оған Скотт ерекше көңіл бөлді. Скот өзінің күнделік жазбасында ақшалай қиындықтарға тап болғанда, оларды сатуды ойлағанда, қатты күйзелгенін былай деп сипаттады: "Бұл мылқау жаратылыстардан айырылу туралы ойлар мені өзім жазған ойлардан гөрі қатты қозғады". Ол төрт ырғақты метріне ерекше ретсіз акцентті Колеридждің "Christabel" өлеңінен алды, оны Джон Стоддарт оқығанын естіген. (Ол 1816 жылға дейін жарияланбады.) Скот балалық шағынан бастап ауызша және жазбаша дереккөздерден алынған шекара тарихы мен аңыздарына теңдесі жоқ таныстығын пайдаланып, 16-ғасырдағы Шотландияның күшті және өте түрлі-түсті суретін ұсынды, ол көпшілікті қызықтырып, өзінің көлемді жазбаларымен антиквариат студентіне де арнады. Өлеңнің күшті моральдық тақырыбы бар, өйткені адам мақтанышы соңғы сот аясында "Dies irae" нұсқасының соңында енгізілген. Бұл шығарма бірден барлық сыншылар мен жалпы оқырмандар арасында үлкен жетістікке қол жеткізді. Констеблдің сенімі сатумен дәлелденді: 1808 жылы басылған үш басылымның 8000 данасы сатылды. Мармионның өлеңдері "The Lay" өлеңдеріне қарағанда аз таңғалдырады, хаттар иамбикалық тетраметрлерде, ал повесть жиі триметрлермен тетраметрлерде. Рецензенттердің қабылдауы "The Lay" кітабына қарағанда қолайлы емес болды: стиль мен сюжет кемшіліктері бар деп табылды, хаттар әңгімемен байланыспады, антикварлық педанттық тым көп болды және Мармионның кейіпкері аморалды болды. Поэманың ең танымал жолдары оның басты тақырыптарының бірін қорытындылайды: "О, біз қандай түйіскен желіні тоқып жатырмыз, / Біз алдымен алдауды үйренгенде".

Скотттың өте жылдам поэтикалық мансабы оның үшінші ұзақ әңгімесі, "Көл ханым" (1810) арқылы шықты, ол бірінші жылы 20,000 дана сатылды. Кейбір жағынан ол алдыңғыларына қарағанда дәстүрлі: баяндау толығымен иамбикалық тетраметрлерде және мөлдір түрде маскировкаланған Джеймс V (Шотландия королі 1513–1542) оқиғасы болжауға болады: Колеридж Вордсвортқа жазды: "Поэманың қозғалысы ұйықтап жатқан кантер мен базаршы әйелдің аяғы арасында, бірақ ол шексіз – Мен ешқашан жол таппаған сияқтымын – Мен ешқашан поэмадағы прогресс сезімін соншалықты жайсыз сезінген емеспін". Бірақ метрикалық біртектілік жиі әндермен жеңілдетіледі және Пертширдің таулы жері сиқырлы ландшафт ретінде ұсынылады, бұл жергілікті туризмді күрт өсірді. Сонымен қатар, поэма Скотттың "Уэверли" романдарына орталық болатын тақырыпқа тоқталады: дамудың әртүрлі сатыларындағы көршілес қоғамдардың қақтығысы. "Триермайның үйлену тойы" (1813 жылы анонимді түрде жарияланған); "Ватерлоо алаңы" (1815); және "Батыл Гарольд" (1817 жылы анонимді түрде жарияланған). Өзінің шығармашылық өмірі бойында Скотт белсенді рецензент болды. Өзінің консервативті көзқарастарына қарамастан, ол 1803 жылдан 1806 жылға дейін "The Edinburgh Review" журналы үшін рецензия жазды, бірақ журналдың Наполеонмен бейбітшілікке ұмтылуы оны 1808 жылы жазылуын тоқтатуға мәжбүр етті. Келесі жылы, поэзиялық мансабының шыңында, ол консервативті бағыттағы қарсылас "The Quarterly Review" журналын құруға белсенді қатысты және өмірінің соңына дейін оған рецензиялар жазды. 1813 жылы Скоттқа Ақындар лауреаты лауазымы ұсырылды. Ол бас тартты, өйткені "мұндай тағайындама уланды шарап болар еді", өйткені лауреаттық лауазымы бұрынғы иеленушілердің жұмысының сапасы төмендегеніне байланысты беделсіз болып кеткен, "көптеген поэмашылар патшалық мерекелерде формалды және құлшынышпен өлеңдер шығарды". Ол 4-ші Букклёх герцогынан кеңес сұрады, ол оған әдеби тәуелсіздігін сақтауға кеңес берді. Лауазым Скотттың досы Роберт Саутиге берілді.

Готика романы

Скотт готикалық романның ықпалында болды және 1801 жылы "Монк" Льюиспен "Ғажайып әңгімелер" жинағында бірлесіп жұмыс істеген.

Тарихи романстар

Скотттың романдар жазушы ретінде мансабы белгісіздікпен аяқталды. «Уэверлидің» алғашқы бірнеше тарауы шамамен 1805 жылы аяқталды, бірақ жоба досының жағымсыз пікірінен кейін тасталды. Біраз уақыттан соң, Скотттан баспагер Джон Мюррей Джозеф Струттың аяқталмаған романының соңғы тарауын өлімнен кейін редакциялауды және аяқтауды сұрады. 1808 жылы жарық көрген және 15 ғасырдағы Англияда орын алған «Куинху Холл» романы архаикалық тілі мен көне заттар туралы шамадан тыс мәліметтеріне байланысты сәтті болмады. 1810 жылы Скотттың «Көл ханымы» атты тау поэмасының табысы оған баянын қайта бастауды және оның батыры Эдвард Уэверлидің Шотландияға саяхат жасауын ойлатқан сияқты. «Уэверли» сол кезде жариялануға дайын екені хабарланғанымен, ол қайтадан тоқтатылды және 1813 жылдың соңына дейін қайта қолға алынбады, содан кейін 1814 жылы жарық көрді. Тек мың дана басылды, бірақ жұмыс бірден сәтті болды және сол жылы тағы екі басылымда 3000 дана қосылды. «Уэверли» 27 романның алғашқысы (сегізін жұптап жариялады) болып шықты, ал олардың алтыншысы, «Роб Рой» жарық көрген кезде, бірінші басылымның тиражы 10 000 данаға дейін көбейтілді, бұл қалыпты жағдайға айналды. Скотттың ақын ретінде бекінген мәртебесін және «Уэверлидің» пайда болуының күдіктілігін ескере отырып, ол сол кездегі кең таралған практиканы ұстанғаны және оны анонимді түрде жариялағаны таңқаларлық емес. Ол 1826 жылы қаржылық қиындыққа ұшырағанға дейін осылай істеді, романдары көбінесе «Уэверли авторы» (немесе оның басқа нұсқалары) немесе «Менің үй иемнің әңгімелері» деген атпен жарық көрді. Ол неге мұны таңдады (он бір себеп ұсынылды) әлі анық емес, әсіресе бұл жасырын емес еді, бірақ ол өзі айтқандай, Шейлок сияқты, «осылай болды». Скотт негізінен тарихи романдар жазды. Оның 27 романының тек бірінде ғана – «Сент-Ронан құдығы» – қазіргі заманғы оқиғалар орын алады. Басқаларының оқиғалары 1794 жылдан бастап («Антиквариатта») 1096 немесе 1097 жылға дейін, Бірінші крест жорығының кезінде, «Париж графы Роберт» романында сипатталғандай. Он алтысы Шотландияда өтеді. Алғашқы тоғызы, «Уэверлиден» (1814) «Монтроза туралы аңызға» (1819) дейін, барлығы шотландтық жерлерде және 17 немесе 18 ғасырлық оқиғалармен байланысты. Скотт өзінің материалдарын басқаларға қарағанда жақсы білді: ол ауызша дәстүрге және әрдайым кеңейіп келе жатқан кітапханасындағы жазба дереккөздердің кең ауқымына (көптеген кітаптар сирек, ал кейбір бірегей даналар) сүйене алатын. Жалпы алғанда, 1820 жылға дейінгі романдар қазіргі сыншылардың назарын аударды, әсіресе: «Уэверли», 1745 жылғы якобиттерді жоғарғы таулы тайпалардан шыққан ескірген және фанатикалық идеалистер ретінде бейнелегені үшін; «Ескі өлім» (1816), 1679 жылғы Келісімге қатысушыларды фанатикалық және көбінесе күлкілі етіп көрсеткені үшін (Жохан Галтты 1823 жылы өзінің «Ринган Гилхайзе» романында оларға қарама-қарсы сурет жасауға итермелеген); «Мидлотиан жүрегі» (1818), оның төменгі текті қаһарман қызы Джинни Дианс 1737 жылы әпкесіне қарасыздан айыпталғандықтан Ричмондқа қауіпті сапар шегеді; және «Ламермурдың қалыңдығы» (1819), 1707 жылғы Одақ шартынан бұрынғы саяси күрес кезінде Эдгар Равенсвуд пен оның болашақ әйелінің құрбаны болған құлдыраған аристократиялық отбасы туралы қатаң есеп беруі үшін. 1820 жылы Скотт «Иванхоу» (1820) романының уақытын және орнын 12 ғасырдағы Англияға ауыстырды. Бұл оның шектеулі көздерге тәуелді екенін білдірді, олардың барлығы басылып шығарылды: оған әртүрлі ғасырлардан материал жинап, Елизавета мен Якоб драмаларына негізделген жасанды сөйлеу формасын ойлап табу қажет болды. Нәтижесінде миф пен тарих араласқан шығарма туды, бірақ бұл роман оның ең танымал туындысы болып қала береді, оны жалпы оқырман оңай таба алады. Келесі 17 романының сегізі де ортағасырлық оқиғалармен байланысты, бірақ олардың көпшілігі дәуірдің соңына қарай орын алады, бұл үшін Скотттың қазіргі заманғы көздермен жақсы қамтамасыз етілгені белгілі. Елизавета мен 17 ғасыр ағылшын әдебиетімен таныстығы, ішінара памфлеттер мен басқа да кішігірім басылымдардағы редакциялық жұмыстан туындаған, оның сол кезеңдегі Англияда орын алған төрт шығармасы – «Кенилворт» (1821), «Найджелдің бақыты» және «Пик шыңындағы Певерил» (1821) және «Вудсток» (1826) – олардың қоғамдарының бай суреттерін ұсынады. Алайда, Скотттың кейінгі көркем шығармаларының ең көп бағаланғандары үш қысқа әңгіме: шотланд тіліндегі табиғаттан тыс оқиға, «Көшпелі Виллидің ертегісі» («Редгаuntlet», 1824), және «Тау жесірі» мен «Екі малшы» («Канонгата жылнамалары», 1827). Скотттың тарихи ойлауының басты бөлігі – әртүрлі қоғамдар даму барысында бірдей кезеңдерден өте алады және адамзат негізінен өзгермейді деген тұжырым. Ол «Уэверлидің» алғашқы тарауында айтқандай, «барлық қоғамдық сатылардағы адамдарға ортақ құштарлықтар бар, олар 15 ғасырдың болатты корсетінің астында, 18 ғасырдың кестелі пальтосында немесе қазіргі заманның көк жейдесі мен ақ диматиялық белдігінде жүректерді қозғады». Скотттың ең маңызды жетістіктерінің бірі – шотланд, британ және еуропалық қоғамның әртүрлі кезеңдерінің жанды, егжей-тегжейлі суреттерін салу, сонымен қатар форманың барлық айырмашылықтарына қарамастан, олардың осы заманғы адамдардың сезімдерімен бірдей екенін көрсету болды. Оқырмандары осылайша бейтаныс қоғамды бағалай алды, ал кейіпкерлермен байланыс орнатуда қиындықтар туындамады. Скотт қоғамның даму кезеңдері арасындағы маңызды сәттерге қызығушылық танытады. Сэмюэл Тейлор Колридж Скотттың ерте романдары туралы айтқанда, олардың «ұзаққа созылған қызығушылығының» себебі «әлеуметтік адамзаттың екі үлкен қозғалыс принципінің – өткенге және ежелгіге діни адалдық, тұрақтылыққа құштарлық және таңдау, сондай-ақ білімді ұлғайтуға, ақылдың нәтижесінде туған шындыққа құштарлық, қысқасы, прогрестің және еркіндіктің күшті инстинкттері» арасындағы күрес екенін айтты. Бұл мысалы, «Уэверлиде» батыр Бонни Принц Чарли мен оның ізбасарларының якобиттердің романтикалық тартымдылығына бауралып, олардың энтузиазмының уақыты өтіп кеткенін қабылдап, Гановер Британиясының рационалды, қарапайым шындығын қабылдағанда анық көрінеді. Тағы бір мысал – 15 ғасырлық Еуропада Бургундия герцогы Чарльздың ескі рыцарлық көзқарасынан Луи XI-нің Макиавеллилік прагматизміне ұсыну. Скотт бір елде қоғамның даму кезеңдері қатар қалай өмір сүре алатынына қызығушылық танытады. «Уэверли» жоғарғы таулы жерлердегі әдет-ғұрыптармен танысқаннан кейін, төменгі жердегі үй иесінің малдарына шабуыл жасағаннан кейін, «бұл зорлық әрекеттері адамдардың санасында таныс болғаны және олар күнделікті оқиғалар ретінде әңгімеленгені, тіпті ол теңізден өтіп, әйтпесе жақсы басқарылатын Ұлыбритания аралында болмағанда, оған түсініксіз болып көрінді» деді. Бұл туралы күрделі нұсқа Скотттың екінші романы «Гай Маннеринг» (1815) романында айтылады, ол «1781–2 жылдары орын алған, қарапайым оппозицияны ұсынбайды: романға бейнеленген Шотландия бірден артқа тартқан дамыған, дәстүрлі де заманауи – ол әртүрлі даму сатыларындағы ел, онда әрқайсысының өзінің заңдары мен әдет-ғұрыптары бар көптеген әлеуметтік топтар бар». Ол өзінің әңгімелері үшін егжей-тегжейлі жоспарлар жасаған жоқ, ал «Найджелдің бақытының» кіріспе хатындағы «автор» тұлғасының айтқан сөздері, мүмкін, оның өзінің тәжірибесін көрсетеді: «Менің қаламымның қанатына бір дæмон отырып, мен жаза бастағанда оны мақсатымнан шатырлатады деп ойлаймын. Кейіпкерлер менің қолымда кеңейеді, оқиғалар көбейеді, әңгіме созылады, ал материалдар артады – менің реттелген үйім готикалық аномалияға айналады және жұмыс мен жоспарлаған нәрсеге жеткенше аяқталады». Дегенмен, қолжазбаларда негізгі жоюлар немесе бағыттың өзгеруі сирек кездеседі, және Скотт анық ...

Тақ зергерлік бұйымдарын, барондық атағын және салтанатты салтанатты қалпына келтіру

Скотттың ықпалымен, принц-регент (болашақтағы Георг IV) Скотт пен басқа да шенеуніктерге 1817 жылғы 28 қазандағы Корольдік жарлық арқылы Корольдік қазыналарды ("Шотландияның құрметі") іздеуге рұқсат берді. Кромвельдің қорғаушылығы кезінде олар жасырылған, бірақ кейіннен II Карлдың тәж кию рәсіміне қолданылған. Олар келесі монархтарды тәж кигізу үшін қолданылмады, бірақ 1707 жылғы Одақ туралы актіге дейін парламент отырыстарына қатысып, қатыспаған монархты бейнелеу үшін үнемі әкелінетін. Сондықтан құрметтер Эдинбург қалысында сақталды, бірақ олардың үлкен құлыпталған жәшігі 100 жылдан астам уақыт бойы ашылмады және олардың "жоғалып кеткені" немесе алынып тасталғаны туралы әңгімелер тарады. 1818 жылғы 4 ақпанда Скотт және шағын әскери топ жәшікті ашып, Эдинбург қалысының Корольдік бөлмесінен құрметтерді "тауып шығарды". 1818 жылғы 19 тамызда Скотттың күш-жігерінің арқасында оның досы Адам Фергюсон "Шотландиялық регалияның" орынбасары болып тағайындалды. Шотландияның меценаттық жүйесі жұмыс істеді және күрделі келіссөздерден кейін принц-регент Скоттқа барондық атағын берді: 1820 жылғы сәуірде ол Лондонда барондық атағын алды, ол Сэр Уолтер Скотт, 1-ші барон атанды. Георг таққа отырғаннан кейін Эдинбург қалалық кеңесі Скотты корольдің тілегі бойынша король Георг IV-нің 1822 жылы Шотландияға сапарын ұйымдастыруға шақырды. Скоттың бар болғаны үш апта уақыты болса да, ол корольді ғана емес, сонымен қатар шотланд қоғамын тұрақсыздандырған дауларды жазып, керемет, жан-жақты қойылым жасады. Бәлкім, Кенилворттағы Елизавета патшаны қарсы алу үшін жасалған қойылымның жарқын суретімен күш алған ол және оның "өндіріс тобы" қазіргі заманда PR шарасы боларлық нәрсені жасады, король тартан киіммен киініп, көптеген адамдары да осындай тартан салтанатты киіммен оны қарсы алды. 1745 жылғы Якобит көтерілісінен кейін тыйым салынған бұл киім түрі шотландтық ұлттық ерекшеліктің маңызды, күшті және кең таралған символына айналды.

Қаржылық проблемалар мен өлім

1825 жылы Ұлыбританиядағы кеңінен тараған банктік дағдарыс Баллантайн баспа бизнесінің құлдырауына әкелді, оның ішінде Скотт қаржылық мүддесі бар жалғыз серіктес болды. Оның 130 000 фунт стерлинг (130000,0 1825 жылы соңғы жылдары шамамен <есептелген сомаға> тең) қарызы оның өте көпшілікке апатқа ұшырауына себеп болды. Ол банкроттыққа ұшыраған жоқ, өзінің көптеген қолдаушылары мен құрметті адамдарының (соның ішінде патшаның өзі де) қаржылай көмегін қабылдамады, үйін және табысын несиегерлерге сеніп тапсырды және қарыздан құтылу жолын жазуға кірісті. Оның ауыр жүгін 1826 жылы әйелі Шарлотта да өлім құшағына батып қалды. Осы оқиғаларға қарамастан немесе солардың салдарынан Скотт өзінің керемет шығармашылығын жалғастырды. 1826 және 1832 жылдар аралығында ол алты роман, екі әңгіме және екі драма, он бір шығарма немесе фантастикалық емес шығармалар жинағы, бірнеше аяқталмаған шығармалармен бірге журнал шығарды. Фикциялық емес шығармалар 1827 жылы Наполеон Бонапарттың өмірін, 1829 және 1830 жылдары Шотландия тарихының екі томын және "Баба туралы әңгімелер" сериясының төрт бөлімін қамтыды. Ақырында, Скоттты жуырда Сэмюэл Пеппс пен Лорд Байронның күнделіктері шабыттандырды және ол осы кезең ішінде журнал жаза бастады, бірақ 1890 жылға дейін ол сэр Уолтер Скотттың журналы деп жарияланбайды. Сол кезде Скотттың денсаулығы нашарлап кетті, ал 1831 жылы 29 қазанда ол оңалту үшін пайдасыз іздеуде, Адмиралтейство оған HMS Barham кемесімен Мальта мен Неапольге сапарға шықты. Қайда барса да, оны құшақтап, дәріптеп, құрметтеп жүрді. Ол үйге оралғанда, Кёльннен Роттердамға бара жатқан "Принц Фредерик" пароходына отырды. Ол кемеде болған кезде, Эмерихке жақын жерде соңғы инсульт алды. Жергілікті емделгеннен кейін, оны 12 маусымда Англияға кеткен Batavier пароходына алып кетті. Бір кездері кемеде Мэри Марта Шервуд та болған. Кейіннен ол бұл кездесу туралы жазады. Англияға қоныс аударғаннан кейін, Скоттты 1832 жылы 21 қыркүйекте Эбботсфордта қайтыс болу үшін қайтарып әкелді. Ол 61 жаста еді. Скотты әйелі ертерек жерленген Дрибург абатханасында жерледі. Леди Скотт епископальдық ретінде жерленген; Скотттің өзінің жерлеу рәсімі кезінде Шотландия шіркеуінің үш дін қызметкері Эбботсфордта қызмет атқарды, ал Дрибургтағы қызметті епископальдық дін қызметкері жүргізді. Скот ақша берешегімен қайтыс болғанымен, оның романдары сатылымға шықты, ал оның мүлкін ауырлаған қарыздар ол қайтыс болғаннан кейін көп ұзамай босатылды. және Селкирк бургінің өкілі ретінде бір уақыт бойы Бас Ассамблеяда отырды. Ересекте ол Шотландия епископтық шіркеуінің дінін ұстады: шіркеуге сирек баратын, бірақ отбасылық ғибадат кезінде "Бірыңғай дұғалар кітабынан" оқыған.

Фримасондық

Скотттың әкесі масон болған, ол Эдинбург қаласындағы Сент-Дэвид ложасының 36-шы нөмірінде мүше болған. Скотт та 1801 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін, әкесінің ложасында масон атанды.

Эбботтсфорд үйі

Скотт бала кезінде кейде әкесімен Селкирктен Мельроузға саяхаттайтын, оның кейбір романдарының оқиғалары сол жерде өріледі. Белгілі бір жерде әкесі керуенді тоқтатып, ұлын Мельроуз шайқасы (1526) болған орынға алып баратын. 1804 жылдың жазынан бастап Скотт Селкирктен солтүстікке қарай 6 миль (10 км) жерде, Твид өзенінің оңтүстік жағалауындағы Ашестиелдегі үлкен үйінде тұрды. 1811 жылы осы мүлікті жалға алу мерзімі біткен соң, ол Мельроузға жақын, Твид өзені бойындағы Картли Хоул фермасын сатып алды. Ферма "Кларти Хоул" деп аталып келді, бірақ Скотт оны Мельроуз аббаттығының монахтары пайдаланған көршілес фордтың құрметіне "Абботсфорд" деп атады. 1811–12 жылдары бастапқы шаруа үйін шамалы кеңейткеннен кейін, 1816–19 және 1822–24 жылдары ауқымды кеңейту жұмыстары жүргізілді. Скотт салған ғимаратты «сәулеттегі романтика» және «әрине, жұмбақ сарай» деп сипаттады. Сәулетшілері Уильям Аткинсон мен Эдвард Блормен бірге Скотт шотланд барондық сәулет стилінің негізін қалаушы болды, ал Абботсфорд мұнаралармен және сатылап орналасқан қабырғалармен әшекейленген. Геральдика белгілерімен безендірілген терезелер арқылы күн сәулесі қару-жарақтарға, аң аулаудан әкелінген сыйлықтарға, 9000-нан астам кітаптан тұратын кітапханаға, әдемі жиһазға және одан да әдемі картиналарға түсті. Емен мен балқарағайдан жасалған қабырға панельдері мен гербтері дұрыс түстерде бейнеленген ою-өрнектелген төбелер үйдің сұлулығын арттырды. Фергюсон Сэр Дэвид Уилкиге Скотт отбасын суретке түсіруді тапсырды, нәтижесінде «Абботсфорд отбасы» атты картина пайда болды, онда Скотт отбасымен бірге ауылдық тұрғындар тобы ретінде бейнеленген. Фергюсон оң жақта, бас киімінде қауырсынмен тұр, ал Скотттың інісі Томас Скотт оның артында тұр. Сурет 1818 жылы Корольдік академияда көрмеге қойылды. Кейіннен Абботсфорд 1834 жылы сэр Уолтер Скотттың құрметіне құрылған Абботсфорд клубына атын берді.

Кейінгі бағалау

Ол өте танымал және кеңінен оқылатын болса да, Скоттың сын есімі 19 ғасырдың соңғы жартысында романтизмнен реализмге ауысқандықтан төмендеді. Оны балаларға арналған автор ретінде қарастыра бастады. Бұл үрдіс 20 ғасырда жеделдеді. Мысалы, өзінің классикалық зерттеуінде «Романның аспектілері» (1927) Э.М. Форстер Скоттың шалаңғы және асығыс жазу стилін, «жаппақ» кейіпкерлерді және жұқа сюжеттерін қатаң сынады. Керісінше, Скоттың замандасы Джейн Остин, бір кезде тек аз ғана білгіштер (соның ішінде Скоттің өзі) бағалаған, бірте-бірте сын тұрғысынан бағалануын күшейтті. Дегенмен, Остин әйел жазушы болғандықтан, оның таңдаған тақырыптарының тарлығы («әйелдік») үшін де кінәланды, ол Скоттан айырмашылығы, дәстүрлі түрде еркектерге тән деп есептелетін тарихи мән-жайлардан қашқан еді. Дегенмен, Скоттың инноватор ретіндегі маңыздылығы таныла берді. Ол қазіргі заманғы тарихи роман жанрының (кейбіреулер Джейн Портерге, оның осы жанрдағы жұмысы Скоткіге дейін жатқан) авторы ретінде және Ұлыбританияда да, Еуропа құрлығында да көптеген еліктеушілер мен жанр жазушыларына шабыт берген тұлға ретінде танылды. Мәдени салада Скоттың «Уэверли» романдары Шотландия таулы жерлері мен оның мәдениеті туралы қоғамдық пікірді жақсарту қозғалысында (бұл қозғалыстың бастауы Джеймс Макферсонның «Оссиан» циклымен байланысты) маңызды рөл атқарды. Бұрын оңтүстік ақыл-ойымен қарақшылардың, діни фанатизмнің және якобиттердің көтерілісінің ошағы ретінде қарастырылған аймаққа қатысты бұл көзқарас өзгерді. Скотт Эдинбург Корольдік қоғамының төрағасы және Корольдік кельт қоғамының мүшесі болды. Шотландия мәдениетін қайта жаңғыртуға оның қосқан үлесі зор болды, тіпті оның таулық әдет-ғұрыптарды бейнелеуі кейде қиялға толы болса да. Скоттың романдары арқылы елдің жақын өткеніндегі зорлық-зомбылыққа толы діни және саяси қақтығыстар тарихқа жататын нәрсе ретінде көрінетін болды. Скотт бұл туралы «Уэверли» романының кіріспесінде («’Tis Sixty Years Since») айтқандай, кем дегенде 60 жыл бұрын болған оқиғалар ретінде анықтады. Оның объективтілік пен қалыптылықты жақтауы және саяси зорлық-зомбылықты екі жақта да қатаң түрде жоққа шығаруы, француз революциясынан қорқып өмір сүрген консервативті ағылшын тілінде сөйлейтін көптеген адамдар үшін сол кезде айқын, бірақ айтылмаған резонанс тудырды. Скоттың 1822 жылы Шотландияға король Георг IV сапарын ұйымдастыруы оның туған еліне қатысты көзқарасты қалыптастыруға бағытталған маңызды оқиға болды. Бұл өткеннің оң жақтарын ерекшелендіріп көрсетуге және жартылай ортағасырлық қанды қақтығыстарды тоқтатуға, сонымен қатар пайдалы, бейбіт болашақты көруге мүмкіндік берді. Скоттың жұмысы көптеген онжылдықтар бойы зерттелмегеннен кейін, 20 ғасырдың ортасында сыншыл қызығушылық қайта жандана бастады. Ф.Р. Ливис Скотты жаман романист және жаман ықпал деп санағанмен («Ұлы дәстүр» [1948]), Гьёрги Лукач («Тарихи роман» [1937, аударма 1962]) және Дэвид Дайчес («Скоттың романдар жазушы ретінде жетістіктері» [1951]) Скоттың шығармаларына үлкен қызығушылық тудырған марксистік саяси тұрғыдан талдау жасады. Бұларға 1966 жылы Фрэнсис Р. Харттың («Скоттың романдары: Тарихи өмір сүрудің жоспары») романдарының көпшілігін қамтитын үлкен тақырыптық талдау ілесті. Скотт постмодернистік тәсілдерге, әсіресе Михаил Бахтин атап өткен көп дауыстың өзара әрекеттесуіне өте сезімтал болды. Бұл туралы 1991 жылы Эдинбургте өткен Төртінші Халықаралық Скотт конференциясынан таңдалған мақалалар жинағының атауынан көрінеді. Скотт қазірде тарихи романның негізін қалаушы және шотланд және әлемдік әдебиеттің дамуындағы маңызды тұлға ғана емес, сонымен қатар оқырмандарына қызығушылық тудыратын тереңдік пен нәзіктікке ие жазушы ретінде де танылған.

Ескерткіштер мен еске алулар

Скотттың портреті оның тірі кезінде сэр Эдвин Ландзир және шотландтық сэр Генри Рейберн мен Джеймс Экфорд Лаудер салған. Эдинбургте 61,1 метрлік викториандық готикалық стильдегі Скотт монументінің шпилі Джордж Мейкл Кемп жобалаған. Ол 1844 жылы, Скотт қайтыс болғаннан кейін 12 жыл өткен соң аяқталды және Принс-стриттің оңтүстік жағындағы көрініске ие болды. Скотт басқа да белгілі шотланд жазушыларымен бірге Макарс сотының жанындағы Жазушылар мұражайының сыртындағы тас тақтада еске алынған. Оның шығармаларынан үзінділер Холирудтағы Шотландия Парламенті ғимаратының Канонгейт қабырғасында да көрінеді. Қаланың батысындағы Корсторфин төбесінде оның есіміне арналған мұнара бар және 1854 жылы ашылған Эдинбургтің Уэверли теміржол вокзалы өзінің атын оның алғашқы романынан алған. Глазгода Уолтер Скотт ескерткіші Джордж алаңының ортасында, қаланың басты қоғамдық алаңында орналасқан. 1838 жылы Дэвид Ринд жобалаған ескерткіштің басында Скотттың мүсіні орналасқан үлкен бағана бар. Нью-Йорк қаласының Орталық саябағында Скотттың мүсіні тұрғызылған. Көптеген масондық ложалар Скотт пен оның романдарымен аталған. Мысалы: Сэр Уолтер Скотт ложасы, No. 859 (Перт, Австралия) және Lodge Waverley, No. 597, (Эдинбург, Шотландия). Жыл сайынғы Уолтер Скотт тарихи көркем әдебиет сыйлығын 2010 жылы Букклех герцогы мен герцогинясы құрған, олардың ата-бабалары сэр Уолтер Скоттпен тығыз байланыста болған. 25 000 фунт стерлинг көлеміндегі бұл сыйлық британ әдебиетіндегі ең ірі сыйлықтардың бірі болып табылады. Сыйлық Скотттың тарихи үйі – Эбботтсфорд үйінде табыс етіледі. Скотт шотланд банкнотын сақтап қалғандығымен еске алынады. 1826 жылы Парламент 5 фунттан төмен банкноттарды шығаруға тырысқан кезде Шотландияда наразылық туды. Скотт шотланд банктерінің өз ақша белгілерін шығару құқығын сақтап қалу үшін «Малахи Малагроутер» деген псевдониммен Эдинбург апталық журналына бірқатар хаттар жазды. Бұл жағдай үкіметтің жеңілдеп, шотланд банктеріне фунт банкноттарын басып шығаруға рұқсат беруіне әкеп соқты. Бұл науқан Шотландия банкі шығарған барлық банкноттардың бетінде оның суретінің тұрақты түрде пайда болуымен атап өтіледі. 2007 жылғы банкноттар сериясындағы сурет Генри Рейберннің портретіне негізделген. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін президент Вильсон және басқа да беделді тұлғалар бастаған қозғалыс американдық мектеп оқушыларына, әсіресе иммигранттарға патриотизмді сіңіру үшін және орта мектеп оқулықтарында таңдалған оқу материалдарын пайдалану арқылы Ұлыбританияның «ана елінің» әдебиеті мен институттарымен американдық байланысты күшейтуді мақсат етті. Скотттың «Иванхо» романы 1950-ші жылдардың соңына дейін көптеген американдық мектеп оқушылары үшін міндетті оқу болып келді. Скотттың бюсті Стирлингтегі Ұлттық Уоллес монументінің Батырлар залында орналасқан. Британдық Колумбияның Ванкувер қаласында 12 көше Скотттың кітаптары немесе кейіпкерлерінің құрметіне аталған. Эдинбургтің Инч ауданында 1950-ші жылдардың басында салынған 30-ға жуық көше Скотттың есімімен (Сэр Уолтер Скотт даңғылы) және оның өлеңдері мен романдарының кейіпкерлері мен орындарымен аталған. Мысалдарға Saddle Tree Loan (Бартолин Сэдлтри, «Midlothian жүрегі» романының кейіпкері), Hazelwood Grove (Гай Манердегі кейіпкер Чарльз Хейзелвудтан кейін) және Redgauntlet Terrace (1824 жылғы сол аттас романнан кейін) жатады.