Кіріспе
Кіші қолмен қозғалатын көлік құралы, кіші қолмен қозғалатын көлік құралы.
the small hand propelled vehicle
Арба – әдетте бір ғана доңғалақты, артында екі тұтқасы бар, бір адам итеріп, басқаратын кіші қолмен қозғалатын жүк тасымалдауға арналған көлік құралы. "Wheelbarrow" термині "wheel" және "barrow" екі сөзден тұрады. "Barrow" сөзі ескі ағылшын тіліндегі "barew" сөзінен туындаған, ол жүкті тасымалдауға қолданылатын құрал болған. Арба жүк салмағын доңғалақ пен оператор арасында бөліп, ауыр және көлемді жүктерді оператордың өзі көтеруге қарағанда ыңғайлырақ тасымалдауға мүмкіндік береді. Сондықтан ол екінші дәрежелі рычаг болып табылады. Дәстүрлі қытай арбаларында болса, жүк тірегі орталық доңғалақта орналасқан. Арбалар құрылыс және бағбандарлық салаларында кеңінен қолданылады. Олардың сыйымдылығы шамамен материал көлеміне тең болады. Екі доңғалақты арбалар тегіс жерде тұрақтырақ, ал бір доңғалақты арбалар тар кеңістіктерде, тақтайшаларда, суда немесе еңіс беттерде жүктің құлауын болдырмау үшін маневрлеуге қолайлы. Бір доңғалақтың қолданылуы жүк түсірілген кезде оны бақылауды жеңілдетеді.
Қытай
Ең алғашқы бір дөңгелекті арбалардың археологиялық куәліктері Хань әулеті императоры Хуэйдің 2-ғасырдағы қабір суреттері мен кірпіштен жасалған бейнелерінде кездеседі. 118 жылы Сичуань провинциясының Чэнду қаласындағы қабірден дөңгелек арбаны итеріп бара жатқан адамның суреті табылды. Сичуань провинциясындағы Шэнь Фуцзюнь қабірінен шамамен 150 жылына жатқан тастан қашалған дөңгелек арбаны итеруші адамның бейнесі табылған. Сонымен қатар, Шаньдун провинциясындағы У-Лянг қабір кесенесінде (147 жылы) бір дөңгелекті лу-че арбасында әкесін тасымалдап жүрген ізгі Донг Юань туралы әңгіме де бар. Б.з.б. 1-ғасыр мен б.з. 1-ғасырына жататын "керек арбасы" (лу-че) туралы ертеректегі жазбалар да арбаға сілтеме жасауы мүмкін. Дегенмен, ежелгі тарихшы Чэнь Шоу (233–297 ж.) құрастырған "Үш патшалықтың жазбалары" (Сангуози) атты қытай тарихи мәтіні арбаның ойлап табуын Шу Ханның премьер-министрі Чжугэ Лянға (181–234 ж.) 197–234 жылдары жатқызады. 231 жылы Чжугэ Лян ағаш өгіз көлігін жасап, оны Цао Вэйге қарсы жорықта әскери жабдықты тасымалдау үшін пайдаланғандығы жазылған.
Орталыққа орнатылған дөңгелек
Пей Сонгцзидің (430 ж.) мәтінге қосымша түсіндірмелері дизайнды үлкен біртұтас орталық дөңгелек және ось ретінде егжей-тегжейлі сипаттады, оның айналасында өгіз бейнесінде ағаштан жасалған жақтау құрылған. Сонымен қатар, ол үшінші ғасырғы "қозғалмалы ат" арбасының тек артқа қарай бағытталған тірегімен ерекшеленетінін атап көрсетті (сол себепті оны итеру қажет болды). Орталық дөңгелекті арба бір мезгілде алты адамды тасымалдай алатын, ал арбаны тартқан жануар немесе адам күшін қажет етпей, жүк салмағы дөңгелек пен тартқыш арасында тең бөлінетін. Қытайға 17 ғасырдан бастап келген еуропалық саяхатшылар мұны жоғары бағалады, ал Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының өкілі Андреас Эверард ван Браам Хоукгест 1797 жылғы жазбаларында оған едәуір назар бөлді (оның дизайнын және көп мөлшерде ауыр жүкті тасымалдау қабілетін дәл сипаттады). Бұл арбалар 20 ғасырға дейін қолданылып келді, соның бір мысалы – Суматрадағы Биллитон аралында табылған рельсті арба, "Пиэпкар". Дегенмен, төменгі жүк тасымалдау беті еуропалық арбаларды қысқа қашықтыққа тасымалдау үшін тиімдірек етті. 1960 жылдарға дейін Қытайда дәстүрлі арбалар кеңінен қолданылып келді.
Ежелгі Грекия мен Рим
М. Дж. Т. Льюис дөңгелек арбаның ежелгі Грецияда бір дөңгелекті арба түрінде болған болуы мүмкін деп болжады. Элеузи ғибадатханасынан 408/407 және 407/406 жж. арналған екі құрылыс материалдарының тізімі, басқа машиналар мен құралдар арасында, "бір дөңгелекті машинаға арналған дене (гипертерия монокиклоу)" деп тілге тиек етеді, бірақ бұл болжамды дәлелдейтін дерек жоқ. (ὑπερτηρία μονοκύκλου in Greek): Дикиклос (δίκυκλος) және тетракиклос (τετράκυκλος) сөздері "екі дөңгелек" және "төрт дөңгелек" деген мағынаны білдіреді, ал монокиклос (μονόκυκλος) корпусы Элеузи тізімінде төрт дөңгелекті корпус пен оның төрт дөңгелегінің арасында келгендіктен, оны бір дөңгелекті емес деп түсіну қиын. Бұл, сөзсіз, адаммен басқарылып, теңгерілетін арба болуы мүмкін. Қазіргі уақытта белгілі болғандай, дөңгелек арба орта ғасырларда Еуропаға алғаш рет келген жоқ. Ол 16 ғасыр бұрыннан бар еді. М. Дж. Т. Льюис технология тарихшыларының, оның ішінде Бертран Гилл, Андреа Маттис және Джозеф Нидхам сияқты мамандардың пікірінше, дөңгелек арба 100 жыл шамасында Қытайда ойлап табылып, әлемнің қалған бөлігіне тараған. Дегенмен, Льюис дөңгелек арбаның ежелгі Грецияда да болған болуы мүмкін екенін айтады. Элеузи тізіміне сүйене отырып, Льюис грек құрылыс алаңдарында дөңгелек арбалар қолданылған болуы мүмкін дейді, бірақ ежелгі егіншілік және тау-кен өндірісінде оның қолданылғанына дәлел жоқ екенін мойындайды. IV ғасырға жататын "Аугуста тарихында" император Элагабал әйелдерді ойын-сауық үшін тасымалдау үшін дөңгелек арба (pabillus, pabo – бір дөңгелекті көлік) қолданғаны туралы айтылады. Қазіргі қолда бар деректер орта ғасырларда дөңгелек арбаның қолданылмағанын көрсетеді, бірақ Византия империясындағы оның тамырларын зерттеуге әлі де зерттеулер қажет. Көптеген қазіргі дөңгелек арбалардың құрылысы осыған ұқсас. Дөңгелек арбаның ерте тарихын зерттеуді қиындататын фактор – ортақ терминологияның жоқтығы. Технология тарихшысы М. Дж. Т. Льюис ағылшын және француз тілдеріндегі дереккөздерде 1172 және 1222 жылдар аралығында дөңгелек арба туралы төрт мәлімет кездеседі, олардың үшеуі әртүрлі атаулармен белгіленген. Орта ғасырлық өнер тарихшысы Андреа Маттис пікірінше, дөңгелек арбаға қатысты алғашқы мұрағаттық жазба 1222 жылға жатады, онда Англия королінің Довердегі құрылыс жұмыстары үшін бірнеше дөңгелек арба сатып алынуы тіркелген. Алғашқы бейнелеу 1250 жылы аяқталған Матью Паристің "Vitae duorum Offarum" атты ағылшын қолжазбасында кездеседі. 13 ғасырға қарай дөңгелек арба құрылыс, тау-кен өндірісі және ауыл шаруашылығында пайдалы болды. Алайда, сақталған құжаттар мен суреттерге сүйенсек, дөңгелек арба 15 ғасырға дейін салыстырмалы түрде сирек кездесетін. Ол Англия, Франция және Төмен елдермен шектелген сияқты. Орталық Еуропадан сақталған ең көне дөңгелек арбалар 2014 және 2017 жылдары Германияның Ингольштадт қаласында археологиялық қазбалар кезінде табылған. Дөңгелек арба тақталарын құрайтын ағаштардың кесу мерзімі дендрохронологиялық әдіспен біреуі 1537 жылға, ал екіншісі 1530-шы жылдарға белгіленген.
Since dikyklos (δίκυκλος) and tetrakyklos (τετράκυκλος) mean nothing but "two wheeler" and "four wheeler," and since the monokyklos (μονόκυκλος) body is sandwiched in the Eleusis inventory between a four wheeler body and its four wheels, to take it as anything but a one wheeler strains credulity far beyond breaking point. It can only be a wheelbarrow, necessarily guided and balanced by a man what does now emerge as certainty is that the wheelbarrow did not, as is universally claimed, make its European debut in the Middle Ages. It was there some sixteen centuries before. M. J. T. Lewis admits that the current consensus among technology historians, including Bertrand Gille, Andrea Matthies, and Joseph Needham, is that the wheelbarrow was invented in China around 100 AD and spread to the rest of world. However, Lewis proposes that the wheelbarrow could have also existed in ancient Greece. Based on the Eleusis list, Lewis states that it is possible that wheelbarrows were used on Greek construction sites, but admits that evidence for the wheelbarrow in ancient farming and mining is absent. The 4th century Historia Augusta reports emperor Elagabalus to have used a wheelbarrow (pabillus from pabo, one wheeled vehicle) to transport women in his frivolous games at court. While the present evidence does not indicate any use of wheelbarrows into medieval times, the question of continuity in the Byzantine Empire is still open, due to a lack of research yet. the arrangement of most wheelbarrows today. Research on the early history of the wheelbarrow is made difficult by the marked absence of a common terminology. The historian of technology M. J. T. Lewis has identified in English and French sources four mentions of wheelbarrows between 1172 and 1222, three of them designated with a different term. According to the medieval art historian Andrea Matthies, the first archival reference to a wheelbarrow in medieval Europe is dated 1222, specifying the purchase of several wheelbarrows for the English king's works at Dover. The first depiction appears in an English manuscript, Matthew Paris's Vitae duorum Offarum, completed in 1250. By the 13th century, the wheelbarrow proved useful in building construction, mining operations, and agriculture. However, going by surviving documents and illustrations the wheelbarrow remained a relative rarity until the 15th century. It also seemed to be limited to England, France, and the Low Countries. The oldest wheelbarrows preserved from Central Europe were found in 2014 and 2017 during archaeological excavations in Ingolstadt, Germany. The felling dates of the trees that make up the wheelbarrow boards could be dendrochronologically dated to 1537 for one wheelbarrow and the 1530s for the other.
Қазіргі заманғы арбалар
Қазіргі заманғы дөңгелекті арбалар көбінесе пластиктен немесе металдан жасалады және әдетте пневматикалық, жартылай пневматикалық немесе қатты дөңгелекпен жабдықталады. Қазіргі заманғы арбалардың төрт стандартты түрі бар: үй шаруашылығына арналған көлденең табақты арба, құрылыс арбасы, шаршы табақты көп мақсатты арба және кірпіш тасу арбасы. Пластмасса арбалар жеңіл болғандықтан пайдалы, ол пайдаланушының физикалық күшін азайтады. Алайда, пластик арбалар көбінесе жеңіл жүктерге арналған. Болат арбалар ауыр жүктерді көтере алады, олардың жүк көтергіштігі ылғалды немесе құрғақ материалға байланысты өзгереді. Болат арбалар ауыр, өткір бұрыштарлы материалды арбаның өзін зақымдамай тиімді тасымалдайды және көбінесе құрылыс саласында қолдануға ыңғайлы.
Қазіргі нұсқалары
1970 жылдары британдық өнертапқыш Джеймс Дайсон дөңгелектің орнына алдыңғы жағында шар бар, инжекциялық қалыптау арқылы жасалған пластик кернейді ұсынды. Дәстүрлі конструкциямен салыстырғанда, шардың үлкен беті кернейді жұмсақ топырақта пайдалануды жеңілдетіп, тегіс емес жерде ауыр жүктермен көбірек тұрақтандырды. 1998 жылы Honda HPE60 электрмен күштелген кернейі өндірілді. Электрмен күштелген кернейлер қазір көптеген өндірушілерден кеңінен қолжетімді. Қозғалтқышты кернейлер түрлі салаларда қолданылады; технология жақсартылып, олар адамның көмексіз тасымалдай алмайтын салмақтан әлдеқайда ауыр жүктерді көтеруге мүмкіндік береді. Моторлы кернейлер көбінесе дизельдік қозғалтқышпен немесе электр батареясымен жұмыс істейді. Олар көбінесе кішігірім құрылыс жұмыстарында қолданылады, онда ірі техниканың кіруі шектелуі мүмкін.