Кіріспе
Розенхайм – Германияның Бавария штаттық қаласы. Ол Жоғарғы Бавария округінің орталығында орналасқан тәуелсіз қала және округ әкімшілігінің орны. Қала Инн өзенінің батыс жағасында, Инн және Мангфолл өзендерінің құсылған жерінде, Бавария Альпісінің етегінде жатыр. 64 000-нан астам халқы бар Жоғарғы Бавариядағы үшінші ең ірі қала. Розенхайм – аймақтың экономикалық орталығы және ең қарқынды дамыған жері.
География
Шын қаланың халқы шамамен 60 000 адамды құрайды, ал айналасындағы ауданда 125 000 адамға дейін тұрады. Розенхайм Баварияның Жоғарғы Бавария Альпілік Еттегінде, теңіз деңгейінен жоғары орналасқан және ауданы ... құрайды. Бавария астанасы Мюнхен Розенхаймнің солтүстік-батысында жатыр. Розенхайм вокзалы Мюнхен-Розенхайм, Розенхайм-Сальцбург және Мюнхен-Инсбрук бағыттарының тоғысқан жерінде орналасқан. Розенхайм маңындағы ландшафт соңғы мұз дәуірінде Инн аңғары мұздығының жылжуынан және кейіннен Розенхайм көлінің пайда болуынан қалыптасқан. Көл шамамен 10 000 жыл бұрын болған, ол Розенхаймнен солтүстікке қарай Вассербург-ам-Иннге дейін, Инн аңғарының барлық бөлігін қамтыған. Күні бүгінге дейін қаланың көптеген жерлерінде бұрынғы жағалау сызығын тануға болады, онда бұрынғы тегіс көл төбесі кенеттен салыстырмалы түрде тік жартасқа айналады.
Тарих
Розенхайм қаласының даму тарихын оның маңызды сауда жолдарының тоғысқан жерінде орналасқандығынан бастауды табуға болады. Ежелгі заманнан бастап-ақ, қала арқылы өтетін көлік ағыны оның нарық қаласы ретінде өсуіне серпін берді. Содан кейін қала базардан тұз саудасы орталығына, одан әрі теміржол станциясынан бүгінгі ағаш өңдеу және білім беру орталығына айналды.
Понс Аени
Розенхаймнің құрылуы үшін ең маңыздысы Инн және оған сәйкес келетін Инн аңғары болды. Римдіктер б.з.б. 15 жылы Друз бен Тиберий басшылығымен келді. Олар Инннің шығысында Норик провинциясын, ал батысында Ретия провинциясын құрды. Колонизаторлар Бреннер арқылы Кастра-Регинаға және Иувавумнан Аугуста-Винделикумға дейін шығыс-батыс бағытта жол салды. Бұл екі өте маңызды сауда жолының қиылысын "Понс Аени" деп аталатын әскери бекет қорғады. Сирек қолданылатын атаулар "Ponte Aoni", "Ad enum" немесе "stations Enensis" болды. Романо-кельттік елді мекені осы атпен шамамен 500 жыл бойы өмір сүрді. Понс Аени Исиниска (Айинг) мен (қазіргі Сеон-Зебруктың бір бөлігі) арасында орналасқан, бұл 4 ғасырға жататын Tabula Peutingeriana римдік жол картасында көрсетілген. "Понс Аени" атауы жергілікті жер-су атауларында сақталған, мысалы, "Пфунзен" атауы "Лангенпфунзен" және "Леонхардспфунзен" аудандарының атында кездеседі.
Этимология
Қала атауының шығу тегі толыққанды белгісіз. Розенхайм қамалы алғаш рет 1234 жылы айтылған, ол Инн өзенінің шығыс жағасында, қазіргі қамал төбесінде орналасқан, Инн өзенінің үстіндегі жаңа көпірден көрінеді. Мүмкін, атау қаланы салған Вассербург графының Розенхайм розасының эмблемасынан шыққан болар. Тағы бір теория бойынша, Росс атауы бастапқыда орта ғасырларда өзен көліктерін тартуға қолданылған Россерн аттарынан туындаған, және Розенхаймде үлкен ат қоралары болған. Әлі күнге дейін қолданылып келе жатқан Ам Эсбаум (аттар жайылыған ағаш) немесе Ам Россакер көшелерінің аттары осының ықтимал белгілері болуы мүмкін. Тағы бір теорияда Роас, Розе немесе Рид сөздерінің туыс болуы мүмкін, бұл бұрын батпақтар мен торфты жерлерді білдірген, және Розенхайм төңірегінде әлі де кездеседі – көршілес Розенхайм-Колбермур қаласының атында да көрініп тұр. Жақын маңдағы Ридеринг ауылы бұрынғы атаулардың мысалы. Бәлкім, атау Розенхаймның Розо/Хродо сияқты жеке есімдерінен шыққан шығар. Ең әдемі теория бойынша, бұрын "Роза" сөзі әдемі қызды білдірген. Инн өзенінде жүретін қайықшылар арасында осы қалада көптеген сұлу қыздар бар екені жақсы белгілі болған. Қаланың теңізшілері "Розаның үйі" деп аталатын жерді, яғни Розенхаймді басқаруды ұнатқан.
Розенхайм қаласының дамуы
Розенхайм қамалы алғаш рет 1234 жылы тарихқа енген шамасында, батыс жағалауда қайықшылардың қонысы қалыптасты. Мангфолл өзенінің сағасына жақын батпақты топырақ болғандықтан Инн көпірі маңындағы аймақ ұзақ уақыт бойы дамытылмады, сондықтан қоныс бірнеше жүз метр қашықтықта орналасқан. Осы себепті Розенхаймнің орталығы тікелей өзен жағасында емес.
Розенхайм базары
Қала тез арада маңыздылығы арта түсті, себебі Инн өзені арқылы тасымалданатын барлық тауарлар (мал, астық, жібек, қару-жарақ, тұз) үшін орталық болды және 1328 жылы базар қаласы мәртебесін алды. Розенхайм кеме шеберлері осы дәуірде тауар тасымалы арқылы Розенхаймды өте бай етті, себебі ол Тирольдегі Холл және Инн өзені арасында, содан кейін Дунай арқылы Вена мен Будапештке дейін орналасқан. 1600 жылға дейін елді мекен Бавариядағы ең ірі және маңызды базарлардың біріне айналды, бірақ қала құқықтары Бавария королі Людвиг II-ден 1864 жылы ғана берілді. Розенхайм 17 ғасырда Инн кеме жүргізу компаниясының құлдырауы мен Отыз жылдық соғыстың салдарынан экономикалық құлдырауды бастан кешті. 1634 жылы оба эпидемиясы, ал 1641 жылы базарда өрт болды. 19 ғасырда Розенхайм тұздық судың арқасында Баварияның оңтүстік-шығысындағы экономикалық орталық ретінде дамыды. 1810 жылы ағаш құбырдың алғашқы түрі Рейхенхолл және Траунштейн тұз кеніштерінен Розенхаймға тұзды су жеткізді. Тұзды қайнатып тұз жасау Розенхаймды 1958 жылға дейін Бавариядағы тұз өндірісінің орталығына айналдырды. Темір жолдың кеңеюі ертерек темір жол желісіне қосылуға мүмкіндік берді. 1858 жылы Розенхайм вокзалы ашылды, бірақ ол көп ұзамай кішкентай болып, қаланың одан әрі дамуына кедергі келтірді. 1876 жылы вокзал қазіргі орнына көшірілді. Ескі темір жол желісі қазіргі қалалық әкімдік пен Принц-Регент көшесі орналасқан тік жол болды (қаланың солтүстік-батысынан оңтүстік-шығысына дейін созылған Розенхаймнің негізгі көлік осі), ал бастапқы вокзалдың дөңгелек депосы қазір көрме орталығы болып табылады. Ескі вокзал 1878 жылғы қалалық әкімдікке қарама-қарсы орналасқан және ZDF телеарнасының кешкі "Die Rosenheim Cops" сериалында полиция штабының фоны ретінде пайдаланылады. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы экономикалық өркендеу Грюндерzeit және Арт-нуво (және оның аймақтық ерекшеліктері, швейцариялық шале стилі) сәулеттік стильдерін қала көрінісін анықтайтын ең маңызды стильдерге айналдырды. Құтқарушы шіркеуі қазіргі қалалық әкімдік маңындағы ресми аудандағы евангелистік лютеран қауымының өсуіне байланысты Розенхайм үшін сирек кездесетін неоготикалық клинкер кірпіш стилінде салынды. 20 ғасырдың басында Розенхаймде тоғыз сыра қайнатушылық зауыт болды, олардың атаулары кейбір мейрамханаларда (Duschl, Hof, Mail, Pernloher, Stern, Weißbräu) сақталған. "De" және "de" сыра қайнатушылық зауыттары ғана сақталды, олар "Märzen" сырасын "de" үшін, ал Bierbichler Weißbräu сырасын басқалар үшін шығарады.
Нацистік дәуірдегі Розенхайм
Розенхайм қаласында тұратын еврейлердің саны Баварияның басқа қалаларымен салыстырғанда жоғары болды. 20 ғасырдың басында еврей қауымы шамамен 50 адамнан тұрды. Бавария еврей заңнамасына сілтеме жасай отырып, қалалық кеңеске жеке еврей діни бірлестігін құру туралы өтініш білдірілді, бірақ ол қабылданбады. Сондықтан Розенхайм еврейлері облыстық орталыққа қарайды және олардың қайтыс болғандары да сонда жерленуі керек болды. Тіпті Розенхаймдегі еврей саудагерінің Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан ұлының қалалық зиратта жерленуіне де рұқсат берілмеді, бұл әке үшін «ең үлкен өкініш және ең қатты қайғы» болды. 1920 жылы Мюнхеннен тыс жерде алғашқы жергілікті нацистік ұйым құрылғаннан кейін Розенхайм еврейлері күшейе түскен жаулыққа тап болды. Жек көру науқанының орталығы Розенхайм мектебі болды. 1920 жылдың маусым айында жергілікті баспасөзде «Розенхайм еврейлері» деген тақырыптағы хаттың авторы Версаль келісімінің шарттарын жоюды және Розенхайм мектебінде әскери оқулар өткізуді қалағаны үшін бір оқырман айыптады. Содан кейін жоғары мектептің жеті оқушысы және «Чиемгау» мүшесі Гербстштрасседегі еврейлер тұратын виллаға шабуыл жасады. 1920 жылдың 29 шілдесінде Розенхайм қалалық коллегиясы «халықты қанаушы еврейлерге қарсы күреске қатысқан қозғалыс, өзінің мәнінде әділ болғанымен, мұндай шектен шығуларға байланысты жағымсыз жағдайға түсіп қалды» деген қорытындыға келді. Бавария еврей орталық қауымдастығының наразылықтары нәтижесіз болды, тек 1920 жылдың қыркүйегінде Бавария Ішкі істер министрлігінің нақты хабарламасы ғана жағдайды бақылауда ұстауға мүмкіндік берді. 1933 жылдың 1 сәуірінде, нацистер билікке келгеннен кейін еврей дүкендерінің алдына күзетшілер қойылды, олар осы дүкендерден тауар сатып алудан ескертіп, шабуыл жасау мен зақым келтіруден бас тартуға шақырды. Халықтың көп бөлігі бұл шақыруларды елемеді. Сондықтан дүкендерге әлі де келіп-кетіп тұрды, бұл сол кездегі мэр Гмельхтің қолдауымен әрекет еткен нацистік белсенділердің наразылығын тудырды. Халықтың қолдауына қарамастан, 1937 жылға қарай он бір еврей кәсіпкерінің алтауы бизнесінен бас тартты. 1938 жылдың 7 қарашасында Париждегі неміс дипломаты Эрнст вом Ратты поляк еврей жасөсперімі Гершель Гриншпанның өлтіруі «Кристалл түніне» сылтау болды, бұл еврейлерге қарсы соңғы шабуылға мүмкіндік берді. SA 10 қараша күні таңғы сағат 3-4-те 8-10 адамнан тұратын топ соңғы екі еврей дүкеніне келіп, олардың барлық тауарларын жойды. Розенхайм еврейлерінің көптеген тағдырлары құжатталған. Көшіп кетуге мүмкіндігі барлар, көбінесе АҚШ-қа кетті. Алайда көптеген адамдардың кіру және шығу өтініштері қабылданбады, ал көптеген адамдар концлагерлерде қайтыс болды.
Театр
Мәдениет және конгресс орталығы (KU'KO) 1967 жылы бұзылған тұз өндіру зауытының орнында салынған. 1982 жылғы 2 қазанда қалалық әкімдік ретінде ашылған Розенхайм мәдениет және конгресс орталығы жылдар бойында ұлттық деңгейдегі іс-шаралар орталығына айналды. Қазіргі таңда 3000 шаршы метрлік көп мақсатты ғимаратта жылына шамамен 400 іс-шара өткізіледі.
Мұражайлар
1885 жылдан бері «де» Розенхайм қалалық мұражайына орналасқан, онда шамамен 5000 экспонаттан тұратын үлкен коллекция бар. Мұражай Розенхайм қаласы мен ауданының мәдени тарихын, сондай-ақ тарихтың ежелгі және ерте кезеңдерінен бастап, рим дәуірі мен 20 ғасырға дейінгі қала тарихын қамтиды. Бұл Оңтүстік-Шығыс Жоғарғы Бавариядағы маңызды аймақтық тарих коллекцияларының бірі. «Инн» мұражайында Розенхайм су шаруашылығы басқармасының гидротехникалық және теңіз технологиясы коллекциясы орналасқан. Мұражай көптеген түпнұсқа заттар арқылы өткен ғасырларда Розенхаймнің өркендеуіне себеп болған «Инн» кеме жүргізу компаниясын көрсетеді. Сонымен қатар, мұражайда өзендер мен су жолдары құрылысы, геология, қоныстану тарихы, теңіз инженериясы, көпірлер салу және су жолдарының дамуы туралы ақпараттар ұсынылады. Ағаш технологиясы мұражайы 1990 жылы қорғалатын Ellmaierhaus ғимаратында құрылды. Ол бірінші қабатта орналасқан, оған «Якобтың баспалдағы» деп аталатын баспалдақ арқылы кіруге болады. 400 шаршы метрден астам көрме алаңында бұл бірегей мұражай ағашты шикізат ретінде, оның маңыздылығын және өткен мен қазіргі замандағы өңдеу процесін көрсетеді, бұл Розенхаймнің ағашпен байланысты қала екенін және оның ағаш кәсіптеріне арналған оқу орталықтарымен тығыз байланысты екенін көрсетеді. Көрмеде соңғы өнімдер ғана емес, сонымен қатар олардың өндірісі мен қажетті құралдар да көрсетілген. Ағаш технологиясы мұражайының ұсынысын тұрақты арнайы көрмелер толықтырады. 1935-1937 жылдардағы қалалық галереяны неміс Bestelmeyer салған. Жыл сайын мұнда алты көркем өнер көрмесі өтеді. Қазіргі заманғы өнерден басқа, 19 және 20 ғасырлардағы туындылардың көрмелері де ұйымдастырылады. Көрменің басты тақырыбы – аймақтың өнері және Мюнхен мектебі. «Де» – жыл сайын ауысатын көрмелер өткізілетін бұрынғы теміржол локомотивтерінің дөңгелек үйінде орналасқан, халықаралық деңгейде танымал көрме орталығы. Тұз сорғы станциясы – Розенхаймнің тұз өнеркәсібінің 1810-1958 жылдар аралығындағы тарихын еске түсіретін қаладағы сирек ескерткіштердің бірі. «Ұлттық көрме» аясында тұз тарихқа айналды, қала тарихи ғимаратты жаңартып, Розенхаймнің тұз тарихына арналған көрме залын ашты. Кіру қалалық экскурсия жетекшілерімен немесе Метрополитен мұражайымен келісім бойынша ғана мүмкін. «Клеппер» (каноэ) мұражайында Клеппертің бүктемелі қайығының, пальтолар мен шатырлардың тарихы сияқты әртүрлі экспонаттар бар. Сонымен қатар, ол бір кезде Розенхаймнің ең ірі жұмыс берушісі болған «Клеппер» компаниясының дамуына арналған.
Сәулет
Миттертор (бес нарық қақпасының жалғыз аман қалған бөлігі) 1350 жылға дейін нарық қалашығының шығыс қақпасы болды, ол қосқандырылған ормен қоршалған. 15 ғасырдан бастап ол нарық қалашығының ішкі және сыртқы бөліктерін бөліп, кедендік пункт ретінде қызмет етті. 19 ғасырға дейін онда қалалық хатшының кеңсесі сияқты бірнеше қалалық мекемелер орналасқан. 1641 жылғы үлкен өрттен кейін Розенхайм пияз күмбезі салынды, кейіннен ол ұзын ғимаратқа дейін кеңейтілді. Оның ядросында қаладағы ең көне ғимарат – Миттертор орналасқан. Алқапқа қараған қасбетінде Луи Розенхаймның эмблемасы – қызыл түсті фонда ақ раушан бейнеленген. Баварияның гербі де көрінеді. Мюнхенер Штрассе көшесі "кішкентай жаяу өткелдер аймағы" деп аталатын Гиллитцерблок бойымен өтеді. Көзге бірден түсетіні – әдемі қалпына келтірілген Gründerzeit стиліндегі қасбеттер. Гиллитцерблок атауы оны салған Томас Гиллитцердің есімінен шыққан. 19 ғасырдың соңында ол сол кездегі шамамен үлкен жер учаскесін алып, 15 үй салды, оның ішінде Hotel Deutscher Kaiser де бар. 1960 жылдардан бастап бұрынғы Gründerzeit ансамблі жаңа құрылыстар мен жөндеу жұмыстарымен өзгертілді. Мюнхенер Штрасседегі қасбеттер ғана сақталды және түпнұсқалық күйіне келтірілді. Quest de 1855 жылдан 1916 жылға дейін бірнеше кезеңде өнеркәсіптік кешен ретінде салынды. Сол кезде Kunstmühle – технологиялық жаңартпалы, су немесе жел қуатымен емес, басқа күшпен (бу, дизель және т.б.) жұмыс істейтін диірмендерді атау болған. «Kunst» деген сөз неміс тілінде «өнер» деген мағынаны білдіреді, сондықтан бұл диірмендердің жасанды түрде қуаттандырылатынын білдіреді. Диірмен 1990 жылдары қайта жаңартылып, қазір мейрамхана және кеңсе ретінде пайдаланылады. Quest Kunstmühle электр станциясы Мангфалль каналында орналасқан. Бұрынғы диірменде Розенхайм өнер клубының көрме залдары орналасқан. Жоғарғы қабатта заманауи суретшілердің көрмелері, басқа өнер бірлестіктерімен алмасу көрмелері және көрмеге қосымша іс-шаралар ұйымдастырылады. Розенхайм би залы бұрынғы Розенхайм Хофбраус ғимаратында салынған. 1878 жылы салынған би залы мен күмбезді жертөлесі бар зал 1994 жылы қайта жаңартылып, 2001 жылдан бері Розенхайм қаласының шығыс бөлігіндегі оқиғалар орталығы ретінде пайдаланылуда. Қаланың символы – қасиетті Николай шіркеуінің готикалық мұнарасы және барокко стиліндегі пияз күмбезі.
+ Саллингартендегі мүсіндер Аты Мүсінші Вассеррад Йозеф Хамбергер Тұрған Рольф Маркл Жатқан de Mensch und Pferd Профессор Генрих Кирхнер Норне Луиза Стомпс Топтасып өткендер Эрика Мария Ланкс Стела Альфред Регнат
+ Sculptures in the Salingarten Name Sculptor Wasserrad Josef Hamberger Stehende Rolf Märkl Liegende de Mensch und Pferd Prof. Heinrich Kirchner Norne Louise Stomps Passantengruppe Erika Maria Lankes Stele Alfred Regnat
Саябақтар
Kunstwiese Розенхайм суретшілерінің үш өлшемді заманауи өнер туындыларын жыл бойы көрсетеді. Ридербақ 1729 жылы Розенхайм фармацевті Иоганн Ридердің жекелеген шөп бағы ретінде салынған. Ол 1925 жылы дәрігер Герман Ридермен қалаға жазғы бақ ретінде пайдалану үшін сатылды. 2002 жылы бақ бұрын құбырланған өзеннің ашылуы арқылы қайта жобаланды, осылайша оған заманауи сипат қосылды. 1987 жылдан бері Ку'Ко Мәдениет және Конгресс орталығының алдындағы Салингартен мүсін бақшасы ретінде қолданылып келеді. Мұнда Розенхайм және айналасындағы көрнекті мүсіншілердің ірі мүсіндерін тамашалауға болады.
Көлік
Мюнхен мен Зальцбургке жүйелі аймақтық пойыз қатынастары бар. Розенхайм да EuroCity желісімен байланысты.
Мұз үстіндегі хоккей
Starbulls Rosenheim – жергілікті хоккей клубы, қазіргі уақытта Германияның екінші деңгейдегі кәсіби лигасы – DEL2-де ойнап жүр. Бұрынғы командасы, "Спортбунд Розенхайм", Германия чемпионатында үш мәрте жеңіс тойлады (1982, 1985, 1989).
Футбол
TSV 1860 Розенхайм және Sportbund Rosenheim – жергілікті футбол клубтары, қазіргі уақытта Германияның тиісінше алтыншы және тоғызыншы лигаларында ойнап жатыр.