Кіріспе

Макист – Габриэль д’Аннунцио мен Джованни Пастроне жасаған кинодағы ең көне және қайта-қайта пайда болатын кейіпкерлердің бірі. Ол 1910-шы жылдардан 1960-шы жылдардың ортасына дейінгі Италия киносының тарихы бойында кездеседі. Ол көбінесе Геркулес сияқты суреттеледі, қадірлі күшін қарапайым адамдардың қолынан келмейтін батырлықтарға жету үшін қолданады. 1960-шы жылдардағы Макист қатысқан итальян фильмдерінің көптегені басқа елдерде қайта аталды, атауларында Геркулес, Голиат немесе Самсон сияқты танымал есімдер қолданылды.

Атау шығу тегі

Әдебиетте бұл есімге бірнеше сілтеме кездеседі. Макист есімі Страбонның «Географиясында» (8-кітап, 3-тарау, 21-бөлім) бір сөйлемде айтылады, онда ол былай деп жазады: ἐν δὲ τῷ μεταξὺ τό τε τοῦ Μακιστίου Ἡρακλέους ἱερόν ἐστι καὶ ὁ Ἀκίδων ποταμός – «Және ортасында Макист Гераклінің ғибадатханасы және Ацидон өзені». Макистос (Макистиос, латынша Macistius) эпитеті көбінесе Элис провинциясындағы Трифилия аймағындағы Макистос (Μάκιστος) қаласына сілтеме жасайтын қосымша атау ретінде түсіндіріледі. «Dizionario universale archeologico artistico technologico» (1858) атты сөздіктің бірінші томында Макистий Геркулестің (Ercole) көптеген эпитеттерінің бірі ретінде келтірілген. Осы сөздіктің екінші томында (1864) бұл есім итальян тілінде Maciste деп жазылып, «Геркулестің лақаптарының бірі» (uno dei soprannomi d'Ercole) деп анықталған. Уильям Смиттің «Грек және рим мифологиясының сөздігінде» Макист (Μάκιστος) Триффилиядағы Макист қаласының жанында ғибадатханасы болған Гераклдің атауы ретінде берілген. Грек мифологиясы бойынша Макист Атамас пен Нефеланың үшінші баласы болған. 1914 жылы режиссер Джованни Пастроне түсірген «Кабирия» фильмінің бастапқы сценарийінде бұлшықетті батырдың аты Эрколь («Геркулес») деп қойылған. Ұсынылған сценарийде жазушы Габриэль д’Аннунцио кейіпкерге Макист есімін берді, ол (жоғарыда аталған немесе ұқсас дереккөздерге сүйене отырып) Геркулестің білімді синонимі деп түсінді. Кейінгі сценарийлерде осы кейіпкер жаңа фильмдердің сюжеттерінде қолданыла бастағанда, есімнің бастапқы этимологиясы ұмытылып, есімнің итальян тіліндегі «macigno» («үлкен тас») сөзімен сырттай ұқсастығына негізделген жаңа халықтық этимология пайда болды. 1960 жылдардағы фильмдердің бірінде Макист фильмдегі тағы бір кейіпкерге өзінің атының «тастан туылған» дегенді білдіретінін айтады, ал кейінгі фильмде Макист бір сахнада сиқырлы түрде үңгірдегі қатты тас қабырғаның ішінен шығады. «Итальян киносы: гендер және жанр» кітабының авторы, Серенна профессоры Мэгги Гюнсберг Габриэль д’Аннунцио екі дереккөзді қолданғанын мәлімдейді: біреуі ежелгі грек тілінен алынған «макистос», яғни «ұзын» (бірақ дорийлік грек тіліндегі «μάκιστος» шын мәнінде «ең үлкен», «ең биік» немесе «уақыт бойынша ең ұзақ» дегенді білдіреді), екіншісі – «тас» деген мағына беретін латын тіліндегі «макис» сөзі. Алайда, латын тілінде «macis» деген сөз жоқ. «Macigno» деген итальян сөзі латын тіліндегі «machina» сөзінен шыққан, ол көбінесе «диірмен тасы» мағынасында қолданылады.

Кабирия

Макисте 1914 жылы итальяндық үнсіз фильмнің классигі – «Кабирия» фильмінде дебют жасады. «Кабирия» – бұл зұлым Карфаген дін қызметкерінен құтқарылуына Макисте (Бартоломео Пагано ойнады) атты құл қатысқан, римдік қыз Кабирияны (Лидия Куартана ойнады) туралы әңгіме. Фильм Густав Флоберттің тарихи романы «Саламбоға» негізделген, ал сюжеті мен сценарийін Габриэль Д’Аннунцио жазған. Макистенің дебюті оның келешектегі шығармаларына бағыт берді. «Кабирияны» қоса алғанда, Макисте қатысқан кем дегенде 52 фильм бар, олардың 27-сі Бартоломео Паганоның басты рөлде ойнаған 1927 жылға дейінгі үнсіз фильмдер, ал қалған 25-і 1960-шы жылдардың басында түсірілген дыбыстық және түсті фильмдер сериясы. Фильмдерде әдетте зұлымдықпен айналысып, жиреншікті сиқыршылық ритуалдар жасап немесе зұлым құдайларға табынған тирандық билеушілер бейнеленеді. Көбінесе, жас бойжеткен, басты кейіпкерге ғашық болған қыз зұлым билеушінің ықпалына ілігіп, қиын жағдайға түседі. Адамнан артық күші бар Макисте оны құтқаруға міндетті. Көбінесе, зұлым узурпаторды құлатуға тырысатын заңды патша, сондай-ақ құрсақ биінің көрінісі де болады. Сондай-ақ, кейде қаһарманға құмарлықпен қараған зұлым патшайым да кездеседі. Бұл фильмдер Монғолия, Перу, Египет және Рим империясы сияқты әртүрлі елдерде түсірілді.

Бартоломео Паганоның Maciste фильмдері

Макист кейіпкер ретінде екі ерекше сәттерге ие болды. Біріншісі – итальяндық үнсіз кино дәуірінде, онда «Кабирия» фильмінен шыққан, бұлшықетті актер Бартоломео Пагано бастаған Макист 1915 жылдан 1926 жылға дейінгі кезеңде кем дегенде 26 жалғастықта ойнады. Содан кейін, ондаған жылдар өткен соң (1950-ші жылдардағы Стив Ривздің екі «Геркулес» фильмінің табысынан кейін) итальяндық киношылар Макисті 25 дыбыстық фильмнен тұратын серия үшін қайта жандандырды (барлығы 1960 және 1965 жылдар аралығында түсірілді). Бартоломео Паганоның үнсіз Макист фильмдері кейіпкерді кез келген жерде және кез келген уақытта пайда бола алатын тұлға ретінде бекітті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде түсірілген алғашқы фильмдердің кейбіреулерінде айқын үгіттендірушілік сипат бар еді, және кейіпкер солдат рөлінде бейнеленді. Кейінгі фильмдер фантастикаға оралады, бірақ фантастика әрқашан мифологиялық болған жоқ. Макист Олимпиадалық спортшы, қазіргі заманғы оқиғаларда немесе өмірден кейінгі әлемде пайда болады. Оның мінезі мен сюжеттері кез келген ортада тұрақты болды; ол әрқашан халыққа жақын Геркулес болды, өзінің физикалық күшін пайдаланып, әлсіз аристократтар мен билік иелерінің зұлымдықтарын жеңді.

1960 жылдардың қайта өрлеуі

Кейіпкер 1960 жылдары қайта жанданды. 1957 жылы Стив Ривздің итальяндық «Геркулес» фильмі, американдық бодибилдерлерді шамалы мифологиялық немесе классикалық тарихи сюжеттерде бейнелейтін итальяндық драмаларға қызығушылықты арттырды. Макист осы фильмдердің 25-інің батыры болды. Басқа фильмдерде Урсус, Самсон, Геркулес және Голиат сияқты батырлар ойнады. Макистке тегі ешқашан анықталған жоқ, оның күшті күштерінің көзі ашылмады, және ол өзінің шытырман оқиғаларында нақты уақыт кезеңімен немесе орынмен шектелмеді. Алайда, 1960 жылдардағы Макист фильмдерінің біріншісінде ол басқа кейіпкерге «Макист» есімінің «тастан туған» деген мағынаны білдіретінін айтады (дегендей, ол қажеттілік туғанда жерден пайда болатын құдай). 1920 жылдардағы бір үнсіз фильмнің атауы тіпті «Доломиттың алып есімі» деп қойылған (ол қарапайым адам ретінде тумағанын көрсетеді). Осыдан Макист адамнан гөрі құдайға жақын екені айғақталды, бұл оның үлкен күшін түсіндіреді. Бұл қылыш пен сандал тренді шамамен алты жылға созылды, содан кейін итальяндық киноиндустриясының назары спагетти-вестерн мен тыңшылар фильмдеріне ауысты. Көптеген фильмдердің ағылшын тіліндегі нұсқаларында Макист есімі болмады: фильмдер АҚШ-қа импортталғанда және ағылшын тіліне дубляж жасалғанда, кейіпкердің аты көбінесе Геркулес, Самсон, Голиат, Атлас, Улисс немесе Колосс деп өзгертілді, өйткені Макист есімі АҚШ-та кеңінен танылмаған. Кейбір итальяндық қылыш пен сандал фильмдері АҚШ-та кинотеатрларда көрсетілмеді, керісінше «Геркулес ұлдары» деп аталатын синдикациялық пакет ретінде американдық теледидарда көрсетілді, әдетте сенбі күндері кешке. Ең есте қаларлық нәрсесі – оның құмарлық тудыратын тақырыптық әні, бастапқыда Макистті бейнелеген фильмдер әртүрлі «Геркулес ұлдары» фильмдеріне дубляж жасалды, ал ашылу сахнасындағы әңгіме фильмнің басты кейіпкерін Геркулеспен байланыстыруға тырысты. 1960 жылдардағы фильмдерде Макист рөлін бірнеше итальяндық мысық ойнады, бірақ Марк Форест Макист рөлін ең көп ойнаған актер болды (7 рет). Басқа актерлердің қатарында Гордон Скотт, Рег Парк, Гордон Митчелл, Рег Льюис, Кирк Моррис, Самсон Берк, Алан Стил, Ричард Ллойд, Ренато Россини және Фрэнк Гордон бар.

Ықпал

Макисттің диірмен дөңгелегін он жыл бойы итеруі көрсетілген «Кабирия» көрінісі, Джон Милиусқа әсер еткен болуы мүмкін, ол өзінің «Конан варвар» (1982) фильмі үшін ұқсас көрініс түсірді. Федерико Феллини «Maciste all'inferno» (1925) фильмін бала кезінде көрген алғашқы кино екенін айтты. Оның 1954 жылғы «La Strada» фильмінде қатыгез күшті адам бейнеленген. 1960 жылдардағы фильмдер көбінесе «лагерь» стилінің жанкүйерлеріне ұнады. «Maciste contro i cacciatori di teste» ( «Колосс және бас аулаушылар» деп аударылған) және «Maciste e la regina di Samar» («Ай адамдарына қарсы Геркулес» ретінде) атты екі фильм 1990 жылдары «Mystery Science Theater 3000» комедиялық телебағдарламасында көрсетілді. «Colossus and the Headhunters» фильмінде Макист есімінің айтылуы жиі «менің сырлы бифштегім» деп мазақталды. Бельгиялық күшті адам Джон Массис өзінің псевдонимін Макистке негіздеді. 2006 жылғы «Кайман» фильмінде Фрейдке қарсы «Махист» фильмін жасаған итальяндық эксплоатациялық фильм продюсері бейнеленген. 2013 жылғы «Il Futuro» фильмінде Ратгер Хауэр 1960 жылдары осы рөлде ойнағаны үшін «Махист» деген лақап атпен танылған зейнеткер актер және бодибилдер рөлін ойнайды. Фильм Роберто Боланьоның «A Little Lumpen Novelita» романы негізінде түсірілген.

1973 жылы түсірілген Хесус Франконың фильмдері

1973 жылы испандық культ режиссері Хесус Франко француз продюсерлері үшін екі төмен бюджетті "Макист" фильмін түсірді: "Maciste contre la Reine des Amazones" ("Макист пен Амазонка патшайымы") және "Les exploits érotiques de Maciste dans l'Atlantide" ("Атлантистегі Макисттің эротикалық ерліктері"), екеуінде де Уол Дэвис Макист рөлін ойнады. Фильмдердегі актер құрамы шамамен бірдей, және олар бірінен соң бірі түсірілген болуы мүмкін. Атауларына қарамастан, сюжеттері 1960-шы жылдардағы итальяндық "Макист" сериясымен ешқандай байланысы жоқ. Макист 16 ғасырдағы француз авантюрисі ретінде беймәлім, экзотикалық елдерге саяхат жасайды. "Maciste contre la Reine des Amazones" Италияда "Карзан" фильмі (Тарзанның еліктеуі) ретінде таралды, ал "Les exploits érotiques de Maciste dans l'Atlantide" Францияда "Les Gloutonnes" ("Жұтқыштар") деген атаумен, порнографиялық қосымшалары бар екінші нұсқада шықты.