Какус: Грек-рим мифологиясындағы отты деміккен алып

Кіріспе

Грек және рим мифологиясындағы кейіпкер

Грек және рим мифологиясында Какус (Κάκος, κακός сөзінен туындаған, «жаман» деген мағынаны білдіреді) отты тыныс алатын алып және Вулканның ұлы (Плутарх оны Гефесттің ұлы деп атады). Рим қаласының негізін қалау алдында Авентин төбесін қорқытып, азабына салғаннан кейін Геркулес оны өлтірді.

Мифология

Какус Италиядағы үңгірде, болашақ Римнің орнында өмір сүрді. Жақын тұрғындардың қорқынышына орай, Какус адам етін жеп, құрбандарының басын үңгірінің есігіне қадап қоятын. Соңында оны Геркулес жеңіп алды. Солинийдің сөзіне қарағанда, Какус Салина деген жерде тұрған, кейін ол Порта Тригеминаның орны болды. Эвандердің айтуынша, Геркулес Какустың қонысына жақын жерде Герионнан ұрлаған малын жайылымға шығарған. Геркулес ұйықтағанда, осы жыртқыш малға құмарланып, төрт бұқа мен төрт сиырды – барлығы сегізін – құйрықтарынан сүйреп, дұрыс емес бағытта із қалдырған. Геркулес оянғанда, қалған мал үйірі үңгірге қарай аңғыра бастады, ал бір сиыр жауап ретінде ыңыршықтады. Ашуға буған Геркулес үңгірге қарай бет алды. Қорқып қалған Какус үңгірдің кіреберісін үлкен, жылмас таспен жапты (кейбір деректерде Геркулес өзі кіреберісті бұғаттаған делінеді), Геркулесті қарсыласына жету үшін таудың басын бұзуға мәжбүр етті. Какус Геркулеске от пен түтін шашып шабуыл жасады, ал Геркулес бұтақтар мен диірмен тастарындай үлкен тастармен жауап берді. Ақырында шыдамдылығы таусылып, Геркулес үңгірге секіріп түсіп, түтін ең көп шыққан жерге бағытталды. Геркулес Какусты ұстап, жынды өлтірді, және осы ісі үшін бүкіл елде мақтанға ие болды. Вергилийдің "Энеида" кітабының VIII бөлімінде айтылғандай, Геркулес Какусты соншалықты қатты ұстаған, оның көздері шығып кетіп, тамағында қан қалмаған: et angit inhaerens elisos oculos et siccum sanguine guttur. Мифтің тағы бір нұсқасында Какус малды кері жүргізіп, жалған із қалдырған делінеді. Геркулес қалған малын Какустың ұрланған малын жасырған үңгірдің жанынан өткізді, сонда олар бір-біріне үн қойып, шақыра бастады. Басқа бір деректе Кака, Какустың қарындасы, Геркулесқа оның қайда екенін айтқан. Дионисий Галикарнасскийдің мәлімдемесіне сәйкес, Паллантийде тұратын аборигендер мен аркадиялықтар Какустың өлімі туралы естіп, Геркулесті көргенде, олар бұрынғы жамандықтан құтылғаны үшін өте бақытты екенін сезінді, лавр бұтақтарын жұлып, оларды және өздерін тағдырлады, ал олардың патшалары Геркулесті қонаққа шақырды. Римдік дәстүр бойынша Геркулес Какусты өлтіргеннен кейін құрбандық тасын орнатқан. Евсевий Гераклдің Боарий форумында Какусты өлтіргенін еске алу үшін құрбандық тасын тұрғызғанын жазды. "Энеидада" Аркадия патшасы Эвандер Энеяға халықтың Геркулеске жыл сайын орындайтын рәсімдерін түсіндіру үшін осы оқиғаны айтып берді. Бұл Ара Максима болды, кейіннен Римнің ірі қара мал базары – Боарий форумы осы жерде орналасты. Геркулеске арналған ғибадатханалар аймақта болды, соның ішінде бүгінге дейін сақталған Геркулес Виктор ғибадатханасы да бар.

Cacus lived in a cave in Italy on the future site of Rome. To the horror of nearby inhabitants, Cacus lived on human flesh and would nail the heads of victims to the doors of his cave. He was eventually overcome by Hercules. According to Solinus, Cacus lived in a place called Salinae, which later became the location of the Porta Trigemina. According to Evander, Hercules stopped to pasture the cattle he had stolen from Geryon near Cacus' lair. As Hercules slept, the monster took a liking to the cattle and slyly stole eight of them – four bulls and four cows – by dragging them by their tails, so as to leave a trail in the wrong direction. When Hercules awoke and made to leave, the remaining herd made plaintive noises towards the cave, and a single cow lowed in reply. Angered, Hercules stormed towards the cave. A terrified Cacus blocked the entrance with a vast, immoveable boulder (though some incarnations have Hercules himself block the entrance) forcing Hercules to tear at the top of the mountain to reach his adversary. Cacus attacked Hercules by spewing fire and smoke while Hercules responded with tree branches and rocks the size of millstones. Eventually losing patience, Hercules leapt into the cave, aiming for the area where the smoke was heaviest. Hercules grabbed Cacus and strangled the monster, and was praised throughout the land for his act. According to Virgil in Book VIII of the Aeneid, Hercules grasped Cacus so tightly that Cacus' eyes popped out and there was no blood left in his throat: et angit inhaerens elisos oculos et siccum sanguine guttur. Another version of the myth states that Cacus made the cattle walk backwards so they left a false trail. Hercules drove his remaining cattle past a cave, where Cacus was hiding the stolen ones, and they began calling out to each other. Alternatively, Caca, Cacus' sister, told Hercules where he was. According to Dionysius of Halicarnassus, when the Aborigines and the Arcadians who lived at Pallantium learned of the death of Cacus and saw Hercules, they thought themselves very fortunate in being rid of the former, they were plucking branches of laurel, crowned both him and themselves with it and their kings invite Hercules to be their guest. In the Roman tradition, Hercules founded an altar after he killed Cacus. Eusebius writes that Heracles erected an altar in the Forum Boarium, to commemorate his killing of Cacus. In the Aeneid, the Arcadian King Evander recounts this story to Aeneas to explain the rites the people perform yearly to Hercules. This was the Ara Maxima, where later the Forum Boarium, the cattle market of Rome, was held. Hercules had temples in the area, including the still extant Temple of Hercules Victor.

Кейінгі әдебиетте

Данте Алигьеридің «Құдайлық комедиясының тозағында» Какус иығында отты жұтатын айдаһар, ал денесін жыландар жауып тұрған кентавр ретінде бейнеленген. Ол тозақтың алаяқтық шеңберінің «Ұрылар» бөлімінде ұрыларды қадағалайды. Гаргантуа мен Пантагруэльдің екінші кітабында Какус Полифем Циклоптан туған дегенді айтады. Сондай-ақ, ол Этионның әкесі деп те есептеледі. Мигель де Сервантес 1605 жылғы «Дон Кихот» романында, бірінші бөлімнің екінші тарауында, «Туған жерінен жасаған алғашқы саяхаты» деген тақырыптағы қонақ үй иесін «Какус сияқты ұры, студент немесе паж сияқты алаяқ» деп сипаттаған. Сервантес Какусты үлгілі ұры ретінде де атайды, «Дон Кихоттың» бірінші бөлімінің алтыншы тарауында, «Пастордың және шаштараздың тексеруі» деген жерде, Пастор былай дейді: «Міне, бізде Монтальбандық сер Риндальдо және оның достары, серіктестері бар, олардың бәрі Какустан да зор ұрылар». Бұл салыстыру Ринальдоға қарсы айтылған, өйткені ол «Шығармашылықтың айнасы» атты кітап жазған, ал Пастор мен шаштараз келісіп, оның Дон Кихоттың есінен жаңылуына себеп болғанын айтқан. Сэр Томас Браун «Досқа хат» деген еңбегінде қарттардың қабірге баруға көрсеткен қарсылығын Какус өгіздерінің кері қозғалысымен салыстырады. Стивен Сейлордың «Рома» романында Какус итальяндық ауылдан шеттетілген, тек «Какус» деп айта алатын, сол дәуірдің басты кейіпкерінің оқиғаларында тікелей рөл атқаратын адам ретінде сипатталған. Урсула К. Ле Гуиннің 2008 жылғы «Лавиния» романында Лавиния Какусты «өрттің иесі, тайпалық елді мекеннің басшысы, ол қыздарының көмегімен көрші ел үшін Веста отын жағып тұрған» деп сипаттайды. Лавиния гректердің аң-құс туралы әңгімесі «менікінен де қызықты» екенін айтады. Какус Рик Риорданның «Жартылай құдайлардың күнделігі» кітабындағы «Герместің таяғы» атты әңгімесінде басты қарсыласы ретінде пайда болады. Әңгімеде Какус Геркулеспен болған шайқасы туралы айтылады. Ол Герместің Кадуцейін ұрлап алған. Кейін Перси Джексон мен Аннабет Чейске шабуыл жасады. Аннабет Какусты металл тырнағымен ұрып, ал Перси Герместің Кадуцейімен өлтірді.

In the Inferno of the Divine Comedy by Dante Alighieri, Cacus is depicted as a centaur with a fire breathing dragon on his shoulders and snakes covering his equine back. He guards over the thieves in the Thieves section of Hell's Circle of Fraud. In the second book of Gargantua and Pantagruel, Cacus is said to be begotten by Polyphemus the Cyclops. He is also said to be the giant who fathered Etion. Miguel de Cervantes in his 1605 novel Don Quixote describes the inn keeper in the second chapter of part one "The First Sally from his Native Heath" as "No less a thief than Cacus himself, and as full of tricks as a student or a page boy." Cervantes also mentions Cacus as a prototypical thief in a comparison in the sixth chapter of Don Quixote part one, "The Scrutiny of the Curate and the Barber" when the Curate says "Here we have Sir Rindaldo of Montalbán with his friends and companions, bigger thieves than Cacus, all of them " The comparison is a slight on Rinaldo, as he had written a book The Mirror of Chivalry which the Curate and the Barber agree caused, in part, Don Quixote's descent into madness. In A Letter to a Friend Sir Thomas Browne compares the reluctance with which old people go to the grave with the backwards movements of Cacus' oxen. Cacus is described as a deformed outcast from an Italian village, able only to say "Cacus", in Steven Saylor's novel Roma, playing a direct role in the events of the main character of the era. Lavinia, in Ursula K. Le Guin's 2008 novel Lavinia, describes Cacus as a "fire lord, the chief man of a tribal settlement, who kept Vesta alight for the people of the neighborhood, with the help of his daughters." Lavinia comments that the Greeks' story of the beast man "was more exciting than mine." Cacus appears as the main antagonist in Rick Riordan's short story in The Demigod Diaries titled "The Staff of Hermes". There were references to Cacus' fight with Hercules in that story. In the story, Cacus had stolen Hermes' Caduceus. He later attacked Percy Jackson and Annabeth Chase. Annabeth hit Cacus with her metal claw and Percy killed Cacus with Hermes' Caduceus.

Қазіргі тілдерде

Испан тілінде caco сөзінің туынды түрі "ұр" деген сөзге қолданылатын сленгтік атау, сондай-ақ өте батылсыздау адамды білдіретін, қазір қолданылмайтын сөз.