Кіріспе

Грек мифологиясындағы құдайлық батыр, грек құдайлық батыры Геракл (/h//ɛr//ə//k//i://z/ HERRəkleez; Ἡρακλῆς), Алкей (Ἀλκαῖος, Alkaios) немесе Алкид (Ἀλκείδης, Alkeidēs) деген атпен туған, Зевс пен Алкмененің ұлы және Амфитрионның асырап алған баласы. Ол Персейдің ұрпағы және Зевс құдайынан туғандықтан, оның жартылай ағасы. Геракл грек батырларының ең ұлысы, өздерін Гераклидтер (Ἡρακλεῖδαι) деп санаған патшалық рулардың атасы және хтондық құбыжықтарға қарсы Олимпиада тәртібінің қорғаушысы болды. Римде және қазіргі Батыста ол Геркулес деп белгілі, ал кейінірек рим императорлары, әсіресе Коммод пен Максимиан, онымен өзін теңестірді. Оның культінің егжей-тегжейі Римге де бейімделді.

Шығу тегі

Оның өмірі туралы көптеген танымал әңгімелер айтылды, ең танымал – Гераклдің он екі қилы еңбегі. Еллинистік дәуірдің Александрия ақындары оның мифологиясын биік поэзиялық және трагедиялық атмосфераға енгізді. Бастапқыда Таяу Шығыс мотивтеріне, мысалы, арыстанмен күреске негізделген оның бейнесі кеңінен танылды. Геракл гректердің ең ұлы құдай-батыры болды, бірақ басқа грек батырларынан өзгеше, оның қабірі табылған жоқ. Геракл батыр да, құдай да болды, Піндар айтқандай, "герос теос"; бір мейрамда оған екі рет құрбан шалынды: алдымен батыр ретінде, жер асты құдайына арналған құрбандықпен, содан кейін құдай ретінде, құрбандық тастағына. Осылайша ол гректердің "жартылай құдайға" ең жақын ұғымын бейнелейді. Геракл туралы мифтер нақты адамның немесе бірнеше адамдардың өміріне негізделген болуы мүмкін, олардың ерліктері уақыт өте келе асыра сипатталған.

Дін

Ежелгі гректер Метагейтнион айының екінші күні (шілде айының соңы немесе тамыздың басында) Гераклдың өлімін еске алатын Гераклия мерекесін тойлады. Бахария оазисіндегі Гераклға арналған египеттік ғибадатхана деп саналатын құрылыс б.з.б. 21 жылы салынған. Птолемейдің Мальта аралы туралы сипаттамаларын қайта қарау Рас-ир-Рахабтағы нысанды Гераклға арналған ғибадатханамен байланыстыруға тырысты, бірақ дәлелдер нақты емес. Оның құрметіне бірнеше ежелгі қала Гераклея деп аталды. Лемнос аралына жақын орналасқан шағын арал Неай (Νέαι) деп аталды, ол «суға секіру/жүзу» деген мағына беретін «νέω» сөзінен шыққан, себебі Геракл сол жерде жүзген. Грек аңыздарына сәйкес, Италиядағы Геркуланумды ол құрған. Бірнеше полистер Гераклге арналған екі бөлек қасиетті орын ұсынды, біреуі оны құдай, екіншісі тек батыр ретінде мойындады. Оған батыр және құдай ретінде бір мейрамда құрбан шалынды. Осы екіұштылық Геракл культінің қалыптасуына көмектесті, әсіресе тарихшылар (мысалы, Геродот) және суретшілер, Пейсистрат заманындағы суретшілер сияқты, оның құлшылығын ынталандырды, олар өз шығармаларында Гераклдың Олимпке кіргенін жиі бейнеледі. Мысалы, азап-тозақ (патея) қайғы мен жоқтау рәсімдерін тудырды, ол культ рәсімдерінің реті бойынша мистириялардағы қуаныштан бұрын болды. Сондай-ақ, ол әрқашан ер адамдардың, әсіресе жастардың қамқоршысы ретінде шақырылды. Мысалы, ол соғыстағы үлгі ретінде қарастырылды, сондықтан ол гимназиялар мен эфебтерге, яғни әскери оқудан өтетін жастарға басшылық етті, негізінен құдайлық қорғаныс және іс-қимылдардың заңдылығы үшін. Гераклға халықтық культте табынудың ең ерте дәлелі б.з.б. 6 ғасырда (б.з.б. 121–122 және 160–165 жж.) Фалероннан табылған ежелгі жазу арқылы анықталды. Оиталықтар Гераклға табынып, оны Корнопион (Κορνοπίων) деп атады, өйткені ол оларға шегірткелерден (олар оларды корнопес деп атады) құтылуға көмектесті, ал Мимадағы Эритрея тұрғындары оны Ипоктонос (ἰποκτόνος) деп атады, өйткені ол жүзімді жейтін циниптердің бір түрі – жүзім жегіш қоңыздарды (ἀμπελοφάγων ἰπῶν) жойды.

Кейіпкер

Ерекше күш, батылдық, тапқырлық және еркектермен де, әйелдермен де қарым-қатынастағы шеберлік оның сипаттамаларының бірі болып саналды. Геракл күші жеткіліксіз болған жағдайларда бірнеше рет ақыл-ойына жүгінді, мысалы, Элис патшасы Агиасқа қызмет еткенде, алып Антеймен күрескенде немесе Атласты алдап, аспанды қайтадан иығына көтеруге мәжбүрлегенде. Гермеспен бірге ол гимназиялар мен палестралардың қамқоршысы және қорғаушысы болды. Оның иконографиялық белгілері – арыстан терісі мен дубін. Бұл қасиеттері оны ойыншыл тұлға ретінде қарауға кедергі болмады, ол еңбектерінен демалу үшін ойын-сауыққа бейімділік танытты және балалармен көп ойнады. Ол қауіпті архаикалық күштерді жеңіп, «адамзат үшін әлемді қауіпсіз етіп, оған пайда әкелді» делінеді. Геракл өте құштар және эмоционалды адам болды, ол достары үшін үлкен істер істеуге қабілетті (мысалы, Гераклді қонақжайлықпен күтіп алған ханзада Адмет атынан Танатоспен күресу, немесе құлатылғаннан кейін досы Тиндарейді Спарта тағына қайта орнату) және оны жамандағандарға қорқынышты кек қайтаратын қатыгез жау бола білді, бұл Аугиас, Нелей және Лаомедонның тағдырынан көрінді. Оның мінезінде салқындық та байқалды, бұл Софоклдің «Трахиниялық әйелдер» пьесасындағы кейіпкерлік бейнесінде айқын көрінді. Геракл бір шаңырақ астына екі әйелді әкелуді қалаған, олардың бірі оның әйелі Деянейра болды. Еврипидтің Геракл туралы шығармаларында оның іс-әрекеттерінің бір бөлігі рационалды адам бақылауынан тыс күштермен шақырылды. Еврипид оның ақылсыздығының құдайлық себептерін көрсету арқылы Гераклдің мінезін және өркениетті контексттегі мәртебесін күмәнді етіп көрсетті. Бұл аспект «Геракл ашулы» (Hercules Furens) атты шығармада да ерекшеленеді, онда Сенека батырдың ақылсыздығын иллюзиямен және Амфитрион ұсынғандай, қарапайым өмір салтынан бас тартудың салдарымен байланыстырады. Ол батырлық өмірдің шектен тыс зорлық-зомбылығын артық көретіні және оның көлеңкелері ақырында оның ақылсыздығында көрініс беретіні, ал галлюцинациялық көріністер Гераклдің мінезін анықтайтыны көрсетілді.

Туу және балалық шақ

Гераклдың танымал трагедияларының басты себебі – Зевстің әйелі Гераның оған деген жеккөрушілігі еді. Геракл Зевстің Алкменмен болған қатынасынан туған ұлы болатын. Зевс Алкменді қалағанда, күн құдайы Гелиостан үш күн бойы күн шығуын тоқтатуды бұйырып, бір түнді үш күнге созуды шешті, осылайша ол Алкменмен көбірек уақыт өткізе алатын болды. Зевс онымен Алкменнің күйеуі Амфитрионның кейпінде, соғыстан ерте оралғандай болып, махаббат құрды (Амфитрион сол түні қайтып келді, ал Алкмен оның және Зевстің ұлымен бірге жүкті болды, бұл әр түрлі әкелерден туған егіздерді көтеретін гетеропатернальды суперфекундация жағдайы еді). Осылайша, Гераклдің өзі Зевстің көптеген заңсыз істерінің біреуін дәлелдеді, ал Гера күйеуінің опасыздықтарына кек алу үшін Зевстің өлімге ұшырауы мүмкін ұрпақтарына қарсы жиі сөз байласты. Оның қос туысы Амфитрионның ұлы Ификл, Гераклдің көлікшісі Иоластың әкесі еді. Геракл мен Ификлдің туылған түні күйеуі Зевстің неке бұзғанын білген Гера Зевске сол түні Персей әулетінен туған бала Жоғарғы Патша болады деп ант беруге көндірді. Гера мұны Геракл Персейдің ұрпағы болғанын, Евристей де Персейдің ұрпағы болатынын білгендіктен жасады. Ант бергеннен кейін Гера Алкменнің үйіне асығып барып, Геракл мен Ификлдің тууын баяулатты. Ол босану құдайы Илитияны аяқтарын қиып, киімдерін түйіндеп отыруға мәжбүр етті, осылайша егіздер ана құрсағында тұтқынға түсті. Осы уақытта Гера Евристейдің ерте тууына себепкер болып, оны Гераклдың орнына Жоғарғы Патша етіп тағайындады. Егер Алкменнің қызметшісі Галантис Илитияға бала туылғанын өтірік айтпағанда, Гераклдің тууына толыққанды кешігуге мүмкіндік бермек еді. Мұны естіген Илития таңғалып секіріп, түйіндерді шешіп, Алкменнің Геракл мен Ификлді тууына мүмкіндік берді. Гераның кек алуынан қорқып, Алкмен нәресте Гераклды тастап қойды, бірақ оны Гераклдың жарты қарындасы Афина алып келді, ол батырларды қорғаушы ретінде маңызды рөл атқарды. Гера Гераклды танымай, оған жаны ашып, емдеді. Геракл анасын қатты емізіп, Гераны қинағандықтан, Гера оны итеріп жіберді. Оның сүті аспанға шашылып, Құс жолы галактикасын құрады. Алайда, құдай сүтінің арқасында Геракл табиғаттан тыс күштерге ие болды. Афина сәбиді анасына қайтарды, оны ата-анасы тәрбиеледі. Баланы ата-анасы алғашқыда Алкид деп атады, бірақ кейін ол Геракл деп танылды. Кейіннен Геракл Фива қаласында Креон патшасының қызы Мегараға үйленді.

Гераклдің еңбектері

Гераның ашуына еріккен Геракл өз балаларын және Мегараны өлтірді. Антикира қаласын құрған Антикирейдің гелебормен емдегеннен кейін, ол не істегенін түсініп, Дельфи оракулына қашты. Оракулдың Гераның нұсқауымен әрекет ететінін ол білмеді. Ол патша Эврисфейге он жыл бойы қызмет етуге және оның талап еткен кез келген жұмысын орындауға міндеттелді. Эврисфей Гераклға он еңбек тапсырды, бірақ оларды аяқтағаннан кейін, Эврисфей тағы екеуін қосып, Гераклдың он екі еңбегін жасады. Егер ол сәттілікке жетсе, күнәсінен тазаланып, миф бойынша, құдайға айналып, өлместікке ие болар еді. Басқа дәстүрлер Гераклдың ақылынан айырылуын кейінірек оқиғаға байланыстырып, жағдайды әртүрлі баяндайды. Кейбір деректерде Гераклдың он екі еңбегінің себебі құдайлық болған: Зевс Гераклді Гераның қызғанышының құрбаны болдырмау үшін, Геракл Эврисфейге қызмет ету үшін он екі үлкен жұмыс жасаса, өлместікке ие болатынына Гераға уәде берді. Патшалары қайтыс болғаннан кейін, Дриоптар оған ханзада Гиласты ұсынды. Ол жас жігітті қару-жарағын алып жүрушісі ретінде қабылдады. Бірнеше жыл өткен соң Геракл мен Гилас "Арго" кемесіне қосылды. Аргонавттар ретінде олар сапардың тек бір бөлігіне қатысты. Мизияда Гиласты жергілікті бұлақтың нимфалары ұрлап кетті. Геракл ұзақ іздеді, бірақ Гилас нимфаларға ғашық болып, қайтадан көрінбеді. Басқа нұсқаларда ол суға батып кеткен. Қай жағдайда болса да, "Арго" кемесі олардан басқа жолға шықты.

Прометейді құтқару

Гесиодтың "Теогониясы" мен Эсхилдің "Босатылған Прометей" шығармалары екеуі де Гераклдың Зевстің құдайлардан от ұрлап, адамдарға бергені үшін жазалап, Прометейді азаптаған бүркітті атқылап өлтіргенін айтады. Геракл Титанды оның тізбектерінен және азабынан босатты. Содан кейін Прометей Гераклдың келесі ерліктері туралы болжамдар жасады.

Геракл шоқжұлдызы

Ибериядан Микенге қайтып келе жатқанда, Герионның малын ондық еңбегі ретінде алған Геракл Солтүстік-Батыс Италиядағы Лигурияға келді, онда ол екі алыппен, Альбионмен және Бергионмен немесе Деркинуспен, Посейдонның ұлдарымен шайқасты. Қарсыластар күшті болды, Геракл қиын жағдайда болды, сондықтан ол әкесі Зевске көмек сұрады. Зевстің қорғауымен Геракл шайқаста жеңіске жетті. Геракл әкесі Зевске дұға еткенде тізе бүгіп тұрған күйі, "Геракл шоқжұлдызы" деп аталатын шоқжұлдызға "Енгонасин" ("Εγγόνασιν", "εν γόνασιν") деген ат берді, бұл "тізе бүгіп" немесе "тізелеген" дегенді білдіреді. Бұл оқиғаны Дионисий Галикарнасский және басқа да авторлар баяндаған.

Гераклдің Трояны басып алуы

Гомердің Троя соғысына дейін Геракл Трояға жорық жасап, қаласын тонап алған. Бұрын Посейдон Трояға шабуыл жасау үшін теңіз құбыжығын (грекше: kētŏs, латынша: cetus) жіберген еді. Бұл оқиға "Илиадада" (7.451–53; 20.145–48; 21.442–57) бірнеше рет айтылады және псевдо-Аполлодордың "Кітапханасында" (2.5.9) кездеседі. Бұл жорық Афея ғибадатханасының шығыс қанаттық бөлігінің тақырыбына айналды. Лаомедон өзінің қызы Гесионын Посейдонға құрбандыққа шалуды жоспарлаған, осылайша оны ынаятқа алуды көздеген. Геракл (Теламон мен Оиклмен бірге) келгенде, Лаомедон оған Зевстен алған жылқыларды, Зевстің Ганимедті қашқаруының құны ретінде берсе, құбыжықты өлтіруге келісті. Лаомедон келісім берді. Геракл құбыжықты өлтірді, бірақ Лаомедон уәдесінен бас тартты. Соның салдарынан, кейінірек Геракл және оның ізбасарлары Трояға шабуыл жасап, қаласын тонады. Олар Лаомедонның барлық ұлдарын өлтірді, бірақ Подарксты, кейін Приам деп аталған, Гесионаның жасаған алтын жамылғысын Гераклге сыйлап, өмірін сақтап қалды. Теламон Гесионын соғыс олжасы ретінде алып, олардан Тевкр есімді ұлдары дүниеге келді.

Сардиниядағы колония

Геракл өзінің еңбектерін орындағаннан кейін, құдайлар оған құдайлар қатарына қосылмас бұрын Сардинияда отар құрып, Теспийдің қыздарынан туған ұлдарын осы отардың басшылары етіп тағайындау керектігін айтты. Ұлдары ересек болғанда, Геракл оларды Иолаймен бірге аралға жіберді.

Басқа оқиғалар

Геракл Бебриктерді (Майгдон патшаның билігінде болған) жеңіп, олардың жерін Даскилдің ұлы, Мизияның ханзадасы Ликусқа берді. Ол ұры Термерді өлтірді. Геракл Антормен бірге Эвандерге барды, ал Антор Италияда қалды. Геракл Ормениум патшасы Аминторды өз патшалығына кіргізбегені үшін өлтірді. Ол сондай-ақ Арабия патшасы Ематионды өлтірді. Геракл Мысыр патшасы Бусирис пен оның ізбасарларын, олар оны құдайларға құрбан етуге тырысқаннан кейін өлтірді. Геракл егін жинау жарысында жеңіп, Литиерсесті өлтірді. Геракл Пилоста Периклименді өлтірді. Геракл Силейді, ол шетелдіктерді жүзімдікті жыртуға мәжбүрлегені үшін өлтірді. Геракл Лепреймен күресіп, соңында оны өлтірді. Геракл Тарантум қаласын (қазіргі Италиядағы Таранто) құрды. Геракл Линустан (және Эумолптан) музыканы үйренді, бірақ Линус оның қатесін түзетіп, таяқпен ұрғаннан кейін өлтірді. Ол күрес өнерін Автоликустан үйренді. Ол Сицилиялық Эрикс атты белгілі боксшыны жекпе-жекте өлтірді. Геракл аргонавттардың бірі болды. Ол Аластор мен оның бауырларын өлтірді. Гиппокоон Спарта патшасы Тиндарейді тақтан құлатқанда, Геракл заңды билеушіні қайта орнатып, Гиппокоонды және оның ұлдарын өлтірді. Геракл Арес ұлы Цикнды өлтірді. Иола Гераклмен бірге Цикнусқа қарсы жорыққа қатысты, бұл жорық Гесиодқа жатқызылатын қысқа эпостың тақырыбы болды. Арес Цикнус үшін кек алуға тырысқанда, Геракл Афинаның көмегімен оны жеңді. Геракл алыптар Алкионей мен Порфирионды өлтірді. Геракл Антейді, жерге тигенде өмірге ие болатын алыпты, көтеріп алып, ауада ұстап, мойнын қысып өлтірді. Пигмейлер Гераклді өлтіруге тырысты, өйткені олар Антейдің бауырлары еді және Антейдің өлімінен кек алмақшы болды, бірақ оларға бұл орын берілмеді. Геракл Агиасқа оның астық қораларын тазалағаны үшін уәделенген сыйлықты бермегені үшін соғыс ашты. Аугея өзінің екі генералы, Молионидтердің шеберлігінің арқасында жеңіліс таппады, ал Геракл ауырып қалғаннан кейін оның әскері ауыр жеңіліске ұшырады. Бірақ кейін ол Молионидтерді аңдып, өлтіріп, Элис қаласына басып кірді, оны тонады және Аугеяны және оның ұлдарын өлтірді. Геракл Адмет үйіне, Адмет әйелі Алкестис оның орнына өлуге келіскен күні келді. Адмет Гераклды кері қайтарғысы келмегендіктен, оған қайғысын жеткізбеу үшін және оны мұңмен мазаламау үшін оны құшақтап, қызметшілеріне осы оқиға туралы Гераклға хабарламауды бұйырды. Алкестистің тағдырынан хабарсыз Геракл Адмет үйінің қонақжайлылығын пайдаланып, ішіп-жеп, көңіл көтерді, бұл өздерінің құқығы бойынша аза тұтуды қалайтын қызметшілерді ашуландырды. Бір қызметші қонақты сөккенімен, Геракл өз ісіне ұялды. Алкестистің қабірінің жанында жасырынып, Геракл оны алуға келген Өлімді таңқалдырды және оны қысып, ол жеңілгенше, Өлімді Алкестисті күйеуіне қайтаруға көндірді. Геракл шарап құдайы Диониспен ішуге сынасты, бірақ жеңіліп, Тиасқа бір уақыт қосылды. Геракл Аристофанның "Құрбақтар" пьесасында да кездеседі, онда Дионис жер асты әлеміне жол табу үшін батырды іздейді. Геракл Дионистің сыртқы келбетіне қатты риза болды және ақырында өзіне қол жұмсаудың бірнеше жолын ұсынады. Геродоттың мәтінінде Геракл Скифияның ата-бабалық батыры ретінде бейнеленеді. Геракл далада ұйықтағанда, жартылай әйел, жартылай жыланнан тұратын жаратылыс оның жылқыларын ұрлап алады. Геракл ақырында жаратылысты табады, бірақ ол онымен жыныстық қатынасқа түспейінше жылқыларды қайтармайды. Осылай істегеннен кейін ол жылқыларын қайтарып алады, бірақ кетер алдында белбеуін және садағын береді және олардың қайсысы Скифияда жаңа халық құруы керектігі туралы нұсқаулар береді. Жаңа тарихтың бесінші кітабында, Фотий Птолемей Гефестионға жазған, Геракл Немей арыстанының терісін емес, Геракл жекпе-жекке шақырған және өлтірген белгілі бір арыстанның терісін кигенін айтады. Геракл Какусты өлтірді. Геракл сикандықтармен соғысып, олардың көптеген адамдарын, соның ішінде атақты Левкасписті өлтірді. Геракл Сицилияға саяхат кезінде Сциллаға тап болып, оны өлтірді.

Өлім

Бұл Софоклдің "Трахиния" және Овидийдің "Метаморфозалар" кітабының IX-шы кітабында сипатталған. Ахелоос өзенінің құдайы Ахелосты күресіп жеңгеннен кейін Геракл Дианираны әйелі ретінде алады. Тиринске сапар шегіп бара жатқанда, кентавр Несс Деянираға қатты ағысқа толы өзеннен өтуіне көмектесуді ұсынады, ал Геракл жүзіп өтеді. Бірақ Несс, зұлым кентаврдың мінез-қалпына сай, Геракл суда жүзгенде Деянираны ұрлап әкетпек болады. Ашуға буған Геракл оны Лернейлік Гидраның улы қанына малынған жебелерімен атып өлтіреді. Өлімі алдында Несс Деянираға қанға малынған тоғасын сыйлап, оған "ерінің махаббатын оятуға" көмектесетінін айтады. Бірнеше жыл өткен соң, Дианираға Гераклдің махаббаты үшін бәсекелес пайда болғаны туралы қауесет таралады. Несс айтқан сөздерін еске түсірген Дианира Гераклге қанды тоғаны сыйлайды. Хабаршы Лихас тоғаны Гераклге жеткізеді. Алайда, тоға әлі де Гераклдің жебелерінен қалған Гидраның қанымен сіңген, және ол Гераклді улайды, терісін жыртып, сүйектерін ашыққа шығарады. Өлер алдында Геракл Лихасты теңізге лақтырады, оның өзіне у бергенін ойлайды (кейбір нұсқаларда Лихас тасқа айналып, оның атымен аталатын теңіздегі жартасқа айналады). Содан кейін Геракл бірнеше ағаштарды түбірлерімен жұлып алып, Ота тауында сөре жасайды, оны Филоктеттің әкесі Поэас отқа қосады. Денесі жанып, тек өлмес жағы ғана қалды. Зевстің құдай статусын беруі арқылы Геракл өлгенде Олимпке көтеріледі. Гераклдің досы Филоктеттен (кейбір нұсқаларда Поэас) басқа ешкім оның сөресін жағуға батыл болмайды (басқа нұсқада, сөрені Іолаус жағады). Осы ісі үшін Филоктет немесе Поэас Гераклдің садағы мен жебелерін алады, олар кейін гректерге Троя соғысында Трояны жеңу үшін қажет болады. Филоктет Парижбен бетпе-бет кездесіп, оған улы жебе атып, Гидраның уынан Париждің өліміне себеп болады. Алайда, Троя соғысы Троялық жылқыны пайдаланып Трояны жеңгенге дейін жалғасады. Геродоттың сөзіне сәйкес, Геракл Геродоттан 900 жыл бұрын өмір сүрген (шамамен б.з.д. 1300 жыл).

Тәңірлік қасиет

Ажалдан кейін Геракл Олимпке құдай ретінде көтеріліп, Герамен татуласып, оның қызы Хебені төртінші және соңғы әйелі етіп алды. Олардың Алексиарс және Аникет есімді екі ұлы болды. Тифон Олимпке шабуыл жасағанда барлық құдайлар жануарларға айналып, қорқып Мысырға қашты; Геракл жабдырық (немесе кішкене бұғы) болып кетті. Самосаттық Лукианның сатирикалық шығармасы "Құдайлар әңгімелерінде" Геракл мен жаңадан құдайға айналған Асклепий құдайлардың дастарханындағы ең құрметті орын үшін таласады, әрқайсысы оған лайық екенін айтады. Зевс араласып, Асклепийдің пайдасына шешім шығарады, ең жақсы орын алғаш құдай болған адамға тиесілі екенін түсіндіреді. Геракл Филоктетке де көрінеді, ол Лемнос аралында тасталып, басқа гректерден айырылған болатын, және оның құдайдың араласуы арқасында Филоктет Троядағы басқа гректерге қосылуға көндіріледі, онда ол Гераклдің жебелерімен Парисді өлтіреді.

Христиандық хронология

Христиандық ортада кең таралған Геракл культіне қатысты еугемеристік түсіндіру, өлімінен кейін культ статусы берілген тарихи тұлғамен байланыстырылды. Евсевийдің "Евангелиеге дайындық" (10.12) еңбегінде Климент Гераклдың Аргоста патшалық құрған кезеңдерін былай баяндаған: "Аполлодордың мәлімдемесіне сәйкес, Аргоста Геракл билігінен бастап, Гераклдің өзінің және Асклепийдің құдайлануына дейін отыз сегіз жыл өткен. Клименттің ой-пікірін ұстанатын, тура мағынада түсіндіретін оқырмандар осыдан Геракл Аргостағы Тиринтті, ал Эврисфей Микенаны билік еткен уақытта, сондай-ақ осы шамада Линус Гераклдың ұстазы болғандықтан, Иеронимнің ғаламдық тарихындағы, оның "Хроникасында" Линус Гераклға сабақ бергендігі туралы 1264 ж.б.д. көрсетілген дерекке сүйене отырып, Гераклдің өлімі мен құдайлануы шамамен 38 жылдан кейін, яғни шамамен 1226 ж.б.д. болды деген қорытындыға келді."

Некелер

Геракл өмірінде төрт рет үйленді. Геракл Беотиядағы Орхомен патшалығына қарсы жеңіске жетіп, өзінің алғашқы әйелі Мегараға, Фиба патшасы Креонның қызыға үйленді. Бірақ ол Гера жіберген ақымақтық шағында олардың балаларын өлтірді, сондықтан Евристейдің қызметшісі болуға мәжбүр болды. Псевдо-Аполлодордың (Bibliotheca, 2.4.12) айтуынша, Мегараның денесі зардап шекпеген. Гигиннің (Фабула, 32) айтуынша, Геракл Мегараны да өлтірген. Оның екінші әйелі - Лидияның патшайымы Омфале, оған құл ретінде жеткізілді (Гигин, Фабула, 32). Оның үшінші үйленуі Дианирамен болды, ол үшін оған өзен құдайы Ахелоспен күресуге тура келді (Ахелостың жеңілісі кезінде Геракл оның мүйіздерінің бірін алып тастады және оны мүйізді бұтаққа айналдырған кейбір нимфтерге берді). Одан кейін көп ұзамай Геракл мен Деянйраға өзеннен өту керек болды, ал Несс есімді кентавр Деянйраға көмек көрсетуге ұсыныс жасады, бірақ кейін оны зорлауға тырысты. Ашулы Геракл қарсы жағалаудан кеңторын уланған жебемен (Лернеялық гидраның қанымен) атып өлтірді. Ол өлім аузында жатқанда, Несс кек алуды ойлады, Дианираға оның қанын және төгілген жыныс бөлігін жинап алуды айтты және егер ол Гераклдің басқа әйелдермен қарым-қатынасын болдырмауды қаласа, оларды оның киімдеріне қолдану керек. Несс өзінің қаны Гидраның улы қанымен ластанғанын және ол қосқандардың терісін өртеп жібере алатынын білген. Кейін, Дианира Гераклдің Иолаға деген сүйіспеншілігін сезінген кезде, оның бір көйлегін қоспаға малып, Нессдің уланған көйлегін жасады. Лихас, Гераклдің қызметшісі, оған көйнені алып келді. Сол сәтте-ақ ол қатты қиналды, мата оны жанды. Ол оны алып тастауға тырысқанда, ет сүйектерінен жұлынып кетті. Геракл өз еркімен өлімді таңдап, азап шегуін тоқтату үшін өзіне арнап жалған бағана орнатуды сұрады. Өлгеннен кейін құдайлар оны өлместікке айналдырды немесе басқаша айтқанда, от жарты құдайдың өлімге ұшыраған бөлігін өртеп жіберді, сондықтан тек құдай ғана қалды. Оның өлімге тірі ағзасы өртелгеннен кейін ол толықтай құдайға айналып, әкесі мен басқа олимпиялықтарға қосыла алады. Төртіншісі - Хебе, соңғы әйелі.

Сыртқы істер

Оның әйелдермен қарым-қатынасының ерекше жағдайларының бірі – Теспий патшасы Теспийдің сарайында болған оқиға. Патша Гераклдан Цитарон арыстанын өлтіруді сұрады. Ал сый ретінде бір түнді оның елу қызымен бірге өткізуге рұқсат берді. Геракл келісім берді, олардың барлығы жүкті болды және ұлдары дүниеге келді. Бұл оқиға кейде оның он үшінші еңбегі деп еске алынады. Ежелгі Грекияның көптеген патшалары, әсіресе Спарта және Македония патшалары, осы ұлдардың бірінен таратынын айтады. Гераклдың әйелдермен қарым-қатынасының тағы бір ерекшелігі – Герионның өгіздерін алып кеткен кезде Скифтер еліне сапар шеккені. Сол жерде, ұйықтап жатқанда, жылқылары кенеттен жоғалып кетті. Оянғаннан кейін оларды іздеп, Илея аймағына жетті. Содан кейін ол үңгірде Скиф драценасын (кейде Эхидна деп атайды) тапты. Одан жылқысының қайда екенін сұрағанда, ол олардың өзінде екенін, бірақ Геракл онымен бірге тұруға келіспесе, оларды қайтармайтынын айтты. Геракл оның өтінішін қабылдап, Агафирс, Гелон және Скифтің әкесі болды. Олардың арасында ең кішісі – Скиф, әкесінің шешімімен Скифтердің патшасы болды, себебі ол үш бауырдың ішінде Геракл қалдырған садақты көтеретін және әкесінің белбеуін тағуға лайық болған жалғыз адам еді. Дионисий Галикарнасский Геракл мен Эвандердің қызы Лавинияның Паллас есімді ұлы болғанын жазады.

Ерлер

Ерлік пен жауынгерлік символы ретінде Гераклдің де ер адамдарға деген махаббаты болды. Плутарх өзінің «Эротикосында» Гераклдің еркек сүйіктілерінің санын санау мүмкін емес дейді. Олардың ішінде Гераклға ең жақын болғаны – тибейлік Иолаус. Ежелгі заманнан жеткен аңыз бойынша, Иолаус Гераклдің көлікшісі және жанындағы адамы болған. Соңында Геракл Иолаусқа әйел табуға көмектескен. Плутарх өз заманында жұбайлар Иолаустың Фивадағы қабіріне барып, оған және бір-біріне адал болуға ант бергенін айтады. Ол сондай-ақ, миф бойынша калидондық қабанды аулауға көмектескені үшін танымал Адметті Гераклдің еркек сүйіктілерінің бірі ретінде еске алады. Гераклдің еркек сүйіктілерінің бірі – Гилас, ол ежелгі және қазіргі заманғы өнерде бейнеленген және Гераклмен бірге Арго кемесімен саяхаттаған. Абдераның құрметіне аталған Абдер Гераклдің тағы бір ғашығы болған. Ол фракиялық Диомедтің ет жейтін биелерімен өлтірілген. Геракл оның есімімен Фракияда Абдера қаласын құрды, онда оны спорттық жарыстармен құрметтеді. Тағы бір аңыз – Ифит туралы. Тағы бір оқиға – оның Нирейге деген махаббаты, ол «Илионның астына келген ең әдемі адам» (Илиада, 673) болған. Бірақ Птолемей кейбір авторлар Нирейді Гераклдің ұлы деп жазғанын айтады. Паузаний Ахеядағы Диме қаласының жас жігіті Сострат Гераклдің сүйіктісі болғанын айтады. Сострат жас кезінде қайтыс болған және Геракл оны қала сыртында жерлеген. Бұл қабір тарихи дәуірде де сақталған, ал Диме халқы Состратты батыр ретінде құрметтеген. Жас жігіт сонымен қатар Полистрат деп те аталған көрінеді. Көптеген сүйіктілер туралы мәлімет тек кейінгі әдебиеттерде ғана кездеседі. Олардың арасында Эврисфей, Адонис, Кориф және даналығы үшін сүйікті болған Нестор бар. Птолемей Кенн жазбаларында Нестордың сүйікті рөлі, оның Нелейдің жалғыз ұлы болып қалу себебін түсіндіреді. Аполлонийдің «Аргонавтика» еңбегіне түсіндірме жазған ғалым Гераклдің сүйіктілерінің тізімін былай береді: «Хилас, Филоктет, Диомус, Перитоас және Фрикс, оның құрметіне Ливияда қала аталған». Диомусты Византиялық Стефан де Атик Аттика филесі Агеидтің Диомея демосының эпонимі ретінде атаған: Геракл Диомустың әкесі Коллит оны қонақ ретінде қабылдағанда оған ғашық болған делінеді. Перитоас пен Фрикс туралы басқа мәліметтер жоқ, сондай-ақ Геракл мен Филоктет арасындағы жыныстық қатынас туралы да нұсқа бар.

Балалар

Гераклдың барлық некелері мен гетеросексуалдық қатынастары нәтижесінде көптеген ұлдары мен кем дегенде төрт қызы дүниеге келді. Олардың ең танымалдарының бірі – Геракл мен Деянейра немесе Мелиттің ұлы Гилл. «Гераклеидтер» термині Гераклдың барлық балалары мен одан кейінгі ұрпақтарын қамтуы мүмкін болғамен, көбінесе Гилл мен оның бауырлары – Гераклдың Деянейрадан туған балалары – Эвристейден қуылғаннан кейін Пелопоннеске қайта оралу үшін күрескендерін білдіреді. Гераклдың Мегарадан туған балалары олардың қайғылы тағдырымен әйгілі, бірақ олардың саны мен жеке есімдері туралы дереккөздер арасында пікірталас бар. Аполлодор үш есімді атады: Термах, Креонтиад және Дейкоон; ал Гигин бұған Офит пен, мүмкін, қатемен Архелайды қосты, ол Гераклеидтерге жатқандығы белгілі, бірақ бірнеше буыннан кейін өмір сүрген. Пиндардың одаларын зерттеген ғалым жеті толыққандай түрлі есімді тізімдейді: Аникет, Керсибий, Мекистофон, Менебронт, Патрокл, Полидор, Токсоклейт. Гераклдың басқа да белгілі балаларына Мизия патшасы Телеф (Аугеден) және Троя соғысындағы грек қолбасшыларының бірі Тлеполем (Астиохеден) жатады. Геродоттың мәліметінше, Лидияның 22 патшасы Геракл мен Омфаледен тараған. Бұл әулет Гераклдың Лидиядағы есімімен Тайлонидтер деп аталды. Геракл мен Гебаның құдайлық ұлдары – Алексиарс пен Аникет.

Рим

Римде Геракл Геркулес атымен құрметтеле, осы атпен байланысты ерекше римдік мифтер мен дәстүрлер пайда болды.

Мысыр

Геродот Гераклді Мысырдың Шу құдайымен байланыстырды. Сонымен қатар, ол Шуға кейбір жағынан ұқсас тағы бір мысырлық құдай – Хунсумен де байланысты болды. Хунсу ретінде Гераклге қазір теңіз астында қалған Гераклион қаласында табынып, үлкен ғибадатхана салынған. Көбінесе мысырлықтар Гераклді грек тілінде Арсаф немесе Харсаф (Ἁρσαφής) деп жазылатын Херисхафпен теңестірді. Ол ежелгі қошқар құдайы, оның табыну орталығы Гераклеополь Магна қаласында орналасқан.

Басқа да дақылдар

Грек-буддистік мәдениет арқылы Геракл символикасы Қашық Шығысқа тарады. Мұның мысалы ретінде жапон буддалық храмдарының алдындағы Нио қорғаушы құдайлары бүгінге дейін сақталып қалған. Геродот Гераклді финикиялық Мелькарт құдайымен байланыстырды. Саллюст Югурт соғысы туралы еңбегінде африкалықтар Гераклдың Испанияда қайтыс болғанына сенетінін айтады, онда оның көпұлтты әскері басшысыз қалды, бір кезде оның қол астында болған мидиялықтар, парсылар және армянтар бөлініп, Африканың Жерорта теңізі жағалауын қоныстандырды. Гераклға арналған храмдар Жерорта теңізі жағалауындағы елдерде көптеп кездесті. Мысалы, қазіргі Лазурь жағажайындағы қалалардан шалқап жатқан жерде салынған Геракл Моноикос (яғни, жалғыз тұратын) храмы, осы аймақтың кейінгі атауы Монакоға атын берді. Атлант мұхитынан Жерорта теңізіне ашылатын қақпа – Испанияның оңтүстік және Марокконың солтүстік ұштары бір-біріне қарама-қарсы орналасқан жер, классикалық тұрғыдан Геркулес/Геракл тіректері деп аталады, себебі ол аймақты тұрақтандыру және екі құрлық арасында жүзетін кемелердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін екі алып тас бағана орнатқан делінеді.

Гераклдің есім ретінде қолданылуы

Түрлі тілдерде Геракл есімінің түрлері еркек есімі ретінде қолданылады, мысалы, қазіргі грек тілінде Ираклис (Ηρακλής) және грузин тілінде Иракли. Әлем бойынша осы есімді немесе Гераклді таңбасы ретінде пайдаланатын көптеген командалар бар. Грецияда ең танымал – Г. С. Ираклис (Салоники). Heracleum – апий тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктер туысы. Осы туыстағы кейбір түрлер өте ірі болады. Атап айтқанда, алып шұңғыл (Heracleum mantegazzianum) ерекше үлкен, биіктігі 5 метрге дейін жетеді.