Кіріспе

Homo (fossil) туысының кіші түрі, Жаңа Зеландиялық поп-тобы

Пекин адамы (Homo erectus pekinensis) – Чибань дәуірінде қазіргі Қытайдың солтүстігіндегі Чжоукудиан үңгірінде мекендеген H. erectus-тың кіші түрі. Алғашқы қазба – тіс 1921 жылы табылды, содан бері Чжоукудиан үңгірі әлемдегі ең көп H. erectus табылатын жеріне айналды. Пекин адамы қытай антропологиясының негізін қалауда маңызды рөл атқарды және ондаған жылдар бойы Батыс және Шығыс ғылымы арасындағы маңызды диалогты дамытты. Бұл қазбалар антропологиялық талқылаудың орталығына айналып, тікелей адамның бабасы деп жіктеліп, адамдар Азияда дамыған деген «Азиядан шығу» гипотезасын қолдады. Пекин адамы Қытай Коммунистік революциясынан кейін қытай ұлттық санасын қайта құруда да маңызды рөл атқарды және жұмысшылар мен шаруаларға марксизм мен ғылымды таныстыру үшін кеңінен насиятталды. Пекин адамының ерте модельдері коммунистік немесе ұлтшылдық идеалдарға бейімделген, бұл бастапқы коммунизм және полигенезизм туралы пікірталастарға әкелді. Бұл Батыс және Шығыс түсініктері арасында қақтығыс тудырды, әсіресе Батыс 1967 жылдың соңында «Африкадан шығу» гипотезасын қабылдағаннан кейін Пекин адамының адам эволюциясындағы рөлі адам эволюциясының бір тармағы ретінде азайды. «Африкадан шығу» гипотезасы қазіргі талқылаудың басым бөлігі болғамен, Пекин адамының адамның бабаларымен араласуы, әсіресе қытайлық ғылыми ортада жиі талқыланады. Пекин адамының ерекшелігі – ұзын және мықты бас сүйегі, басының үстінен өтетін қалың сүйектен тұратын иір, маңдай жотасынан, құлақтарынан өтіп, бас сүйегінің артқы бөлігінде жалғасатын және орта сызықтан өтетін сагиттальды кіл бар. Бас сүйектері мен ұзын сүйектерінің қалыңдығы жоғары. Беті алға қарай шығыңқы (орталық бет прогнатизм), көз ұялары кең, жақтары мықты, иесіз және тістері үлкен. Ми көлемі 850-ден 1225 см³-ге дейін, орташа есеппен 1000 см³-ден астам (қазіргі заманғы еркектер үшін орташа есеппен 1270 см³, ал қазіргі заманғы әйелдер үшін 1130 см³). Дене мүшелері анатомиялық жағынан қазіргі адамдарға ұқсас. H. erectus солтүстік ендікте мекендегенде, орташа бойы тропикалық популяцияларға қарағанда шамамен биік болуы мүмкін. Пекин адамы салқын, көбінесе далалық, ішінара орманды ортада, бұғы, қарақұйрық, піл, бизон, бұқа, аю, қасқыр, ірі мысықтар және басқа да жануарлармен бірге өмір сүрді. Пекин адамы Чжоукудиан үңгірінде ара-тұра мекендеген, бірақ нақты мерзімі белгісіз, шамамен 780 000 жыл бұрыннан 230 000 жыл бұрынға дейін болған деген болжам бар. Бұл бірнеше суық мұздық және жылы мұз аралық кезеңдерді қамтиды. Пекин адамының мәдени күрделілігі қызу талқылауда. Егер олар аң аулауға (қоқыс жинаудың орнына), киім жасауға және отты бақылауға қабілетті болса, олар суық мұздық кезеңдерде тірі қалуға жақсы дайындалған болар еді. Әйтпесе, олар оңтүстікке қарай шегініп, кейін қайтып оралуға мәжбүр болған болар еді. Пекин адамының қазбалары үңгірде қалай жиналғаны – олар сол жерде өмір сүрген және өлгендіктен, әлде алып гиеналар (Pachycrocuta) өлтіріп, тастағандықтан, немесе басқа да табиғи процестер нәтижесінде болды ма деген мәселе де даулы. 100 000-нан астам тас құралдары табылды, көбінесе ұсақ және дұрыс пішінделмеген сынықтар, ұзындығынан аспайтын, бірақ кейде сырғанақтар, шұңқырлар және, кейінірек, кәсіптің соңына қарай, нүктелер, буриндер мен шұңқырларға айналдырылды.

Ашылу

1921 жылы Пекиннің оңтүстік-батысында орналасқан Фаншань ауданында (сол кезде Батыста Пекин деп аталған) швед археологы Йохан Гуннар Андерссон австриялық палеонтолог Отто Здански мен американдық археолог Уолтер Гренджерді Жоукоудянь табиғат паркінде оқытты. Чи Ку Шан («Тауық сүйегі төбесі») орнында жергілікті тас қазып шығарушылар оларға жақын жердегі Лонггушан («Аждаһа сүйегі төбесі») орнында қазу жұмыстарын жүргізуді кеңес берді. Сол жылы Здански сол жерде алғашқы адам тісін тапты, PMU M3550 нөмірімен тіркелді, бірақ ол туралы 1926 жылға дейін хабарламады. 1927 жылдың 16 қазанында швед археологиялық студенті Андерс Биргер Болин тағы бір тіс, K11337: 3 нөмірімен тіркелді, тапты, одан Дэвидсон Блэк жаңа таксонның – Sinanthropus pekinensis – холотипін жасады. Сол жылы қытай геологы Вэнь Вэньхао Жоукоудяньдегі барлық ғалымдармен келісімге келді, бұл Жоукоудянь қалдықтары Қытайда қалатынын қамтамасыз етті. 1928 жылы Қытай үкіметі қытай артефактілері мен басқа археологиялық маңызы бар материалдарды зерттеу үшін Батысқа экспорттауды шектеді, себебі бұл империалистік шабуыл ретінде қарастырылды. Шетелдік ғалымдар оның орнына осы материалдарды Қытайда зерттеуге шақырылды. 1929 жылы канадалық палеоантрополог Дэвидсон Блэк Пекин Медициналық Колледжін (өзінің жұмыс берушісі), Қытай Геологиялық Қызметін (Вэнь басқарған) және Рокфеллер қорынан Кенозойлық зерттеу зертханасын құрып, қаржыландыруға және қазба жұмыстарын жалғастыруға көндірді. Бұл жағдай жапондық немесе американдық топтарға қаратылған тонау туралы айыптауларға әкелді, әсіресе 1950 және 1951 жылдары Корея соғысы кезінде антиамерикандық сезімді күшейту мақсатындағы «Америкаға қарсы тұру, Кореяға көмектесу» науқаны барысында. Әскери қызметкер Ричард Боуэн бірде түнде Циньхуандаодағы тас казармалардың жанында ор қазып жатқанда сүйектерге толы қорап тапқанын еске алады. Бұл 1947 жылы болды, сол кезде қала ҚХР Сегізінші армиясының қоршауында болды, және ұлтшыл канонерлік кемелерден атқыланды (Қытай Азамат соғысының қақтығысы). Порт тарихы туралы Қытай үкіметіне баяндама жазған Ван Цинпу мырзаның сөзіне сүйенсек, егер Боуэннің айтқаны рас болса, сүйектердің ең ықтимал орны – жолдың астында, қоймада немесе тұрақ орнында болуы мүмкін. Алғашқы қазба кезеңінен қалған төрт тіс әлі де Швециядағы Уппсала университетінің Палеонтологиялық мұражайында сақтаулы.

Қосымша қазба

Жокудиан Пекин адамы алаңындағы қазба жұмыстары 1941 жылдан бастап 1949 жылы Қытай Азамат соғысы аяқталғанға дейін тоқтатылды. Қазба топтарының мұқияттығын ескере отырып, ұзындығы бір шаңыштан кем емес, анықталмайтын сынықтарды да іріктеп алғандықтан, Жокудиан қазбасының толыққанды аяқталғаны қабылданған. Бірақ, Қытайдың орталық бөлігіндегі Лантиан қаласындағы Шаньчжэнь жерінде табылған тас құралдар аймақтың кемінде 2,12 миллион жыл бұрын мекенделгенін көрсетеді. Пекин адамының қалдықтары (ерлер, әйелдер және балалар), құралдары мен отты пайдалану белгілері көптеген қабаттарда табылғандықтан, олардың үңгірде жүздеген мың жылдар бойы өмір сүргені жиі болжанады. 1937 жылы француз палеоантропологы Марселин Буль Пекин адамының миы осындай мінез-құлыққа жеткіліксіз дамыған деп санды, оның кішкентай көлеміне сүйене отырып, бас сүйектерінің примитивті түрге, ал аяқтарының – дамыған түрге тиесілі екенін айтты. Соңғысы тас құралдар жасап, алғашқысын жеген болуы мүмкін. Вайденрайх мидың көлемі мәдени күрделіліктің сенімді өлшемі бола алмайды деп ойлады, бірақ 1939 жылы Пекин адамының қазбаларының патологиясын егжей-тегжейлі қарастырып, канибализм немесе бас аулау болғанына келді. Көптеген қалдықтарда соққыдан немесе тас құралдардан жасалған шабуылдардың іздері бар; барлық бас сүйектері миды алу үшін сындырылған, ал жамбас сүйектері сүйек миын алу үшін бойлық сызықтармен бөлінген. Вайденрайхтың пікірлері кеңінен танымал болды. Бірақ, 1929 жылы Пей ұсынғандай, адамдарды гиеналар әкелген болуы мүмкін деген де болжам бар. 1939 жылы тафономияны (жаңбырлануды зерттеу) зерттеу саласындағы алғашқы зерттеуші, неміс палеонтологы Жуакудиан қазбалары мен Вена зообағында зерттеген гиеналар тістеген сиыр сүйектері арасындағы параллельдіктерді атап көрсетті. Вайденрайх 1941 жылы ұзын сүйектердің эпифизінің бұзылуы гиеналардың әрекетінен болуы мүмкін екенін мойындады, бірақ гиеналар бас сүйегінің негізін сындыра алмайтынына немесе жамбас сүйектеріндегі ұзын сызықтарды жасай алмайтынына сенді, оларды тас құралдарды қолданатын канибальдарға жатқызды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Пекин адамы үңгірде өмір сүрген деген гипотеза қайтадан басымдыққа ие болды, оның үлгісі 1975 жылы Джианың «Пекин адамының үңгір үйі» кітабы болды. Бұл идеялар көбінесе маоистік идеологиямен үйлесімді болды, бірақ ғалымдар үшін, әсіресе жаңа жаңалықтарды түсіндіру кезінде шектеу тудырды. Ең танымал мысал – қытай антропологы Лю Сянь, ол 1950 жылғы «Апийден адамға дейінгі даму тарихы» кітабында «еңбек адамзатты жаратты» дегенді Лондонда Артур Китпен бірге оқыған кезде үйреткен нәрсемен келісе алмады. Оның орнына, адамның ата-бабалары еңбекке үйренудің орнына, батылдығымен ағаштан түскенін айтты (яғни, еріктілік пен материализм), бұл әріптестерінің сыныптарына ұшырады. Қытай ғалымдарының мұндай пікірлерге наразылығы 1956-1957 жылдардағы «Жүз гүл» науқаны кезінде байқалды, бұл науқан адамдарды коммунизм мен үкімет туралы өз пікірлерін ашық білдіруге шақырды. Батыста ақыл-ой еңбекке қарағанда маңыздырақ деп есептелді, әсіресе 1960 жылы ағылшын приматологы Джейн Гудолл шимпанзелердің құралдар жасай алатынын ашқаннан кейін (құрал жасау еңбегі адамдарға ғана тән емес). Дегенмен, батыс және шығыс халықтарының ежелгі адамдар туралы түсініктері осы уақытта жақындасты. Қытайда «еңбек адамзатты жаратты» идеясының және Энгельс риторикасының ықпалы Денг билікке келгеннен кейін, батыс зерттеулері мен маоистік идеологияға қайшы теориялардың Қытайда таралуымен, әсіресе 1985 жылдан кейін азайды. Бірақ еңбек әлі де маңызды бейімделу ретінде қарастырылды. Осы уақытқа дейін еңбек ұғымы таза қолмен жасалатын жұмыстан ақыл-ой жұмысына дейін кеңейді, ал эстетикалық сезім адамның ерекше қасиеті ретінде жарияланды. Басқа да ертедегі адамдар популяцияларымен салыстырғанда Пекин адамының өмір сүру ұзақтығы шамалы болды. 38 адамның ішінде 15-і 14 жасқа дейін (39,5%), 3-і 30 жас шамасында (7%), 3-і 40-50 жас аралығында (7%), ал 1-і 50-60 жас аралығында (2,6%) қайтыс болды. Қалған 16 адамның (43%) жасы анықталмады. Жокудианның 1-ші аймағынан 100 000-нан астам литик бұйымдары табылды. 1979 жылы технологиялық эволюцияны көрсету үшін Пей мен Чжан Жокудиан өнеркәсібін үш кезеңге бөлді: қарапайым балға мен намысты техникамен (ортаны тасқа соғу) сипатталатын ерте кезең, яғни 11-ші қабаттан алынған, салмағы 1 кг дейін жететін және өлшемдері 20х15 см болатын ірі сынықтарды жасады; орта кезең – екі полюсті техникамен (тас балғамен ядроны бірнеше сыныққа ұру, олардың кемінде біреуі дұрыс пішінге ие болуы керек) сипатталды, нәтижесінде салмағы 0,5 кг дейін және ұзындығы 10 см дейін жететін кіші сынықтар жасалды; және 5-ші қабаттан жоғары орналасқан кеш кезең – одан да кішкентай сынықтар жасады, олар кварц пен кремнийден және басқа да кесек тастардан жасалған. Олар қарапайым сынықтардан басқа, қабысқаштар, кескіштер және кейінгі кезеңде ұштар, ойыстар мен тігіштер жасады. Пекин адамының құралдар жасаған алғашқы адам түрі болғаны туралы пікірталас 1960 жылдардың басында, Ұлы секіріс және Мәдени революция арасындағы салыстырмалы тұрақтылық кезеңінде күшейді. Талқылау Жокудиан құралдары ең примитивті және осылайша ең ерте құралдар екендігі (яғни, Пекин адамы ең көне адам) Пей тарапынан қолдау тапты, немесе одан да примитивті және әлі ашылмаған құралдар бар екендігі (яғни, Пекин адамы ең көне адам емес) Джиа тарапынан қолдау тапты. Батыс елдерінде Луис Лики 1931 жылы Танзаниядағы Олдувай шатқалындағы қарапайым тас құралдарды тапқан, ол Ашельдік мәдениетінен бұрынғы мәдениеттің алғашқы (бірақ даулы) дәлелі болды. 1960 жылдардағы радиометрлік жас анықтау Олдован мәдениетінің 1,8 миллион жыл бұрынғы ең ежелгі мәдениет екенін көрсетті.

Өрт

1929 жылы Пей Жокудианның 2-кварцты горизонтының қазба жұмыстарын бақылады және Пекин адамының отты алғаш рет қолданғанын көрсететін күйдірілген сүйектер мен тастар, күл және қызыл көмір туралы хабарлады. Бұл дәлелдер кеңінен қабылданды. 1935 жылы 1-ші қабаттың 4-5-ші қабаттарын қазу кезінде тағы да күйген тастар, күл және жаңғақ тұқымдары табылды. Бірақ, келесі жылы Бинфорд күйген жылқы тістерін жылқы басын пісірудің белгісі ретінде түсіндірді. 1998 жылы Вайнер, Голдберг және олардың әріптестері 1-ші немесе 10-шы қабаттарда оттықтардың немесе кремнийлі агрегаттардың (жану кезінде түзілетін кремний бөлшектері) кез келген белгісін таппады; сондықтан, күйген материалдар үңгірде өртелудің орнына, үңгірге сумен келген деген қорытындыға келді. IVPP дереу жауап берді, ал 1999 жылы қытай палеоантропологы У Синьчжи Вайнердің деректері мұндай қорытындыларға жету үшін жеткіліксіз екенін айтты. Дегенмен, 2004 жылы Шен және оның әріптестері 10-шы қабаттағы үлкен өрттің болғанын хабарлады – шамамен 770 000 жыл бұрын, мұз дәуірінде болған. Олар Пекин адамының осы суық жағдайларда тірі қалу үшін осы уақытта отты бақылауы керек болғанын мәлімдеді. 2014 жылы қытай антропологы Маохуа Чжун және оның әріптестері 4-ші және 6-шы қабаттарда кремнийлі агрегаттармен байланысты элементтерді анықтады, сондай-ақ Вайнердің 10-шы қабатты талдауының дұрыстығына күмән келтірді. Жокудиандағы отты қолдану мәселесі әлі де ашық дебатталып жатыр. Әлем бойынша археологиялық жазбаларда 400-300 мың жылға дейін отты қолдану туралы дәлелдер аз, бұл әдетте от осы уақытқа дейін өмірдің маңызды бөлігі болмағанын көрсетеді, себебі оны жасауға немесе ұзақ сақтауға мүмкіндік болмады.