Кіріспе

Грек құдайлық батыры Гераклдың римдік бейімделуі – Геракл. Геракл ( /hɜːrˈkjuːlɪz/, /US ˈhɜːrkjəˌliːz/) – грек құдайлық батыры Гераклдың римдік баламасы, Юпитер мен өлімдік Алкменаның ұлы. Классикалық мифологияда Геракл өзінің күшімен және көптеген алыс саяхаттарымен әйгілі. Римдіктер грек батырының бейнелерін және мифтерін әдебиет пен өнерге Геракл деген атпен бейімдеді. Кейінгі Батыс өнерінде, әдебиетінде және халық мәдениетінде Геройдың аты ретінде Геракл Гераклдан гөрі жиі қолданылады. Геракл – қарама-қайшы сипаттамалары бар көп қырлы тұлға, бұл кейінгі суретшілер мен жазушыларға оны қалай бейнелеуді таңдауға мүмкіндік берді. Бұл мақалада Гераклдың кейінгі дәстүрдегі бейнелеріне кіріспе берілген.

Туу және ерте өмір

Рим мифологиясында Геркулес әлсіздердің қорғаушысы және үлкен қорғаушы ретінде танылса да, оның жеке басты проблемалары туғаннан бастау алды. Юнона баланың дүниеге келуіне кедергі келтіру үшін екі сиқыршыны жіберді, бірақ олар Алкменнің бір қызметшісінің алдауына ілігіп, басқа бөлмеге қуылды. Сосын Юнона оны бесікте өлтіру үшін жыландар жіберді, бірақ Геркулес оларды екеуін де қолмен тұншықтырып өлтірді. Мифтің бір нұсқасында Алкмен Юнонаның ашуынан сақтау үшін баласын орманға тастап кетіп, бірақ оны Минерва қадірлісі тауып, Юнонаға алып келді, ол орманға тасталған жетім бала екенін айтты. Юнона Геркулесті өзінің кеудесімен емдеді, нәресте оның кеудесінен тістегенше, оны итеріп жіберді, сүтін түнгі аспанға шашыратып, осылайша Күн жолы галактикасын құрды. Содан кейін ол баланы Минерваға қайтарып берді де, оған балаға өзі күтім жасауды бұйырды. Баласын өз сүтімен тамақтандыру арқылы қадірлі Минерва оған қосымша күш-қуат сыйлады.

Рим дәуірі

Латынша Геркулес атауы этруск тілінен қабылданған, онда ол әртүрлі түрде Геракл, Геркл және басқа да формаларда кездеседі. Геркулес этрус өнерінде жиі бейнеленетін сүйікті тақырып болды және қола айналарда көптеп ұшырасады. Этруск тіліндегі Герцелер түрі грек тіліндегі Гераклден синкопа арқылы алынған. Геркулеске (Геркулес! немесе Мехеркл!) деген шақыру классикалық латын тілінде жиі қолданылатын сөз болатын. Геркулес туралы римдіктерге тән бірнеше миф бар. Олардың бірі – Геркулестің Рим ауылдарын қорқытып жүрген Какусты жеңгені туралы аңыз. Батырдың ұлы Авентин арқылы Авентин төбесімен байланысы бар. Марк Антоний оны жеке қамқоршы құдай деп санады, сондай-ақ император Коммод та осылай ойлады. Геркулес діни құрметтің түрлі формаларын алды, оның ішінде балалар мен босануға қатысты құдай ретінде, өйткені оның ерте балалық шағы туралы мифтер бар еді, сондай-ақ ол көптеген балалардың әкесі болды. Римдік күйеу жігіттері "Геркулес түйінімен" байланған арнайы белбеу тағушы еді, оны шешу қиын деп есептелді. Комедиялық драматург Плаут Гераклдің тууы туралы мифті Амфитрион пьесасында жыныстық комедия ретінде бейнелейді; ал Сенека оның ақыл-есінен айырылуы туралы "Геркулес Фуренс" трагедиясын жазды. Рим империясы дәуірінде Геркулеске Испаниядан Галлияға дейін құлшылық етілді.

Германдық қауымдастық

Тацит герман халықтарының Геркулес құдайына деген ерекше жақындығын жазған. Тацит өзінің "Германия" еңбегінің 3-тарауында былай дейді: Кейбіреулер мұны Тациттың германдық Тунразды римдік түсіндіру арқылы Геркулеспен теңестіргені деп есептейді. Рим дәуірінде Геркулес клубының амулеттері 2-3 ғасырларда пайда болып, империя бойынша таралған (соның ішінде Рим Британиясы, қараңыз Cool 1986), көбінесе алтыннан жасалған, ағаштан соғылған таяқша тәрізді болған. Кёльн Ниппес қаласында табылған бір данасында "DEO HER[culi]" деген жазу бар, бұл Геркулеспен байланысты екенін растайды. 5-7 ғасырларда, Ұлы көші-қон кезеңінде, амулет Эльба германдық аймағынан Еуропаға тез тарады деп болжанады. Бұл германдық "Донардың таяқшалары" бұғы мүйізінен, сүйектен немесе ағаштан, сирек қоладан немесе қымбат металдардан жасалған. Амулет түрі 8-9 ғасырларда Скандинавия христиандығы қабылдаған кезде викинг дәуіріндегі Тордың балғалы алқаптарымен алмастырылды.

Ортағасырлық мифография

Рим империясы христиандыққа айналғаннан кейін мифологиялық әңгімелер көбінесе аллегория ретінде қайта түсіндірілді, бұған кейінгі антикалық философияның ықпалы болды. IV ғасырда Сервий Геркулестің жер астынан оралуын оның жердегі құштарлықтар мен жамандықтарды жеңу қабілетін көрсететіні немесе жердің денелерді жұтатын күшке ие екенін бейнелеген деп сипаттады. Орта ғасырлық мифографияда Геркулес – ерлік пен даналықты көрсеткен, үлгілі батырлардың бірі саналды, ал ол күрескен монстрлар – моральдық кедергілер ретінде қарастырылды. Бір түсіндіруші Геркулес шоқжұлдызға айналғанда, жұмаққа жол табу үшін күш қажеттігін көрсеткенін айтты. Орта ғасырлық мифографияның көп бөлігі латын тілінде жазылған, ал Геркулес туралы мифтерді зерттеу үшін грек мәтіндері көбінесе пайдаланылмады.

Қайта өрлеу дәуірінің мифографиясы

Ренессанс дәуірі мен баспа машинасының ойлап табылуы грек әдебиетіне деген жаңа қызығушылықты және оның жариялануын әкелді. Қайта өрлеу дәуірінің мифографиясы грек дәстүріндегі Гераклға, көбінесе римдік Hercules атымен немесе Алькид деген баламалы есіммен, кеңірек сүйенді. 1567 жылы жарық көрген "Мифология" кітабының бір тарауында ықпалды мифограф Натале Конти батырдың Геркулес (римдік атымен) тууы, ерліктері және өлімі туралы көптеген мифтерді жинап, қорытындылады. Конти Геркулес туралы ұзақ тарауын орта ғасырлардағы нұсқаулыққа ұқсас жалпы сипаттамамен бастайды: Монстрларды, қарақшыларды және қылмыскерлерді жеңіп, жойған Геркулес өзінің зор батылдығымен әйгілі болды. Оның ұлы және даңқты абыройы бүкіл әлемге таралды және ол осылай берік орнады, оны әрқашан есінде сақтайды. Шындығында, ежелгілер оған арнап ғибадатханалар, құрбандық шалатын жерлер, рәсімдер мен дін қызметкерлерін құрметтеді. Бірақ оның даналығы мен ұлы жаны осы құрметтің себебі болды; ақ сүйек, дене күші және саяси билік жеткіліксіз. 1600 жылы Авиньон қаласының тұрғындары Генрих Наварраға (болашақ Франция королі Генрих IV) "Галл Геркулесі" ("Gallic Hercules") атағын берді, бұл артық мақтауды Геркулестің ұлы Гиспалустың немере інісінен тегін алатын Наварра үйінің шежіресімен негіздеді.

Геркулес жолы

Геракл жолы – Оңтүстік Галлия арқылы өтетін және Гераклдың 10-шы еңбегі кезінде Қызыл аралдардан Герионның малын әкелу жолымен байланысты маршрут. Ханнибал Италияға жорық жасағанда да осы жолмен жүрді және өзі екінші Геракл деген сенімді күшейтті. Дегенмен, Аполлонға, Марсқа, Юпитерге және Гераклға табынған әйелдер болғандығын көрсететін мәліметтер бар. Олар бірлесіп той жасап, Эвандер Гераклдың Каскүс деген монстрді қалай жеңгенін айтады және оны жеңіске жеткен батыр деп сипаттайды.

Геракл және Римнің жеңісі

Ливийдің (9.44.16) мәлімдемесіне сәйкес, римдіктер б.з.д. 305 жылдан бастап әскери жеңістерді Геркулесқа мүсіндер орнату арқылы тойлаған. Философ Плиний Үлкен Геркулесқа табынуды Эвандер заманына дейін жеткізеді, оған Боарий форумында Геркулес мүсінін орнатуды жатқызады. Ғалымдар Август Римiнде 5-7 храм болғанын келіседі. ХХ ғасырда Фарнез Геркулесі Джефф Кунс, Мэтью Дарбишир және Роберт Мапплторп сияқты суретшілерді Геркулесті жаңа көрермендерге қайта қарастыруға шабыттандырды. Кунс пен Дарбиширдің қасақана ақ материалдарды таңдауы классикалық әлемге қатысты түс айырмашылығын жалғастыру ретінде түсіндіріледі. Мапплторптың қара модель Деррик Кросспен жасаған жұмысы неоклассикалық түс айырмашылығына қарсы реакция ретінде қарастырылуы мүмкін, Геркулестің ақ түсті бейнесіне қарсы тұрады.

Нумизматика саласында

Геркулес ежелгі Рим монеталарындағы ең ерте бейнеленген кейіпкерлердің бірі болды және содан бері көптеген коллекционерлік монеталар мен медальдардың басты мотиві болып табылады. Мысалы, 2002 жылдың 11 қыркүйегінде шығарылған 20 евролық австриялық барокко күміс монетасы. Монетаның бет жағында Вена қаласындағы Савой князі Евгенийдің сарайындағы Ұлы сатыр бейнеленген, қазіргі уақытта Австрияның Қаржы министрлігі орналасқан. Құдайлар мен жартылай құдайлар сатырдың қанаттарын тікелей ұстап тұрғандай көрінеді, ал Геркулес сатырдың бұрылысында тұр.