Кіріспе

913–959 жылдар аралығында Византия императоры болған Константин VII Порфирогене́т (Kōnstantinos Porphyrogennētos; 17 мамыр 905 – 9 қараша 959) – Македония әулетінің төртінші Византия императоры, 6 маусым 913 жылдан 9 қараша 959 жылға дейін билік құрған. Ол император Лев VI мен оның төртінші әйелі Зоя Карбонопсинаның ұлы, ал оның ізашары Александрдың немересі болды. Оның билігінің көп бөлігін регенттер басқарды: 913 жылдан 919 жылға дейін анасының регенттігінде болды, ал 920 жылдан 945 жылға дейін тақты Романос Лекапенос және оның ұлдарымен бөлісті. Константин VII ең белгілісі – оның билігі кезінде құрастырылған маңызды агрономиялық трактат «Геопоника» (τά γεοπονικά), сондай-ақ үш, мүмкін төрт кітабы: «De Administrando Imperio» (грек тілінде Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ῥωμανόν деген тақырыппен), «De Ceremoniis» (Περὶ τῆς Βασιλείου Τάξεως), «De Thematibus» (Περὶ θεμάτων Άνατολῆς καὶ Δύσεως) және «Vita Basilii» (Βίος Βασιλείου). Бірақ «Vita Basilii» авторлығы оның екеніне нақтылық жоқ. «Порфирогене́т» атауы император сарайының порфирмен әсемделген қызғылт түсті бөлмесіне сілтеме жасайды, онда биліктегі императорлардың заңды балалары дүниеге келетін. Константин да осы бөлмеде дүниеге келді, бірақ оның анасы Зоя сол кезде Леоға үйленбеген еді. Дегенмен, бұл атау оған өмірінде таққа таласқандардан өзгешелігін, заңды ұлы екенін көрсетуге мүмкіндік берді. Шығыс Рим империясының мұрагерлік құқығында биліктегі императордың ұлдары «қызғылт түсті» бөлмеде тумаған үлкен ұлдарынан артықшылыққа ие болды.

Регенттік

Константин Константинопольде 905 жылғы 17/18 мамырда Лео VI-ның заңсыз, төртінші некесінен туған ұлы ретінде дүниеге келді. Анасы оны император сарайының қызғылт бөлмесінде дүниеге әкелді, сол себепті ол Порфирогенет атанды. 908 жылғы 15 мамырда (Дүйсенбі күні) әкесі мен ағасы оны екі жасар бала ретінде таққа отырғызды. 913 жылдың басында ағасы Александр өлім төсегінде жатқанда, ол Константин үшін жеті адамнан тұратын регенттік кеңес тағайындады. Кеңеске патриарх Николай Мистик, екі магистр – Иоанн Эладас және Стефан, риктор Иоанн Лазан, сондай-ақ Евфимий және Александрдың жақын серіктері – Василицес пен Габриэлопулос басшылық етті. Александрдың қайтысынан кейін (6 маусым), жаңа әрі тұрақсыз үкімет Константин Дукастың билікке таласу әрекетіне тойтарыс берді, ал патриарх Николай Мистик регенттер арасында жетекші орынға ие болды. Патриарх Николай Болгария патшасы Симеонмен бейбіт келісімге келуге мәжбүр болды, оны болгар императоры ретінде мойындады. Бұл халыққа ұнамағандықтан, патриарх Николай Константиннің анасы Зоя тарапынан регенттік қызметтен шеттетілді. Ол 917 жылы болгарлармен сәттілікке жете алмады, олар оның басты қолдаушысы, генерал Лео Фокасты жеңді. 919 жылдың наурыз айында адмирал Романос Лекапенос оны регент ретінде алмастырды және өз қызы Елена Лекапенені Константинге үйлендірді. Романос өзінің лауазымын пайдаланып, 919 жылдың сәуір айында базилеопатор, 920 жылдың 24 қыркүйегінде кайсар (Цезарь) және 17 желтоқсанда бірлескен император шеніне көтерілді. Романос өмірінің соңғы жылдарын Прота аралында монах ретінде сүргінде өткізді және 948 жылдың 15 маусымында қайтыс болды. Бірнеше айдан кейін, 6 сәуірде (Пасха күні) Константин VII өз ұлы Романос II-ні бірлескен император етіп тағайындады. 949 жылы Константин Критте тығылған араб қарақшыларына қарсы 100 кемеден тұратын жаңа флотты (20 дром, 64 хеландия және 10 галера) аттандырды, бірақ 911 жылы аралды қайтарып алуға жасаған әкесінің әрекетінен гөрі бұл әрекет те сәтсіз аяқталды. Шығыс шебінде жағдай жақсарды, тіпті нәтижелер ауыс-түйісті болғанымен де. Сол жылы Византия Германцияны басып алды, жау әскерлерін бірнеше рет жеңіп, 952 жылы Жоғарғы Евфратты кешіп өтті. 953 жылы Хамданид әмірі Сайф әл-Даула Германцияны қайта басып алып, империя аумағына енді. 958 жылы Сирияның солтүстігіндегі Адатаны жаулап алған Никефор Фокас, ал бір жылдан кейін Солтүстік Месопотамиядағы Самосатаны бағындырған генерал Иоанн Цимискес шығыстағы жерлерді қайтарып алды. 957 жылы гректер араб флотын грек отымен жойды. Константин шетелдік сарайлармен, соның ішінде Кордоба халифасы Абд ар-Рахман III және Киелі Рим императоры Оттон I-мен белсенді дипломатиялық қарым-қатынастарды жүргізді. 957 жылдың күзінде Константинге Киев Русінің регенті Ольга Киевтік келді. Бұл сапардың себептері әлі анықталған жоқ; бірақ ол Елена есімді христиан дінін қабылдады және өз халқының христиандықты қабылдауына ықпал ету үшін христиан миссионерлерін іздеді. Аңыз бойынша, Константин VII Ольгаға ғашық болды, бірақ ол оны құдасы болуға көндіріп, одан бас тартудың жолын тапты. Шомылдыру рәсімінен кейін ол крест әкесінің өзінің крест қызымен үйленуі жөн емес екенін айтты. Константин VII 959 жылғы 9 қарашада Константинопольде қайтыс болды және оның орнын ұлы Романос II бағындырды. Оны ұлы немесе келіні Феофано уладырған деген қауесет тарады.

Әдеби қызмет

Константин VII жазушы және ғалым ретінде танылды, ол өзін Император сарайындағы білімді адамдармен қоршады. Ол жазған немесе тапсырыс берген еңбектер: Geoponika («Егіншілік туралы», грек тілінде Τὰ γεωπονικά) – бұрынғы грек және пуникалық мәтіндерден алынған агрономиялық еңбектердің жинағы, олардың көпшілігі қазір жоғалып кеткен; De Ceremoniis («Сермониялар туралы», грек тілінде Περὶ τῆς βασιλείου τάξεως) – сарайдағы рәсімдердің түрлерін сипаттайды (кейін Лиутпранд Кремоналық оны теріс жарықтан қарады); De Administrando Imperio («Империяны басқару туралы», грек тілінде Πρὸς τὸν ἴδιον υἱὸν Ρωμανόν деген тақырыппен) – Империяны іштен басқару және сыртқы жаулармен күресу жөніндегі кеңестер береді; хронограф Теофан Исповедник 817 жылы қайтыс болғаннан кейінгі оқиғаларды қамтитын Империя тарихы; және Excerpta Historica («Тарихи үзінділер»), ежелгі тарихшылардан алынған үзінділер жинағы (көптеген еңбектері қазір жоғалып кеткен), төрт томдық (1. Де легациябус. 2. De virtutibus et vitiis. 3. De insidiis. 4. De sententiis). «Полибийдің қолжазба дәстүрі» (The Manuscript Tradition of Polybius) кітабында Джон Майкл Мур (CUP, 1965) Порфирогениттің Константин үзінділерін тапсыруына қатысты пайдалы қорытынды ұсынады: Ол тарихи зерттеулердің көбінесе тарихтардың көлемділігіне байланысты қанағаттанарлық деңгейде жүргізілмейтінін сезінген. Сондықтан ол Константинопольдегі барлық маңызды тарихшылардан елу үш тақырып бойынша таңдау жасауды шешті, осылайша әр автордың ең құнды бөліктерін жинақтап, оңай басқарылатын форматқа келтіруді үміттенеді. Үзінділер бөлінген елу үш тақырыптың тек алтауы ғана сақталған: de Virtutibus et Vitiis; de Sententiis; de Insidiis; de Strategematis; de Legationibus Gentium ad Romanos; de Legationibus Romanorum ad Gentes. Қалған 47 бөлімнің атауларының шамамен жартысы ғана белгілі. Оның тарихи еңбектерінің арасында атасы Василий I-нің билігі мен жетістіктерін мадақтаған тарих (Vita Basilii, Βίος Βασιλείου) де бар. Бұл кітаптар тарихшылар, әлеуметтанушылар және антропологтар үшін Империяның көршілес елдері туралы ақпарат көзі ретінде қызығушылық тудырады. Олар сонымен қатар императордың өзінің тұлғасын жақсы түсінуге мүмкіндік береді. Джон Джулиус Норвич «Византияның қысқаша тарихы» кітабында Константин VII-ні «Ғылым иесі» деп атайды. Норвич Константин туралы былай дейді: Ол, айтуынша, жақыннан қарағанда, кітаптар мен қолжазбалардың ғана емес, әртүрлі өнер туындыларын да құмарлықпен жинаған; оның әлеуметтік тобының өкілі үшін ерекше, ол сонымен қатар өте жақсы суретші болған. Ол жазушылар мен ғалымдарға, суретшілер мен шеберлерге жомарт демеушілік көрсеткен. Соңында, ол тамаша император болды: білікті, адал және еңбекқор әкімші, сондай-ақ талантты адамдарды таңдауда шебер болды, оның әскери, теңіз, діни, азаматтық және академиялық лауазымдарға тағайындаған адамдары ойлы да сәтті болды. Ол жоғары білімді дамытуға үлкен үлес қосты және әділет әкімшілігіне ерекше қызығушылық танытты.

Мұра

Константин VII әлі де Шығыс православие литургиясында еске алынады, өйткені қасиетті Мандильонның көшірілуі юлиан күнтізбесі бойынша 16 тамызда тойланады, бұл Григориан күнтізбесі бойынша 31 тамызға сәйкес келеді. Бұл мереке славяндардың Құтқарушының жаңғақ тойының бір бөлігі болып табылады.