Кіріспе

Чжоу әулетінің төртінші патшасы Чжоу патшасы Чжао (б.з.д. 1027–957) – Чжоу әулетінің төртінші патшасы. Ол б.з.д. 977/75 жылдары билік құрып, кейін 20 жылдан соң қайтыс болды. Чу конфедерациясына қарсы өткен апатты соғысымен әйгілі болған ол шайқаста қаза тапты, бұл Батыс Чжоудың алғашқы кеңеюінің аяқталуын және оның әулетінің құлдырау кезеңінің басталуын білдірді.

Өмірбаян

Патша Чжаоның таққа отыруына дейін оның әкесі Канг патшасы мен атасы Чэнг патшасы Қытайдың Орталық жазығын жаулап алып, отарлаған, солтүстік және шығыс тайпаларының көпшілігін бағынышқа мәжбүр еткен. Тек шығыс Шандунның Дунъи тайпалары қарсылық көрсеткенімен, енді олар Жоу билігіне қауіп төндірмеді. Осының нәтижесінде, Патша Чжао өркендеген мемлекетті мұраға алды және әкесіне жаңа әулеттік храм салуға мүмкіндік алды. Бұл храм “Кан гон” деп аталды, ол сол кездегі діни реформаларға сәйкес салынды және династиялық құлшылықтың екі маңызды храмының біріне айналды, екіншісі – көне “Цзин гон” храмы. Солтүстік және шығыс аймақтардағы тыныштық орнатылып, үлкен әскер оның бағынында болғаннан кейін, Патша Чжао Янцзы бассейніне назар аударды. Бұл өңір, зор минералды байлыққа ие, Чу конфедерациясының бақылауында болды, және Жоу мемлекеті Чумен шамамен екі ғасыр бойы жақсы қарым-қатынаста болған. Алайда, Патша Чжао тұсында Жоу мен Чу арасындағы қарым-қатынас нашарлады, себебі Чу агрессивті кеңеюін жалғастырды, ал Жоудың алтынға, мысқа және қалайыға деген сұранысы артты. Қарым-қатынас шиеленіскен сайын, шекарада қақтығыстар болды, соңында ашық соғысқа ұласты. Чудың қарсылығына шыдамы жетпей, Чжао б.з.д. 961 жылы Чу конфедерациясына шабуыл жасады. Ол бастапқыда Янцзының солтүстігіндегі аймақты жаулап алды, содан кейін Хан өзені аңғарындағы 26 мемлекетті, оның ішінде Чуды жеңіп, бағындырды. Ол соңғы аймақты толығымен басып алуға шамасы келмеген болуы мүмкін, бірақ Чжао көптеген олжамен қайтып келді. Б.з.д. 957 жылы Чжао Янцзының орталық аймағына тағы бір ірі әскери жорық ұйымдастырды. Корольдік әскердің жартысын “Батыстың алты әскері” деп атап, ол Янцзы бассейнін толығымен бақылауға алуды көздеген болуы мүмкін. Алайда, бұл жорық апатқа ұшырады, Жоу әскері жеңіліп, көбісі қырылды. Патша Чжао мен оның қалған әскерлері Хан өзенінен кері шегінген кезде суға батып кеткен деген қауесет тарады.

Мұра

Чжаоның қазасы мен жеңілісі Чжоу әулетінің беделіне зор нұқсан келтірді және оның ерте кеңеюіне толық нүкте қойды, нәтижесінде патшалыққа бірнеше шетелдік шабуылдар жасалды. Оның мұрагері және ұлы Чжоу патшасы Му патшалықты қайта жандандыра алды, бірақ Янцзы алқабы Батыс Чжоудың тікелей бақылауының тұрақты оңтүстік шегіне айналды. Дегенмен, оның "ұятты соңына" қарамастан, Патша Чжао Батыс Чжоу әулеті кезеңінде оңтүстік жорыстарымен еске алынды, себебі ол Янцзының солтүстігінде және Хан өзенінің шығысындағы аймаққа саяси үстемдік орнатқан болатын. Өлгеннен кейін оған өзі салған "Канг гонг" ғибадатханасында құрбандық шалу орны берілді. Осылайша құрметке ие болған алғашқы Чжоу билеушісі ретінде ол ортаңғы Чжоу әулетінің ата-бабаларын құрметтеудің маңызды тұлғасына айналды. Оның билігінің бастапқыда жағымды бағалануының бір себебі, кейінгі Чжоу билеушілерінің өздерінің ата-бабаларын әулетке ұят келтіретін жеңіліспен еске алуды қаламауы мүмкін. Кейінгі уағыздаушылық әңгімелерде Патша Чжаоның өмірі одан да жағымсыз сипатталды, себебі оны ләззат пен еркіндікті жақсы көретін, саясаттан бейхабар, оңтүстікке аң аулауға шығып қайтыс болған билеуші ретінде бейнеледі. Кейінгі Чу ақындары "Жаратылыс сұрақтары" атты классикалық қытай поэзия жинағында Патша Чжао туралы жазды, оның болжамдаған мақтандығы үшін оны қынжырлады. Чжао патшаға қатысты ерекше бір оқиға б.з.д. VII ғасырында болды: Чжоу мемлекеттерінің коалициясы Чу мемлекетіне шабуыл жасағанда, соңғысы шабуылдың себептерін білу үшін делегация жіберді. Солтүстік билеушілері әлсіз сылтау келтіріп, "Чжао патшасы оңтүстікке жасаған жорысынан (шамамен үш ғасыр бұрын болған) қайтып келмегендіктен, олар "тергеуге келгенін" айтты".