Кіріспе

Баспада, басылым – бір пластинкадан, әдетте бір уақытта жасалған баспалардың саны. Бұл шектеулі басылым болуы мүмкін, онда белгілі бір сан басылып шығарылады және кейіннен қосымша басылымдар (көшірмелер) жасалмайтыны түсініледі, немесе пластинка тозғанша сатылатын немесе өндірілетін санымен ғана шектелген ашық басылым болуы мүмкін. Көптеген қазіргі заманғы суретшілер тек шектеулі басылымдарды шығарады, олар әдетте суретшінің қарындашпен қолы қойылған және, мысалы, 67/100 деп нөмірленеді, бұл сол басылымның бірегей нөмірін және басылымның жалпы көлемін көрсетеді.

Түпнұсқа ма, әлде қайта шығарылған ба?

Маңызды және көбінесе шатастыратын айырмашылық – суретші жұмыс істеген техникада (мысалы, гравюра немесе литография) жасалған түпнұсқа басылымдар мен түпнұсқа туындының фоторепродукциялары (немесе суреттер) арасындағы айырмашылық. Бұл, негізінен, кітаптағы немесе журналдағы сурет сияқты бір санатқа жатады, бірақ сапалырақ басылған және жақсы қағазда болады. Мұндай туындылар «шешілген басылымдар» ретінде сатылуы мүмкін, олар инвестициялық потенциалы бар деп көрсетіледі (бірақ бұл көбінесе іске аспайды), тіпті суретшінің қолы қойылған және нөмірленген болуы да мүмкін. Екі түрді ажырату үшін көбінесе белгілі бір білім қажет.

Тұжырымдаманың дамуы

Баспа өнерінің дамуының басты себептерінің бірі – суретшілердің өз жұмыстарынан бірнеше дана сату арқылы көбірек табыс табуға ұмтылуы болды; баспа өнері осы қажеттілікті қанағаттандырады. Көптеген даналарды шығару өндіріс шығындарын және нарықтық бағаны, жалғыз немесе бірегей туындымен салыстырғанда төмендетуге мүмкіндік береді. 19-ғасырға дейін, ескі шеберлердің баспа кезеңінде басылым түсінігі кітаптарға қарағанда баспа өнеріне тиісінше қолданылмайтын. Баспалар көбінесе сұранысқа қарай шығарылатын, ал тозған матрицалар жиі бастапқы суретші немесе басқа біреулер тарапынан жаңа күйге келтіріліп жөнделген. Көркем нарықта суретшінің өмірінде жасалған (“өмірлік басылымдар”) және оның қайтыс болғаннан кейін жасалған (“кейінгі басылымдар”) арасында ажыратуға тырысады. Бұл қағазды, оның су таңбасын және басылған бейнеде көрінетін матрицаның жай-күйін зерттеу арқылы белгілі бір дәрежеде мүмкін. Бірақ бұл әлі де қиын мәселе болып табылады. Гойяның акватинталары, олар матрицада тез тозатын техникада жасалған, бастапқыда қол қойылмаған және нөмірленбеген, бірақ шектеулі басылымдарда жарық көрген алғашқы маңызды баспалар еді. Шындығында, матрицалар сақталды, ал Гойяның қайтыс болғаннан кейін бірнеше басылымдар шықты, олар кейбір жөндеулерге қарамастан, бейненің сапасының прогрессивті және күрт төмендеуін көрсетті. Осы және басқа да жағдайларға байланысты, суретшінің өлімінен кейін шығарылған және оның қолы қойылмаған “кейінгі басылымдар” көбінесе сұранысқа ие болмайды. Кейінгі басылымдардың матрицалары көбінесе бейнені бүлдіру арқылы “жойылған”, оны құжаттау үшін жойылған матрицадан бірнеше көшірме алынады. Бұл қазір коллекционерлер мен инвесторлардың күтімінде, олар сатып алған баспалардың құндылығын сақтауын қалайды.

Қазіргі тәжірибе

Қазіргі суретшілердің басып шығарған туындылары өнер ретінде (яғни, құны артатын инвестиция ретінде) қаржылық құндылығын сақтап қалуы мүмкін, себебі олар қатаң механикалық емес, көркемдік процесте жасалады, ал басылымдардың саны шектеулі болғандықтан, сирек кездесе алады. Рембрандт заманында басылым көлеміне қойылған шектеулер техникалық себептермен болды: пластина пайдалану барысында тозады, осылайша басылған суреттер санының жоғарғы шегі белгіленді. Пластиналарды белгілі бір деңгейде қайта өңдеуге және қалпына келтіруге болады, бірақ литография мен ағаш өрнегінен басқа, кез келген тәсілмен мыңнан астам басылым жасау мүмкін емес. Бірнеше жүз дана – бұл практикалық жоғарғы шек, тіпті одан да сурет сапасының айтарлықтай өзгеруіне мүмкіндік туады. Құрғақ инемен жасалған басылымдарда 10 немесе 20 данадан астам жоғары сапалы туынды жасау мүмкін болмайды. Бүгінде суретшілер кейде басылымды "бір дана" деп атайды, яғни суретші бірегей туынды жасаған және бастапқы матрицадан оның көшірмесін жасамайды, тіпті сынақтан да өткізбейді. Осы санатқа монотиптер, монопринттер, коллаграфтар, коллаж немесе шине-колле әдісімен өзгертілген басылымдар, тіпті қолмен боялған басылымдар да кіруі мүмкін. Суретшінің идеясымен туып, суретшінің өзі басып, қол қойып, 1/1 ретінде нөмірленген "суретшінің басып шығарған" туындыларын жақтаушы суретшілер де бар.

Нөмірлеу

Сапасы әр түрлі болғандықтан, басылымдағы кіші нөмірлі баспалар кейде артық деп есептеледі, әсіресе бейнесі тақта тозғанша соғылған ескі туындыларда. Дегенмен, басылымдардың нөмірленуі олардың басылған тізбегімен сәйкес келмеуі мүмкін, көбінесе керісінше болуы ықтимал. Кейінірек баспагерлер басылымның мөлшерін шектеудің және басылым көлемін басылым нөміріне қосудың маңыздылығын түсінді (мысалы, 30 данадан тұратын басылымның 15-ші данасы үшін "15/30"). Сападағы айырмашылықтарды шектеу немесе жою үшін процеске қатаң бақылау енгізілді. Монотипияда, ең көп дегенде екі дана ғана жасала алатын техникада, басылымдар 1/1 деп немесе "бірден-бір" деп белгіленуі мүмкін. Суретшілер көбінесе маркетингтік себептермен де, тақтаның қызмет ету мерзімі ішінде басылымды ыңғайлы деңгейде ұстау үшін тақтаға қарағанда әлдеқайда кішкентай басылым жасайды. Тақтаның беріктігін арттыру үшін қосымша шаралар қолданылуы мүмкін, мысалы, электропластикалық әдіспен интаглио бейнелерін күшейту, бұл әдіс әлсіз металл тақтаға мықты металлтан өте жұқа қабат жағу үшін электр тогын пайдаланады. Басылымдарды нөмірлеудің қағидалары белгілі, шектеулі басылым әдетте суретшінің қолымен қол қойылып, қарындашпен нөмірленеді (мысалы: 14/100). Бірінші сан – басылымның өзінің нөмірі. Екінші сан – суретшінің осы бейненің қанша данасын басып шығаратынын көрсетеді. Екінші сан неғұрлым төмен болса, шектеулі басылымның құны мен коллекциялық құндылығы соғұрлым жоғары болады. Басқа белгілер басылымның нөмірленген даналарына қосымша басылғандарын көрсете алады. Суретшінің сынақтары "A. P." немесе "P/A", кейде "E. A." немесе "E. d'A." (épreuve d'artiste) деп белгіленеді; монопринттер мен қолмен өңделген бірегей басылымдар "unique" деп белгіленеді; біреуге сыйға берілген немесе сатуға жарамсыз себептерге байланысты басылымдар "H. C." немесе "H/C" деп белгіленеді, яғни "hors de commerce" – сатуға арналмаған. Бұл әдетте баспагерге арналған, суретшінің сынақтары сияқты. Баспагер де кейбір сынақ даналарын сақтап алуға құқылы, олар "P. P." деп белгіленеді. Соңында, басылымның сапасын салыстыру үшін үлгі ретінде қолданылатын бас бейне басылуы мүмкін, олар "bon à tirer" немесе "BAT" ("басып шығаруға жақсы") деп белгіленеді. Барлығында, негізгі басылымның саны алынған жақсы даналардың жалпы санының 50% немесе одан да азын құрай алады. Кәсіби суретші-баспагерлер кейде басылымды бірнеше суретшінің сынақ даналарымен, соның ішінде "bon à tirer" басылымымен және содан кейін "бір рет" немесе "1/1" немесе "бір/рет" деп белгіленген бірегей данамен шектейді.

Тұтынушыларды қорғау туралы заңдар

АҚШ-та шектеулі басылымдар мемлекеттік тұтынушыларды қорғау заңдарымен реттеледі. Калифорния штаты 1971 жылғы «Калифорния баспа заңы» арқылы шектеулі шығарылымдағы көркем суреттерді сатуды реттейтін алғашқы штат болды. Кейін Иллинойс штаты Калифорния заңын кеңейтті. Заңға сәйкес, сурет сатушылар, суретшілер немесе аукциондық сату ұйымдастырушылары болашақ сатып алушыларға суреттің сипаты, басылған суреттер мен басылымдардың саны (оның ішінде HC басылымдары), сондай-ақ суретшінің суретті жасауға қатысқандығы (болған жағдайда) туралы ақпарат беруге міндетті. Заңды бұзу үшін жаза қарапайым өтемақыдан бастап, қасақана бұзушылық жағдайында үш еселенген залап төлеуге дейін жетеді. Заңды бұзған тұлғалар сот шығындарына, іс жүргізу шығындарына және адвокаттық гонорарға жауапты болады. Бұл заң 100 доллардан астам құны бар (рамсыз) өнер туындыларына қолданылады. Қайырымдастық ұйымдары осы заңның ережелерінен босатылған. Заңның күші жойылған күнінен бастап бір жыл ішінде талап арыз беруге болады, ал егер заң бұзушылық анықталғаннан кейін үш жыл ішінде анықталмаса, сатып алушының құқықтары жойылады.