Кіріспе

1932 жылы түсірілген фильм

"Мумия" – Карл Фрёнд режиссерлік еткен 1932 жылғы американдық "кодекске дейінгі" табиғаттан тыс қорқыныш фильмі. Джон Л. Балдерстонның сценарийі Нина Уилкокс Путнам мен Ричард Шейер жазған материал негізінде жасалған. Universal Studios компаниясы "Universal Classic Monsters" франшизасының бөлігі ретінде шығарған бұл фильмде Борис Карлофф, Зита Йохан, Дэвид Маннерс, Эдвард Ван Слоан және Артур Байрон ойнайды. Фильмде Карлофф өзінің қайтыс болған сүйіктісі Анк-ес-ен-Амонды қайта тірілтуге тырысқандықтан өлтірілген ежелгі египеттік мумия Имхотеп рөлін сомдайды. Археологтар тобы оны тауып, жасырын түрде тірілткеннен кейін, ол өзін қазіргі заманғы египеттік Ардат Бей деп таныстырып, Анк-ес-ен-Амонды іздейді, ол қазіргі әлемде қайта туған деп сендіреді. "Мумия" "Дракула" және "Франкенштейн" фильмдерінен кем табыс әкелсе де, коммерциялық және сын тұрғысынан сәтті болды, мәдениетке зор әсер етіп, көптеген жалғастар, спин-оффтар, қайта түсірулер мен жаңа нұсқалардың пайда болуына себепкер болды.

Сюжет

1921 жылы сэр Джозеф Вемпл басқарған археологиялық экспедиция ежелгі Египеттің Имхотеп есімді бас діни қызметкерінің мумиясын табады. Вемплдің досы доктор Мюллер мумияны тексергенде, мумияның ішкі органдары алынып тасталмағанын анықтайды. Мюллер Имхотептің дәстүрлі мумияға оралғанымен, тірідей жерленгенін болжайды. Имхотеппен бірге оған қарғыс жазылған сандық та жерленген. Мюллердің ескертуіне қарамастан, сэр Джозефтің көмекшісі Ральф Нортон оны ашып, «Тоттың кітабы» деп аталатын ежелгі, өмір сыйлайтын кірмегенді табады. Ол символдарды аударып, сөздерді жоғары дауыспен оқиды, соның салдарынан Имхотеп өлгендерден қайта тіріледі. Бұл Нортонның санасын шатастырады, ол гистериялық күлкіге батып, Имхотеп кірмегенді алып кете бара жатқанын көреді. Кейін Нортон күліп, қысымшы көйлектің ішінде қайтыс болады. Он жыл өткен соң Имхотеп қазіргі қоғамға сіңіп, Ардат Бей деген есіммен египеттік тарихшы рөлін қабылдайды. Ол сэр Джозефтің ұлы Фрэнк пен профессор Пирсонды шақырып, ханшайым Анхес-эн-Амонның қабірін табу үшін қайда қазу керегін көрсетеді. Қабірді тапқаннан кейін археологтар оның қазыналарын Қайыр мұражайына тапсырады, ал Бей жоғалып кетеді. Бей көп ұзамай Мюллермен бірге тұратын, ханшайымға есімдері мен сыртқы келбеті жақын жартылай египеттік Хелен Гровенормен кездеседі. Бей оған ғашық болады, бірақ Фрэнк та солай сезінеді. Бейдің мумия Имхотеп екені белгілі болғаннан кейін, Мюллер Джозефті «Тоттың кітабын» өртеп жіберуге шақырады. Бірақ Джозеф оны өртеп жіберуге тырысқанда, Бей оны өлтіру үшін сиқырлы күшін қолданады, содан кейін нубиялық құлға айналдырып, кірмегенді әкеледі. Қызметші осылай істегеннен кейін, ол Хеленді өз үйіне келуге гипноздайды, онда өзінің қорқынышты өлімінің себебі – тыйым салынған сүйіктісі, ханшайым Анк ес ен Амонды қайта тірілтуге тырысқандықтан болған құдайға қарсы келу екенін айтады. Ол оны ханшайымның жаңадан туған нұсқасы деп санайды және оны өлтіріп, мумиялап, қайта тірілту арқылы өзінің өлмейтін жұбайына айналдыруға тырысады. Фрэнк пен Мюллер оны құтқаруға келгенде, Бейдің сиқырлы күші оларды қозғалмай қалдырады. Бірақ Хелен өзінің ата-бабаларының өткен өмірін еске алып, көмек сұрап Изида қадірлісіне дұға қылғанда құтқарылады. Изиданың мүсіні қолын көтеріп, «Тоттың кітабын» өртеп жіберген жарқын шығарады. Бұл Имхотепке өлместік сыйлаған сиқырды бұзады, оны шаңға айналдырады. Доктор Мюллердің ықпалымен Фрэнк Хеленді тірілер әлеміне қайта шақырады, ал кірмеген әлі де жанып тұр.

Актерлік құрам

Борис Карлофф ("Карлофф" деп аталады) – Ардат Бей / Имхотептің продюсері Карл Лэммл-младший Рихард Шайерге египеттік тақырыптағы қорқыныш фильмінің негізін құрайтын роман табуды тапсырды, дәл сол сияқты "Дракула" және "Франкенштейн" романдары 1931 жылғы "Дракула" мен "Франкенштейн" фильмдерін шабыттандырды. Шайер мен жазушы Нина Уилкокс Путнам Алессандро Кальястро туралы біліп, "Кальястро" атты тоғыз беттік синопсис жазды. Сан-Францискода оқиғасы өтетін бұл туынды, 3000 жылдық сиқыршының нитраттарды инъекциялау арқылы тірі қалуы туралы еді. "Кальястро" идеясынан ләззат алған Лэммл Джон Л. Балдерстонды сценарий жазу үшін жалдады. Сондай-ақ ол басты кейіпкердің бұрынғы сүйіктісіне ұқсаған барлық әйелдерге кек алу туралы сюжетті, басты кейіпкердің бұрынғы махаббатын қайта тірілту үшін оның жаңадан туған бейнесін өлтіріп, мумиялап, содан кейін Тоттың кітабындағы сиқырмен қайта тірілтуге бел буған сюжетке өзгертті. Балдерстон Тоттың кітабын ойлап тапты, ол оқиғаға шынайылықтың аурасын сыйлады. Тот – египет құдайларының ең данасы, Озирис қайтыс болғанда Изиске оның сүйіктісін өлімнен қайтаруға көмектескен. Тот "Өлілер кітабының" авторы деп саналады, бұл Балдерстонның "Тот кітабына" шабыттанған болуы мүмкін. Тағы бір ықтимал шабыт көзі – бірнеше ежелгі египеттік әңгімелерде кездесетін Тоттың ойдан шығарылған кітабы. "Дракула" фильмінің операторы Карл Фрёнд режиссер ретінде жұмысқа алынды, бұл АҚШ-тағы режиссерлік дебюты болды. Фрёнд сонымен қатар Фриц Лангтың "Метрополис" фильмінің операторы болды. Фильм "Мумия" деп аталды. Фрёнд реинкарнацияға сенедін Зита Йоханнды таңдап, оның кейіпкерін фараон Тутанхамонның жалғыз әйелінің құрметіне "Анкхесенамон" деп атады. Шын Анкхесенамонның денесі Тутанхамонның қабірінен табылған жоқ және оның жерленген орны белгісіз болды. Дегенмен, оның есімі көпшілікке таныс еді. Фильм түсірілімі 1932 жылдың қыркүйек айында басталды және үш аптаға жоспарланды. Карлоффтың алғашқы күні саркофагтан мумияның оянуын түсіруге кетті. Имхотептің дизайнын жасау үшін гример Джек Пирс Сеті I-нің мумиясының суреттерін зерттеді. Пирс Карлоффты сағат 11-де өзгерте бастады, оның бетіне мақта, коллодион және спиртті желім, шашына балшық жағып, қышқылмен өңделген және пеште күйдірілген зығыр бинттермен орады, жұмысты сағат 7-де аяқтады. Карлофф сахналарын сағат 2-де аяқтады, ал тағы екі сағат гримді алып тастауға жұмсалды. Карлоффтың айтуынша, бетінен желімді алып тастау қиын болды және ол күнді "өмірімде басымнан өткен ең ауыр сынақ" деп сипаттады. Ұзақ және егжей-тегжейлі флэшбэк қазіргі нұсқадан ұзақ болды. Бұл сахна Анкхесенамонның ғасырлар бойы қайта туған түрлерін көрсетті: Генри Виктор фильмде "Саксон жауынгері" ретінде көрсетілген, бірақ оның ойнаған ролі жойылған. Бұл сахналардың суреттері сақталған, бірақ кадрлар (Карлоффтың көрінісі мен ежелгі Египетте оның мумиялануына әкелген қасиетті оқиғаларды қоспағанда) жоғалды. Бастапқы титрлерде естілетін классикалық музыканың бөлігі, Чайковскийдің "Лебедь көлі" балетінен алынған, бұрын да (сол ұйымдастырылған) Universal-дың "Дракула" (1931) және "Руль моргтағы кісі өлтірулер" (1932) фильмдерінің бастапқы титрлерінде қолданылған; ол сол студияның "Көк бөлменің құпиясы" (1933) фильмінің тақырыптық музыкасы ретінде қайта пайдаланылды. Ардат Бейдің климакс сахнасында Еленді өлтіруге шамамен 70 секундтан астам уақыт күмәнмен кешіккеніне қатысты ресми түсіндірме жоқ. Осы ерекше кешігудің арқасында доктор Мюллер мен Фрэнк Еленді ерте өлімнен құтқара алды.

Тарихи ақиқат

Тот түрмесі – ойдан шығарылған артефакт, бірақ ол өлілер кітабына негізделген. Мысыр құдайы Тот – білімнің құдайы, иероглифтерді ойлап тапқан және «Өлілер кітабының» авторы деп есептеледі. Фильмде сондай-ақ, Изис құдайының өзінің ағасы Сет өлтіргеннен кейін Озиристі қайта тірілткені туралы мысыр мифіне сілтеме жасалады. 1151 жылы фараон Рамзес III-ге қастандық жасау жоспары ашылғанда, соттың папирустағы жазбалары «өлім жазасы» тағайындалғанын көрсетеді, ал археологиялық дәлелдер кем дегенде біреуін тірідей жерлегенін көрсетеді. Мұндай жазалау жиі қолданылмаса да, бұл жаңалық фильмнің сценарийіне әсер еткен болуы мүмкін. Фильм Ұлыбританиядағы прокатта сәтті болды. Rotten Tomatoes сайты 45 рецензияға негізделген 89% рейтингті көрсетеді, орташа бағасы 7.9/10. Сайттың консенсусы: «Universal студиясының «Мумия» фильмі қазіргі қорқынышты фильмдерге тән ширылдаудан гөрі көңіл күй мен атмосфераға көбірек ден қойып, мумия тақырыбындағы фильмдерге шебер үлгі көрсетеді». Immortal Ephemera сайтындағы Клифф Алиперти былай дейді: «Мумияның сапасын түсіндірудің толық жауабы кинотарихшысы Уильям К. Эверсонның 1974 жылғы «Қорқыныш классикасы» фильмінің қысқаша мумия бөліміндегі қорытынды пікірінен табылады: «Егер біреу «Франкенштейннің келінін» театрлық тұрғысынан, ал «Өзін-өзі өлтірушіні» сауаттылығы үшін қабылдаса, онда «Мумияны» Голливудтың қорқыныштан поэзия жасауына ең жақын деп санау керек». «Мумия» шығыс мәдениетін «өзгешелендіруі» үшін сынға ұшырады, әсіресе оны батыс мәдениетінен гөрі примитивті және ырымшыл деп көрсетуі үшін. Бір көріністе Хелен Гросвенор «нағыз» (классикалық) Мысырды сағынып, қазіргі ислам Мысырында екеніне наразылық білдіреді. Сыншы Кэролайн Т. Шрёдер бұл ислам мәдениетіне деген немқұрайлылық деп санайды. Алайда, Хеленнің Ежелгі Мысырда болуды қалайтыны анық (бірақ неге екенін білмейді), өйткені ол реинкарнацияланып, қазіргі уақытта өмір сүріп жатыр, бірақ бастапқыда Ежелгі Мысырда өмір сүрген. Перт мұражайы мен өнер галереясының қызметкері Марк А. Холлдың пікірінше, Мысырдың, әсіресе Мысыр археологиясының фильмдегі бейнелері көбінесе еуропалық емес мәдениеттердің қауіп-қатерлерін иемдену және бақылау тақырыптарымен айналысады немесе миф пен ырымға қатысты болса, өткенмен байланысты болады. Холлдың айтуынша, мумиялар осыған кең таралған мысал. Ол фильмде сэр Джозеф Уэмплдің археологиялық білімін жоғары бағалағанмен, «барлық сенсациялық жаңалықтардан гөрі сынған қыш ыдыстарды зерттеуден көбірек білуге болады» деп жазды және археологтардың жұмысы «өткендегі адамзат білімінің жиынтығын арттыру» екенін айтты, сондай-ақ археологиялық элемент тек мистикалық элементтерге қарсы қойылған құрал ретінде қолданылғанын атап өтті. Холлдың сөзіне сәйкес, фильм және оған ұқсас фильмдер «археологияны мәдени мұраны иемденетін отарлық үстемдік ретінде бейнелеуді» ұсынды. Режиссерлік Алекс Курцманға тиесілі. «Мумия» фильмдерінің бірімен-бірі байланысқан сериясының бірінші фильмі ретінде жоспарланған, өйткені Universal классикалық монстр фильмдерінен ортақ әлемді құруды жоспарлаған. Фильмде Том Круз түскен. София Бутелла фильмде ханшайым Ахмунет / Мумия рөлін сомдайды, ал Рассел Кроу доктор Генри Джекилл / Мистер Хайд рөлінде көрінеді, бұл екі рөлді студияның бұрынғы фильмдерінің франшизасында Борис Карлофф ойнаған. Фильм жағымсыз пікірлер алды және кассалық сәтсіздікке ұшырады, «Dark Universe» фильмдерінің жоспарларын тоқтатып берді.

Үй медиасы

1990 жылдары MCA/Universal Home Video «Мумия» фильмін «Universal Monsters Classic Collection» сериясының аясында VHS форматында шығарды, бұл Universal классикалық монстрлер фильмдерінің жинағы еді. Фильм LaserDisc форматында да жарық көрді. 1999 жылы Universal «Мумияны» «Классикалық монстрлар жинағы» бөлігі ретінде VHS және DVD форматында шығарды. 2004 жылы Universal «Universal Legacy Collection» жинағының құрамында «Мумия: Мұралар жинағы» DVD-ін шығарды. 2004 жылдың 19 қазанында Universal «Universal Legacy Collection» жинағының құрамында «Мумия: Мұралар жинағы» DVD-ін қайта шығарды; бұл екі дискілік жинаққа «Мумияның қолы», «Мумияның қабірі», «Мумияның жындысы» және «Мумияның қарғысы» фильмдері де кірді. 2008 жылы Universal «Мумияны» «Universal Legacy Series» жинағының бөлігі ретінде екі дискілік «75 жылдық мерекелік басылымы» DVD форматында шығарды. 2012 жылы «Мумия» Universal Classic Monsters: The Essential Collection қорапшасының бөлігі ретінде Blu-ray форматында шығарылды, оған Universal Classic Monsters сериясынан тоғыз фильм кірді. Келесі жылы «Мумия» алты фильмдік жинаққа қосылды – Universal Classic Monsters Collection Blu-ray, оған сонымен қатар «Дракула», «Франкенштейн», «Көрінбейтін адам», «Франкенштейннің жарты», және «Қасқыр адам» фильмдері де кірді. 2015 жылы бұл алты фильм DVD форматында жарық көрді. 2014 жылы Universal DVD форматында «Мумия: Толық мұралар жинағы» фильмін шығарды; бұл жинаққа алты фильм кірді: «Мумия», «Мумияның қолы», «Мумияның қабірі», «Мумияның жындысы», «Мумияның қарғысы» және «Эбботт пен Костелло мумиямен кездеседі». 2016 жылы «Мумия» Walmart дүкені үшін эксклюзивті Blu-ray басылымын алды, оның мұқабасы қараңғыда жарқырайтын. 2017 жылдың қыркүйегінде фильм Best Buy дүкені үшін эксклюзивті steelbook Blu-ray басылымын алды, мұқабасында Алекс Росс салған сурет болды. Сол жылы алты фильмдік толық мұралар жинағы Blu-ray форматында жарық көрді. 2018 жылдың тамызында «Мумия», «Мумияның қолы», «Мумияның қабірі», «Мумияның жындысы», «Мумияның қарғысы» және «Эбботт пен Костелло мумиямен кездеседі» фильмдері «Universal Classic Monsters: Complete 30 Film Collection» Blu-ray қорапшасына енгізілді. Бұл қорап DVD форматында да жарық көрді. Қазан айының соңында «Мумия» Best Buy дүкені үшін эксклюзивті Blu-ray жинағына кірді – Universal Classic Monsters: The Essential Collection, мұқабасында Алекс Росс салған сурет бар.