Кіріспе
Мотокросс – жабық жолдан тыс трассаларда өткізілетін мотоциклдермен жарысудың бір түрі. Бұл спорт Ұлыбританияда өткізілген мотоцикл сынақтарынан дамыған.
Motocross is a form of off road motorcycle racing held on enclosed off road circuits. The sport evolved from motorcycle trials competitions held in the United Kingdom.
Тарих
Мотокросс алғаш рет Ұлыбританияда мотоцикл сынақтарынан пайда болды, мысалы, 1909 жылы Auto Cycle Clubs клубының бірінші тоқсандық сынағы және 1912 жылы басталған Шотландияның алты күндік сынағы. 1930 жылдары спорттың танымалдылығы артты, әсіресе Ұлыбританияда, онда Birmingham Small Arms Company (BSA), Norton, Matchless, Rudge және AJS командалары жарысқа қатысты. Стадиондағы жасанды трассада өткізілген алғашқы мотокросс жарысы 1948 жылдың 28 тамызында Париждің Монруж қалашығындағы Буффало стадионында өтті. Бұл жарыс суперкросс жарыстарының алға басуы болды. 1952 жылы FIM, мотоцикл спортының халықаралық басқару органы, 500 см³ қозғалтқыш көлемін пайдалана отырып, жеке Еуропа чемпионатын құрды. 1957 жылы ол Әлем чемпионатына дейін жаңартылды. 250 см³ кіші санатта екі тактылі мотоциклдермен компаниялар өркендеді. Husqvarna (Швеция), CZ (бұрынғы Чехословакия), Bultaco (Испания) және Greeves (Англия) сияқты компаниялар жеңілдігі мен ептілігі үшін танымал болды. 1960 жылдардың ортасына қарай екі тактылі қозғалтқыш технологиясының жетістіктері ауыр, төрт тактылі машиналарды нишалық жарыстарға жіберді. Мотокросс 1966 жылы АҚШ-қа келді, швед чемпионы Торстен Холлман Калифорния штатының Сими-Вэлли қаласындағы Корриганвилл кино ранчосында (Hopetown деп те аталады) американдық ең жақсы TT жүргізушілеріне қарсы көрсету жарысына қатысты. Келесі жылы Холлманға Роджер ДеКостер, Жоэль Роберт және Дэйв Бикерс сияқты басқа мотокросс жұлдыздары қосылды. Олар жарыста үстемдік танытып, жеңіл салмақты екі тактилі мотоциклдерді алғашқы алты орынға қойды. Baby Boomer ұрпағының арқасында АҚШ-та мотоцикл сатудың өсуі, мотокростың американдық жастар арасында танымалдылығының өсуіне көмектесті. 1960 жылдардың соңында жапондық мотоцикл өндірушілері мотокросс әлемінде еуропалық зауыттармен күш сынаса бастады. Сузуки Жоэль Роберттің 1970 жылы 250 см³ жүлдесімен жапондық зауыт үшін алғашқы әлем чемпионатын жеңіп алды. 1972 жылы Америка Мотоциклшілер қауымдастығы (AMA) AMA Мотокросс чемпионатын ұйымдастырды және Лос-Анджелес Колизеумында Майк Гудвин мен AMA президенті Терри Тиернан ұйымдастырған алғашқы стадиондық жарысын өткізді. 16 жасар Марти Трипс жеңген стадиондық жарыс, суперкросс деп аталатын стадиондық мотокросс жарыстарына жол ашты. 1975 жылы FIM 125 см³ әлем чемпионатын енгізді. 1978 жылы Акира Ватанабе мотокросс әлем чемпионатында жеңіске жеткен алғашқы еуропалық емес бәсекелес болды, ал 1982 жылы Брэд Лэки мотокросс әлем чемпионатында жеңіске жеткен алғашқы американдық чемпион атанды. 1970 жылдардың соңынан 1990 жылдардың басына дейін жапондық мотоцикл өндірушілері мотокросс технологиясының өрлеу кезеңін басталды. Типикалық ауамен салқындатылатын екі тактилі қозғалтқыштар, қос амортизаторлы артқы серіппе және телескопиялық алдыңғы амортизаторлар сумен салқындатылатын қозғалтқыштарға және бір амортизаторлы артқы серіппеге және "кері" (немесе инвертті) алдыңғы амортизаторларға ауысты. Екі тактилі қозғалтқыш технологиясының жетілуі 1990 жылдардың ортасына дейін ірі жапондық мотоцикл өндірушілерінің басты назарында болса да, Yamaha Motor Corporation және Husqvarna сияқты бірнеше брендтер арасында бәсекеге қабілетті, жеңіл төрт тактилі мотокросс жарыс мотоциклін жасауға қызығушылық туды. АҚШ-та эмиссияға қатысты қатаң федералды ережелерге тап болған AMA 1997 жылы төрт тактилі қозғалтқыштардың рұқсат етілген көлемін арттырды, бұл өндірушілерді экологиялық таза төрт тактилі машиналарды жасауға ынталандыруға бағытталған. Төрт тактилі қозғалтқыштың сол кездегі басым екі тактилі жобамен салыстырғанда салыстырмалы түрде төмен қуаты болғандықтан, төрт тактилі мотокросс мотоциклының көлемі 125 см³ класында 250 см³-қа және 250 см³ класында 550 см³-қа дейін артты. 1998 жылы Yamaha YZ400F өндірістік моделін шығарғаннан кейін Генри 250 AMA Motocross чемпионатында жеңіске жетті және төрт тактилі мотоциклмен AMA Motocross титулын жеңген алғашқы адам болды. Бұл жетістік Honda, Kawasaki және Suzuki сияқты қалған ірі өндірушілерді өздерінің төрт тактилі мотокросс жарыс мотоциклдерін жасауға ынталандырды. 2006 жылға қарай әрбір өндіруші AMA 125 (FIM MX2) және 250 (MX1) сыныптарында төрт тактилі машиналармен бәсекелесе бастады. Спорт суперкросс сияқты қосалқы салаға дамыды, ол кішкентай жабық ареналарда өткізіледі. Сонымен қатар, барлық жерде жүретін көліктер үшін сыныптар құрылды. Жарымпаздық мотокросс (FMX) жарыстары, онда жүргізушілер секіру және әуедегі акробатикалық шеберлігі үшін бағаланады, супермото сияқты танымалдылыққа ие болды, онда мотокросс машиналарын асфальтта да, жолдан тыс жерде де жарысады. Көне мотокросс (VMX) жарыстары өтеді, әдетте 1975 жылғы модельге дейінгі мотоциклдер үшін. Көптеген VMX жарыстары "Көне үлгідегі" бөлімді де қамтиды, әдетте 1983 жылға дейінгі мотоциклдерді қамтиды.
FIM Мотокросс әлем чемпионаты
FIM Grand Prix Motocross World Championship негізінен Еуропада өткізіледі, бірақ Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Азия, Австралия және Африкада да іс-шаралар бар. Бұл әлемдегі маңызды мотокросс сериясы. Үш санат бар: 450 текше сантиметрлік мотоциклдер үшін MXGP, 250 текше сантиметрлік мотоциклдер үшін MX2 және Әйелдер MX. Жарыстар екі кезеңнен тұрады, оларға "мото" деп аталады және олар 30 минут плюс екі шеңберден тұрады.
AMA Мотокросс чемпионаты
AMA Мотокросс Чемпионаты мамыр айының ортасында басталып, тамыз айының соңына дейін жалғасады. Чемпионат құрлықтық АҚШ-тың барлық аймағындағы он бір ірі трассада өтетін он бір кезеңнен тұрады. Үш сынып бар: 150–250 см³ 4 тактілі мотоциклдерге арналған 250cc мотокросс сыныбы, 251–450 см³ 4 тактілі мотоциклдерге арналған 450cc мотокросс сыныбы және ерлердің 250cc сыныбымен бірдей ережелер қолданылатын 250cc әйелдер сыныбы. Жарыс екі мотодан тұрады, әр мото 30 минуттан соң екі шеңберге толығады.
Мотокросс де Нэшнс
Жыл сайынғы Мотокросс де Нэшнс ұлттық және әлем чемпионаттары аяқталғаннан кейін жыл соңында өткізіледі. 2007 жылы таңдалған кезеңдерде қосымша жастар класы – MXY2 класы бағдарламаға қосылды. 2009 жылы "Ветерандар" сериясы екі кезеңмен енгізілді, бірақ орындарға деген сұраныс тым жоғары болғандықтан, 2011 жылдан бастап Ветерандар сериясы алты жарыстан тұратын үш кезеңнен өтеді.
Мотокростан алынған спорт түрлері
Мотокростан туындаған басқа да көптеген мотоспорт түрлері бар.
Суперкросс
Суперкросс – бұл арнайы жоғары өнімділікке ие жолдан тыс мотоциклдерде құрылған топырақ трассаларда өткізілетін тік секірулер мен кедергілерге толы дөңгелек спортының жарысы. Құрама мотокроссқа қарағанда, суперкросс трассаларында әдетте түзу учаскелер мен бұрылыстар қысқа болады. АҚШ-та AMA Supercross чемпионаты ретінде ұйымдастырылатын кәсіби суперкросс жарыстары көбінесе бейсбол және футбол стадиондарында өтеді. Суперкросс маусымы қыс және көктем айларында болады, әр апта сайын әртүрлі қалаларда жарыстар өткізіледі. AMA Supercross чемпионатының күнтізбесінде 17 жарыс бар, олар әдетте Калифорния штатының Анахайм қаласынан басталып, Невада штатының Лас-Вегас қаласында аяқталады. 250 куб.см класы шығыс және батыс екі серияға бөлінеді. 450 куб.см класы АҚШ және Канада бойынша өтетін бір үлкен сериядан тұрады. 2022 жылы Әлемдік Суперкросс Чемпионаты AMA Supercross Чемпионатынан бөлініп, енді дербес чемпионат ретінде өткізіледі. Бұл серия бұрын 2003 жылдан 2008 жылға дейін өткізілген. Суперкросс жарыстары Австралияда да өткізіледі, олар Motorcycling Australia ұйымдастырған Австралия Суперкросс Чемпионаты деп аталады. Жаңа Зеландияның Окленд қаласында өткізілетін SX Open жарысымен бірге, елдегі ең ірі шара – Aus X Open Океания Суперкросс Чемпионатының бір бөлігі болып табылады.
Еркін стиль
Фристайл Мотокросс (FMX) – Оңтүстік Африка чемпионы Марко Урзи бастаған, суперкростың салыстырмалы түрде жаңа түрі. Бұл жарыс емес, мотокросс мотоциклімен акробатикалық трюктар орындауға бағытталған. Жеңімпазды судьялар тобы анықтайды. Бағалау стиліне, трюктардың қиындық деңгейіне, трассаны ең жақсы пайдалануына және көрермендердің реакциясына сүйенеді. FMX 1999 жылы X ойындарда және кең жұртшылыққа таныстырылды.
Супермото
Супермото – бұл мотокросс мотоциклінің жарысқа бейімделуі, жарыстар үш бөлімнен тұратын трассаларда өтеді: тегіс кір, кір кедергілері және асфальтталған жол. Мотоциклдерде асфальт пен кірді ұстап тұруға арналған жол жарысына арналған, жолақты протекторлы дөңгелектер орнатылған. Осы жарыстарға арналған трассалардың кейбіреулерінде мотокросс трассаларындағы секірулер, бұрыштар мен кірлер сияқты элементтер болады. Арнайы жарыстар үшін супермото трассасында секіруге арналған металл пандустар болуы мүмкін, оларды бөліп, басқа жерлерге тасымалдауға болады. Супермото жарыстары өзгертілген гоу-карт трассаларында, жол жарысы трассаларында тіпті көше жарысы трассаларында да өткізілуі мүмкін. Балаларға арналған 85 куб см класы да бар. Супермото 1970-ші жылдардың соңында АҚШ-та пайда болды, сол кезде тележурналист Гэвин Трипп ең жақсы мотоцикл жарысшысын анықтайтын жарыс ұйымдастыруды жоспарлады. 1980 жылдан 1985 жылға дейін ол "Супербайкерлер" деп аталатын жыл сайынғы іс-шараны ұйымдастырды, онда үш түрдің үздік жарысшылары – жазық трасса, жол жарысы және мотокросс телешоудағы арнайы трассаларда өзгертілген мотоциклдерде бір-бірімен жарысты. Оның кең аудиторияға алғашқы танысуы 1979 жылы ABC телеарнасының "Спорт әлемі" американдық телебағдарламасында болды. 1985 жылдан кейін бұл спорттың дамуы төмендеп, АҚШ-та аз танымал болды, бірақ Еуропада танымал бола бастады, ал 2003 жылы АҚШ-та қайта жанданды, сол кезде бұл спортқа Супермото деген ат берілді.
ATV/Quad Motocross
АҚШ және Ұлыбританияда көптеген квадро жарыс клубтары бар, олардың ендуро және квадрокросс бөлімшелері бар. GNCC Racing 1980 жылдардың басында басталды және қояншабуыл және эндуро сияқты жарыстарды қамтиды. Бүгінгі күні шаралар негізінен АҚШ-тың шығыс бөлігінде өткізіледі. GNCC жарыстарында төбеге шығу, сағалар мен бұталардың үстінен өту, топырақ жолдар мен орманды жолдар сияқты көптеген кедергілер кездеседі. ATV Ұлттық Мотокросс Чемпионаты 1985 жыл шамасында құрылды. ATVMX жарыстары АҚШ-тың мотокросс трассаларында өткізіледі. ATVMX Pro (AMA Pro) және Amateur (ATVA) серияларын қоса алғанда, бірнеше топтардан тұрады. Чемпионаттық балшық жарысы (CMR) 2006 жылы ATV индустриясының лидерлері түрлі жергілікті балшық жарыстарының сыныптары мен ережелерінің біркелкілігіне қажеттілік сезіп, құрылды. Бір стандартталған ережелерді енгізу жарыскерлер мен жарыс ұйымдастырушылардың жүгіне алатын басқару органының қажеттігін тудырды, осылайша CMR дүниеге келді. Бірлікке келгеннен кейін, нақты ұпайлар жүйесі құрылды, ол бұрын көптеген адамдар үшін хобби болған жарысқа ұлттық чемпионат алып келді. 2007 жылы директорлар кеңесі бекітілді және алғашқы жарыстар 2008 жылы өтті. Қазіргі уақытта CMR кестесі наурыз бен қараша айлары аралығында өтетін сегіз жарыстан тұрады. Маусым бойы ATV және SxS Mud Racing жарыстарының бірнеше сыныптарында ұпайлар беріледі. 2008 жылы Mud Bog және Mudda Cross жарыстары өткізілді, бірақ 2009 жылдан бастап және болашақта тек Mudda Cross жарыстары ғана өткізіледі. Сыныптар 0-ден 499 см³ дейін, сондай-ақ кез келген көлемдегі ATV-ге қатысуға рұқсат беретін Super Modified сыныбын қамтиды.
Бүйірлік арба
Sidecarcross деп аталатын мотоциклмен қоса жүретін жарыстар 1950 жылдардан бері келеді, бірақ 1980 жылдардың ортасынан бастап оның танымалдылығы азайды. Бұл түрі Еуропада кең таралған, ал АҚШ, Жаңа Зеландия және Австралияда шамалы ғана жанкүйерлері бар. Басты жарыс – Sidecarcross әлем чемпионаты тек еуропалық трассаларда өткізіледі және оған негізінен еуропалықтар қатысады. Мотокроссқа арналған sidecar – бұл қарапайым мотокросс мотоцикліне ұқсайтын, екі жағына бекітілген және тұруға арналған жалпақ платформасы бар арнайы жасалған рама. Қолдау тұтқасы бел деңгейінде орналасқан. "Креслоның" (платформаның сленгі) жағы көбінесе елдің қозғалыс ережесіне сәйкес келеді, бірақ әрқашан осылай бола бермейді. Жолаушы, әсіресе бұрыштарда және секірулерде, велосипедтің тепе-теңдігін сақтау үшін қарсы салмақ ретінде өнер атқарады. Жарысқа арналған стандартты трассаларда өткізіледі. Бұл өте қиын, әсіресе жолаушы үшін. Бұл швед тіліндегі "буркслав" деген жолаушыға арналған терминнен көрінеді, ол шамамен "жүк/бочка құлы" деп аударылады. Бұл атау ертедегі sidecar-ларға байланысты, олар қазіргі платформа емес, жол мотоцикліне қосылатын қосалқы вагондарға ұқсас болған. Бүгінгі күні негізгі рама жасаушылар – VMC, BSU, AYR, EML және Woodenleg. Қарапайым қозғалтқыштарды пайдалануға болады, бірақ олардың көлемі маңызды. Sidecar-ларға арнайы жасалған екі қозғалтқыш бар: Zabel (Германия) және MTH (Австрия) ең көп таралғандары. Төрт тактілі қозғалтқыштар жиі қолданылады, көбінесе KTM (Австрия) өндірісінде.
Пит-байк және мини-мотокросс
Пит-байк – бұл спорттық жарыстарға қатысушылар командаға қолдау көрсететін көліктер орналасқан пит-аймақтарда жүруге пайдаланатын шағын мотоциклдер. Соңғы уақытта олар суперкросс немесе мотокросс трассаларында өткізілетін жарыстарда да қолданылады. Пит-байктерге көбінесе өнімділікті және сыртқы түрін жақсартатын жаңартулар жасалады. Алғашқыда пит-байк алудың жалғыз жолы болды: жүргізуші балаға арналған мини-байк, әдетте Honda CRF110 немесе Kawasaki KLX110 сатып алып, оны жарысқа дайын пит-байкке айналдыру үшін қажетті жаңартулар мен өзгерістер енгізер еді. Әрине, қолданылған мотоциклді сатып алуға да болады. 2004 жылдан бастап Thumpstar сияқты өндірушілер толық жиынтықтағы пит-байктерді жобалауды, өндіруді, импорттауды және сатуды бастады. Бұл мотоциклдер арзанға түседі және жинауға аз уақыт керек. Пит-байктер 4 тактілі, көлденең, бір цилиндрлі қозғалтқыштармен жабдықталады, олардың көлемі 49 см³-ден 195 см³-ге дейін жетеді. Әдетте пит-байк – бұл кішкентай мотокросс мотоциклі, бірақ қазір көше стиліндегі доңғалақтары мен дөңгелектері бар пит-байктерді де сатып алуға болады. Mini Supermoto Racing жарыстарында тісті дөңгелектерге қарағанда көше дөңгелектері бар пит-байктер қолданылады. Пит-байктер көбінесе сәндік элементтермен және өнімділікті арттыратын бөлшектермен безендіріледі. Көптеген жүргізушілер мен механиктер қуатын арттыру үшін қозғалтқышты кеңейтеді немесе ауыстырады. Төзімділік аспа жүйелері жиі қажет болады, себебі стандартты мини-байк аспасы кішкентай балаға арналған. Дөңгелектерді, тежегіш жүйесін және дөңгелектерді жақсарту арқылы басқаруды жақсартуға болады. Пит-байктердің де өз жарыстары бар, олар әдетте доңғалақтың өлшеміне сәйкес келетін сыныптар бойынша өткізіледі. Бұл мотокросс және суперкросс жарыстарынан ерекшеленеді, онда сыныптар қозғалтқыштың көлемі бойынша бөлінеді. Пит-байк жарыстары мотокростың салыстырмалы түрде жаңа саласы болып табылады, сондықтан AMA сияқты ресми басқару органы жоқ.