Жаңа Гвинеядағы Бугенвиль аралы

Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинеядағы арал, Меланезиядағы арал

Бугенвилл аралы (Tok Pisin: Bogenvil) – Папуа-Жаңа Гвинеяның бір бөлігі болып табылатын Бугенвилл автономды аймағының негізгі аралы. Оның жер аумағы – . Бүкіл провинцияның халқы, соның ішінде Картереттер сияқты жақын маңдағы аралдарды қоса алғанда, шамамен 300 000 (2019 жылғы санақ). Ең биік нүктесі – негізгі аралдағы Бальби тауы, биктігі – . Бұдан солтүстікке қарай, шамамен шақырым ені бар Бука жоғалауы арқылы әлдеқайда кішкентай Бука аралы орналасқан. Жоғалау тар болғанымен, оның үстінен көпір жоқ, бірақ екі жағындағы маңызды елді мекендер арасында тұрақты паром қызметі бар. Солтүстіктегі негізгі әуежай Бука қаласында орналасқан. Букадан Жаңа Ирландияға қарай бір тау тізбегі созылып жатыр. Папуа-Жаңа Гвинеяның ірі аралдарының арасында Букаға ең жақын – Жаңа Ирландия аралы. Бугенвилл – Соломон аралдары архипелагының ең үлкен аралы. Бұрын ол неміс империясымен байланысты Солтүстік Соломон аралдарының негізгі құрлық бөлігі болған. Бұл архипелагтағы аралдардың көпшілігі (негізінен оңтүстік және шығыс бөліктерінде шоғырланған) саяси тәуелсіз Соломон аралдарының құрамына кіреді. Осы аралдардың екеуі – тығыз байланысты Шортленд аралдары – Бугенвилльдің оңтүстігіне немесе оңтүстік-шығысына қарай және Шоисеулдің батысына қарай орналасқан, оның бірі – Поропоро елді мекені Бугенвиллге қарап тұр. 2019 жылғы референдумда Бугенвилл азаматтары 2027 жылға дейін Папуа-Жаңа Гвинеядан тәуелсіз болуға дауыс берді, бірақ бұл референдум Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі үшін міндетті емес, және үкімет осы мәселе бойынша әзірге ешқандай міндеттеме берген жоқ.

Тарих

Соңғы мұз дәуірінде қазіргі Бугенвилл аралы "Үлкен Бугенвилл" деп аталатын біртұтас құрлықтың бөлігі болды, ол Бука аралының солтүстік ұшынан Нггела аралдарына дейін созылған. Адамның қоныстанғандығына қатысты ең ерте дерек Бука аралындағы Килу үңгірінде табылды, ондағы ең ерте қалдықтар б.з.д. 26 700 – 18 100 жылдарға жатады. Алғашқы қоныстанушылар меланезиялықтар болған, олар қазіргі папуастармен және Австралияның аборигендерімен туысқан. Б.з.д. 2-мыңжылдықта австронезиялықтар келді, олар үйретілген шошқалар, тауықтар, иттіктер және обсидиан құралдарын әкелді. Бугенвилл аралына еуропалықтардың алғашқы рет келуі 1768 жылы болды, сол кезде француз саяхатшысы Луи Антуан де Бугенвиль келді және негізгі аралға өзінің есімін берді. 19 ғасырда британдық және американдық кит аулау кемелері азық-түлік, су және ағаш үшін аралға тоқтады. Алғашқы тіркелген кеме 1822 жылы келген "Роско", ал соңғысы 1881 жылы келген "Пальметто" болды. 1899 жылы Германия империясы Бугенвиллге талап қойып, оны Германияның Жаңа Гвинеясына қосты. 1902 жылы христиан миссионерлері аралға келді. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Австралия Бугенвиллді қоса алғанда, Германияның Жаңа Гвинеясын басып алды. 1920 жылы ол Ұлттар Лигасының мандатымен Австралияның Жаңа Гвинея территориясының бөлігіне айналды. 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония аралға басып кірді, бірақ одақтас күштер 1943 жылы аралды қайта бақылауға алу үшін Бугенвилл операциясын бастады. Ауыр бомбалауға қарамастан, жапон гарнизондары 1945 жылға дейін аралда қалды. Соғыстан кейін Жаңа Гвинея территориясы, оның ішінде Бугенвилл, Австралияның бақылауына қайта келді. Тынық мұхитындағы соғыс кезінде, 1943 жылдың 18 сәуірінде Бугенвилл аралында Жапонияның Біріккен флотының бас қолбасшысы Исороку Ямамото, оның ұшағы АҚШ-тың истребительдерінің шабуылынан кейін джунглиге құлап қайтыс болды. 1949 жылы Жаңа Гвинея территориясы, оның ішінде Бугенвилл, Австралияның Папуа территориясымен бірігіп, Австралия басқаруындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының сенімгерлік территориясы Папуа және Жаңа Гвинеяны құрады. 1975 жылдың 9 қыркүйегінде Австралия Парламенті 1975 жылғы Папуа-Жаңа Гвинея Тәуелсіздігі туралы заңды қабылдады. Заң тәуелсіздік күнін 1975 жылдың 16 қыркүйегі деп белгіледі және Австралияның аумақтағы барлық қалған егемендік және заңнамалық биліктерін тоқтатты. Бугенвилл тәуелсіз Папуа-Жаңа Гвинеяның бір бөлігі болуға тиіс болды. Алайда, 1975 жылдың 11 қыркүйегінде өзін-өзі анықтауға жасалған сәтсіз әрекеттің нәтижесінде Бугенвилл өзін Солтүстік Соломон Республикасы деп жариялады. Республика халықаралық деңгейде мойындалмады және 1976 жылдың тамызында келісімге қол жеткізілді. Содан кейін Бугенвилл Папуа-Жаңа Гвинеяға саяси жағынан қосылды, өзін-өзі басқару құқықтары артты. 1988 жылдан 1998 жылға дейін Бугенвиллдегі азамат соғысында 15 000-нан астам адам қаза тапты. Жаңа Зеландияның делдалдығымен 1997 жылы басталған бейбіт келіссөздер автономияға әкелді. Австралия басшылығымен көпұлтты бейбітшілік мониторингі тобы (PMG) орналастырылды. 2001 жылы Папуа-Жаңа Гвинеядан тәуелсіздік туралы референдум өткізу туралы уәде берілген бейбіт келісімге қол қойылды. Бұл референдум 2019 жылдың 23 қарашасы мен 7 желтоқсаны аралығында өтті, нәтижелері 11 желтоқсанда жарияланды. Референдумда Папуа-Жаңа Гвинея аясындағы кеңейтілген автономия мен толық тәуелсіздік арасында таңдау жасау ұсынылды. Жарамды дауыстардың 98,31% толық тәуелсіздікті қолдады. Дауыс берудің нәтижесі міндетті емес; Бугенвиллдің мәртебесі туралы соңғы шешімді Папуа-Жаңа Гвинея үкіметі қабылдайды.

During the Last Ice Age, present day Bougainville Island was part of a single landmass known as "Greater Bougainville", which spanned from the northern tip of Buka Island to the Nggela Islands. The earliest evidence of human settlement is at Kilu Cave on Buka Island, where the earliest remains are from 26,700 to 18,100 BC. The first settlers were Melanesian people, likely related to modern Papuans and Indigenous Australians. In the 2nd millennium BC, Austronesian people arrived, bringing with them domesticated pigs, chickens, dogs, and obsidian tools. The first European contact with Bougainville was in 1768, when the French explorer Louis Antoine de Bougainville arrived and named the main island after himself. British and American whaling ships visited the island for provisions, water, and wood in the 19th century. The first on record was the Roscoe in 1822, and the last was Palmetto in 1881. The German Empire laid claim to Bougainville in 1899, annexing it into German New Guinea. Christian missionaries arrived on the island in 1902. During World War I, Australia occupied German New Guinea, including Bougainville. It became part of the Australian Territory of New Guinea under a League of Nations mandate in 1920. In 1942, during World War II, Japan invaded the island, but Allied forces launched the Bougainville campaign to regain control of the island in 1943. Despite heavy bombardments, the Japanese garrisons remained on the island until 1945. Following the war, the Territory of New Guinea, including Bougainville, returned to Australian control. It was on Bougainville Island, on April 18, 1943, during the Pacific War, that the Japanese admiral Isoroku Yamamoto, who was the commander in chief of Japan’s Combined Fleet, died after his plane was attacked by US fighter planes and crashed into the jungle. In 1949 the Territory of New Guinea, including Bougainville, merged with the Australian Territory of Papua, forming the Territory of Papua and New Guinea, a United Nations Trust Territory under Australian administration. On 9 September 1975, the Parliament of Australia passed the Papua New Guinea Independence Act 1975. The Act set 16 September 1975 as the date of independence and terminated all remaining sovereign and legislative powers of Australia over the territory. Bougainville was to become part of an independent Papua New Guinea. However, on 11 September 1975, in a failed bid for self determination, Bougainville declared itself the Republic of the North Solomons. The republic failed to achieve any international recognition, and a settlement was reached in August 1976. Bougainville was then absorbed politically into Papua New Guinea with increased self governance powers. Between 1988 and 1998, the Bougainville Civil War claimed over 15,000 lives. Peace talks brokered by New Zealand began in 1997 and led to autonomy. A multinational Peace Monitoring Group (PMG) under Australian leadership was deployed. In 2001, a peace agreement was signed including promise of a referendum on independence from Papua New Guinea. This referendum was held between 23 November and 7 December 2019, with results being declared on 11 December. The referendum question was a choice between greater autonomy within Papua New Guinea, or full independence. Of the valid votes, 98.31% were in favour of full Independence. The vote is not binding; the Government of Papua New Guinea has the final say on the status of Bougainville.

География

Бугенвилл – Соломон аралдары архипелагының ең ірі аралы. Ол Соломон аралдарының ылғалды ормандар экологиялық аймағының бір бөлігі. Бугенвилл және жақын орналасқан Бука аралы – терең, кең бұғазбен бөлінген жалғыз құрлық. Аралдың ауданы шамамен 9 300 км² құрайды, және бірнеше белсенді, ұйықтап жатқан немесе сөнген жанартаулар бар. Бугенвильдің солтүстік-орталық бөлігіндегі Багана жанартауы ерекше көзге түседі, ол көптеген километрден көрінетін түтін шығарып тұрады. Жер сілкіністері жиі болады, бірақ көп зиян келтірмейді.

Экология

Бугенвилл аралы негізінен орманды және әртүрлі тропикалық экожүйеге ие. Rio Tinto компаниясына тиесілі кен өндіру операциясы аралда орманды жою және ауыр металдармен ластанған кен қалдықтары салдарынан жергілікті және төменгі ағыстағы экологияға айтарлықтай зиян келтірді, бұл арал тұрғындарының өз жерлерін және туған ортаны қорғау үшін көтеріліске шығуына әкеп соқты. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы Rio Tinto компаниясына тиесілі Panguna кенін тазалауға көмектесуді және экологиялық стандарттарды қатаңдату арқылы кенді қайта ашу мүмкіндігін зерттеуді ұсынды.

Климат

Бугенвилл аралында тропикалық жаңбырлы ормандар климаты (Кёппен жіктелуі бойынша Af). Ең құрғақ айы – ақпан.

Экономика

Бугенвильде әлемдегі ең ірі мыс кен орындарының бірі орналасқан, ол 1972 жылдан бері игерілуде, бірақ шетелдік меншіктегі кеншілік мүдделерге қарсы халықтық төңкеріс салдарынан жабылды. Осы оқиғалар "Кокос революциясы" атты деректі фильмнің негізгі тақырыбы болды. Папуа тілдері Бугенвиль аралының ішінде ғана таралған. Оларға өте аз фонемалық құрамы бар Ротокас, Эйво, Терей, Кериака, Наасио (Киета), Наговиси, Сивай (Мотуна), Байци (кейде Сивай тілінің диалектісі саналады), Уисай және басқа да бірнеше тілдер кіреді. Бұл тілдер екі тілдік отбасыны құрайды: Солтүстік Бугенвиль және Оңтүстік Бугенвиль. Тілдердің ешқайсысы халықтың 20 пайызынан көп таралмаған, ал Насиой, Корокоро Мотуна, Телеи және Халия сияқты ірі тілдер өзара түсіністікке келмейтін диалекттерге бөлінген. Көптеген бугенвильдіктер күнделікті қарым-қатынас үшін ток-писин тілін лингва франка ретінде пайдаланады, ал жағалау аймақтарында балалар оны екі тілді ортада жиі үйренеді. Ағылшын және ток-писин тілдері ресми іс-қағаздар мен үкіметтік істерде қолданылады.

Адам құқықтары

Азаматтық соғыс кезінде Папуа-Жаңа Гвинеяның блокадасы салдарынан бірнеше жыл бойы сыртқы әлемнен үзіліп қалған арал тұрғындары, медициналық көмек жетіспеуден көптеген адамдарды жоғалтты.

Танымал мәдениет

1999 жылы "Кокос революциясы" атты деректі фильм түсірілді. "Жасыл арал" (2000) – австралиялық деректі фильмдер жасаушылар Аманда Кинг пен Фабио Кавадинидің (Frontyard Films) түсірген фильмі. Бұл фильмде Бугенвиль халқы ПНГ әскери блокадасының салдарынан сауда немесе сыртқы әлеммен байланыссыз шамамен он жыл (1989-1997) бойы қалай тірі қалғанын көрсетеді. "Мистер Пип" (2012) – Жаңа Зеландия режиссері Эндрю Адамсонның, Жаңа Зеландия авторы Ллойд Джонстың "Мистер Пип" кітабы негізінде түсірген фильмі.