Кіріспе

Португалия королі 1828-1834 жылдары. Дом Мигел I (; 26 қазан 1802 – 14 қараша 1866), «Абсолютист» (o Absolutista), «Традиционалист» (o Tradicionalista) және «Узурпатор» (o Usurpador) лақаптарымен белгілі, 1828-1834 жылдар аралығында Португалия королі болды. Ол король Жоау VI мен королева Карлота Жуакинаның жетінші баласы және үшінші ұлы еді. 1824 жылғы сәуір көтерілісінде (Абрилада) абсолютизмді қолдаған әрекеттері салдарынан елден қуылғаннан кейін, Мигел 1828 жылы Португалияға немересі, королева Мария II-нің регенті және күйеуі ретінде оралды. Регент ретінде ол Португалия тағына өз құқығымен таластады, себебі «Королдықтың негізгі заңдары» бойынша оның ағасы Педру IV және оның қызы Педру Португалияға соғыс жариялағаннан бастап, сондай-ақ шетел мемлекетінің (Бразилия империясының) басшысы болғаннан бастап таққа отыру құқығын жоғалтқан. Бұл көптеген адамдардың қаза болуына, түрмеге қамалуына, қуғынға ұшырауына немесе елден қуылуына әкеп соққан, сонымен қатар авторитарлық абсолютистер мен прогрессивті конституционалистер арасындағы Португалияның Либералдық соғыстарына ұластырған қиын саяси жағдайға алып келді. Нәтижесінде Мигел тақтан алынып, өмірінің соңғы 32 жылын жер аударылуда өткізді. Португалиялық масондардың республикалық оппозициясына қарсы тұру мақсатында 1848 жылы Португалия королі Мигел I жарлық шығарды, ол қанатты әйелінің ордені деп белгілі династиялық тәртіпті қайта жандандырды.

Ерте өмір

Мигель Мария до Патросинио де Браганса е Бурбон, король Жоау VI мен Карлота Жуакинаның үшінші (екінші тірі қалған) ұлы, Лиссабондағы Келуз корольдік сарайында дүниеге келді және оны әкесі Бежа герцогы етіп тағайындады. Кейбір дереккөздер Мигель I анасы, королева Карлота мен оның күйеулерінің бірі, мүмкін, Педро Жозе Хоаким Вито де Менезес Коутиньо, Мариальва маркизі арасындағы адалдықтан туған биологиялық ұл болуы мүмкін деп жорамалдайды. Король Жоау VI-ға жақын адамдар Мигельдің тууына дейін екі жарым жыл бойы әйелімен қарым-қатынаста болмағанын мәлімдеді (осы кезеңде оның ата-анасы тұрақты қақтығыстар мен құпия жоспарлар жасаған, және тек сирек ресми жағдайларда ғана кездескен). Бірақ қалың елдің әңгімелеріне қарамастан, Мигель әрқашан корольдың ұлы деп есептелді – корольдің, анасының, отбасының қалған бөлігінің, сарайдың және шіркеудің. «Заңды емес бала» теорияларының бастауы либералды пропагандашылардың немесе королеваны жамандап, Мигельдің және оның ұрпақтарының португалиялық тәжге талап етуіне нұқсан келтіргісі келген роялистердің жазбаларында болуы мүмкін. Бір анық нәрсе – Мигель королеваның сүйікті баласы болды. Ұлының қайтысынан кейін, ол Педроға қарағанда көбірек назар аударды, Педро әкесіне жақын болған. 1807 жылы, 5 жасында Мигель Португалияның бірінші Наполеон шапқыншылығынан қашу үшін португалиялық корольдік отбасымен бірге Бразилияға көшті; 16 жасында ол Мата Кавалос айналасында жылдам шауып, жолдан өтетін адамдардың бас киімдерін қамшысымен түсіріп жүргенін көрді. Ол көбінесе аралас нәсілді немесе үнді шаруаларының тобымен бірге уақыт өткізді. Жалпы, Мигель королева мен оның сарайынан еркелік көрді және басқалардың жаман әсеріне ұшырады. Пальмела герцогы оны былай сипаттады:

«Жақсы адамдардың арасында жақсы, ал жаман адамдардың арасында олардан да жаман».

Регент

1828 жылғы 13 қаңтарда Мигель Лондоннан кетіп, Веллингтон герцогының сарайы Стратфилд-Сейде біраз уақыт өткізгеннен кейін, Лиссабонға жол тартқанда Плимутқа тоқтады. Жаман ауа райына байланысты ол 9 ақпанда ғана португалдық фрегат «Перолаға» көше алды, ол екі британдық кемемен бірге Англияға келді. 22 қаңтарда «Gazeta de Lisboa» (ағылшын тілінде: Lisbon Gazette) газеті Әділет министрлігінен (ағылшын тілінде: Ministry of Justice) келген ашық хатты жариялады, онда заңмен тыйым салынбаса, кез келген түрдегі қуаныш білдіруге рұқсат берілді. Принцтің кемесі 22 ақпанда Лиссабонға келді, және Тагу өзенінің бойындағы кемелер мен төбелерден сағат екіде басталган зеңбіректермен қарсы алынды. «Перола» келгенде өзен кемелерге толы еді. Жаңа регент Praça do Comércio алаңында түсуі күтілгенімен, Мигель Белемде түсуді жөн көрді. Мигельдің анасы князьды күтіп алу үшін қайық жіберген және Лиссабонға келген соң онымен кездесуге шақырған хабар жіберген, осылай оның адалдығы қайда екенін білу үшін. Жағалауда жергілікті тұрғындар регентті құттықтады, ал кейбір шіркеу мұнараларынан қоңыраулар соғылды және көшелерде қуанышты әндер орындалды. Жібек тулармен әшекейленген көшелер арқылы Ажуда сарайына салтанатты шеру өтті, ал қаланың әйелдері гүлдер шашып жіберді. Барлық жерде «Viva o Senhor D. Miguel I nosso rei absoluto!» деп айқайлаған көптеген азаматтар болды, ал кейбіреулері «Д. Педроға өлім!» және «либералды конституцияға өлім!» деп ұран салды. Бірақ Мигельдің рөлі Лиссабондағы алғашқы түнінен-ақ анық болды: ол Португалияның заңды билеушісі, королева Мария II атынан регент ретінде билік ететін болды. Ол некеге тұруға жеткенде Мигель оның күйеуі болады. Сонымен қатар, Мигель Петрдің Конституциялық жарғысына сәйкес басқаруға міндетті болды, ол регенттіктің шарты ретінде қабылдады (оның қағидаларымен келіспесе де, абсолюттік монархияны қалағандықтан). 26 ақпанда Ажуда сарайының бас залында Кортестің екі палатасының, Корольдік сотының, дипломатиялық корпустың және Бразилиядан келген принцтің әріптестерінің (королева-анасының қатаң ұйымдастыруымен) қатысуымен инвиститура рәсімі басталды. Сағат бірде Мигель және оның әпкесі Изабел Мария Регенттікті ресми түрде тапсыру үшін залға кірді. Екеуі де бір креслода отырғаннан кейін, ханшайым ант берді және әдеппен кетіп қалды. Мигельге Конституциялық жарғыны қорғауға ант беру туралы жазба және Киелі кітап ұсынылды, бірақ оның шын мәнінде ант бергені белгісіз, себебі сөздерді анық естімеді; сондай-ақ, оның миссалды сүйгенін ешкім көрген жоқ (себебі Кадавал герцогы осы сәтте ханзаданы жасырды). 1 наурызда Лиссабонның азаматтары Мигельді «Абсолюттік патша» деп жариялау үшін сарайға жиналды, бұл либералды саясаткерлер мен тұрғындардың көп бөлігін ашуландырды. Жаңа регент титулына ие болған ол кешке мемлекеттік министрлерін таныстырды: Нуно III Альварес Перейра де Мело (Кадавал герцогы), Хосе Антонио де Оливейра Лейт де Баррос (кейін Басто графы), Фуртадо до Рио де Мендонса (Барбасенаның 7-ші виконты және Барбасенаның 2-ші графы), Хосе Луис де Соуза Ботелхо Моурао э Васконселос (Вила Реал графы) және Лузан графы. Бір апта ішінде көптеген орташа әскери шенеуніктер жұмыстан босатылды және провинциялардың әскери губернаторлары ауыстырылды, өйткені ханзада мен королева-анасы ескі жаулары мен либералдық көзқарастарды ұстанатындардан «үйді тазартты».

Португалия королі

1828 жылдың 13 наурызында Мигел Конституциялық хартада белгіленгендей, жаңа сайлау шақырылмай-ақ Кортес палатасын таратып жіберді. Кейбір муниципалитеттер, көптеген ақсүйектер мен дін қызметкерлері, сондай-ақ бірнеше маңызды азаматтар регенттен Конституциялық хартаны жоюды және король ретінде билеуді сұрады. Либералдар тарапынан алғашқы қан төгілген оқиға 18 наурызда болды, сол күні Коимбра университетінің делегаттары (Мигелге құттықтауларын білдіру үшін Лиссабонға барған) ынтасымен қызған Коимбра студенттері тарапынан өлтірілді. Либералдар Мигел есімін жек көретін болса, легитимистер (абсолютистер) оны қадір тұтты. Бірақ Мигелдің билеуі бірден қатыгез, тіпті тираниялық басқарумен ерекшеленді, оны кейбіреулер оның жеке қасиеттеріне, ал енді біреулері оның бағыныштыларына, ал тағы біреулері королева Шарлоттаның зұлымдығына жатқызады. 1828 жылдың 3 мамырында Петрдің жаңа Парламентке ұсынған ақсүйектері Лафонес герцогының сарайында бас қосып, Мигелді үш қабаттан тұратын жаңа Кортеске шақыруға шақырды, мақсаты таққа мұрагерлік құқығын анықтау болды. Мұндай Кортес маусым айында Аюдада өтті, онда Визеу епископы Мигелдің тәж киюін ұсынды, себебі «Құдайдың қолы Сіздің Шаңырағыңызды Дунайдың жағалауынан Тахо өзенінің жағалауына халқыңызды құтқару үшін жеткізді». 7 шілдеде Мигел абсолютті билеуші деп жарияланды, ал 15 шілдеде Үш қабатты Кортес жабылды. Одан кейін Портудағы әскери гарнизон көтеріліс жасап, уақытша үкіметтік кеңес құрып, либералдық мақсатты қорғау үшін Коимбраға жорық жасады. Бірақ бұл әскерлердің басшысы шешімсіз болды, сондықтан Мигел өз әскерін жинап, еріктілер жасағын құрып, Портуды қоршауға алды. Лагоста да осыған ұқсас көтеріліс болды, бірақ либералдық генерал Сараива Мигельдік генерал Повоас тарапынан атылып құлатылғаннан кейін дереу басылды. Осы оқиғада Англиядан конституциялық күштерді басқару үшін британдық «Белфаст» кемесімен келген Жоао Карлос Салданха (кейін Салданха герцогы) және Педро де Соуза Холштейн (кейін Палмеланың 1-ші герцогы) либералдық мақсаттың жоғалғанын түсініп, дереу қайтып кетті. Либералдық армия Галисиядағы қиын жағдайларға қашып, келесі қадамды күтті. Бұрынғы регенттік сарайында конституциялық монархияны қолдаушылар аз болды; принцесса Изабелла Мария әлсіз ерік-жігерлі министрлер немесе қабілетсіздермен қолдауға ие болды және Мигельге қарсы тұруға тым ұялды. Либералдар мен олардың жақтастары эмиграцияға кетті. Португалияның барлық аймақтары монархтың билігін мойындады, тек Мадейра және Терсейра аралдары ғана мойындамады; Мадейра оңай бағындырылды, бірақ Терсейра либералдық мақсатқа адал болды. Оның жақтастарының либералдарды қуғындауға деген ынтасы Мигел режимінің беделін түсірді. Мигельдік үкіметтің ағылшын және француз азаматтарын мазақтауы оларды наразылық білдіруге итермеледі. Соңында адмирал Альбин Руссинге Людовик Филипп I (Англия сияқты дипломатиялық қанағаттандыруға қол жеткізе алмағандықтан) әрекет етуге бұйрық берілді; ол Тахоға жүзіп, сегіз португалдық кемені басып алып, келісімді күшпен жүзеге асырды (1831 жылдың 14 шілдесі). Бірақ либералдарға қарсы Мигельдік жазалаулар жалғасты; көптеген үкімдер 24 сағат ішінде орындалды. Лиссабондағы 4-ші жаяу әскер полкі 1831 жылдың 22 және 23 тамызында 29 өлім жазасын тіркеді.

Либералды соғыс

Тек Азор аралдарындағы Терсейра аралы Мария II патшайымына адал қалды; конституциялық үкімет елден қуылғаннан кейін де жұмыс істей берді. Басында Жоао Карлос Салданха ағылшын крейсерінің қарсылығынан аралға жете алмады, бірақ Вила Флор графы (кейін Терсейра герцогы) сәтті болды; ол аралға келді, қорғанысын қайта жарақтап, Мигельдің күштерін тез жеңді (1829 жылғы 11 тамызда), олар аралға шабуыл жасауға тырысқан болатын. 1831 жылы либералдар Азор аралдарының барлығын басып алды. Петр Бразилияның императорлық тәжін тастағаннан кейін Либералдық армияның басшысы болды (1831) және Азор аралдарынан Португалияның солтүстігіне шабуыл жасады, Порту маңындағы Минделоға қонды және оны тез басып алды. Бірақ Мигельдің әскері күшті болды, ең жақсы әскерлер, адал еріктілер мен ынталы милициядан (бірақ, мүмкін, ең жақсы жоғары шенді офицерлер болмады) құралған. Олар қаланы қоршап алып, оны қоршауға алды. Портудың қорғанысы жалғасып жатқандықтан, Мигель 1833 жылдың сәуірінде әскерлеріне баруға шешім қабылдады. Бірақ осы уақытта Лиссабон Терсейра герцогының қолына түсті, ол Чарльз Джон Непьер басқаратын Либералдық флотта Портудан шығып, Алгарвеге қонды және Мигельшіл генерал Телес Жордаодан жеңіліс тапты (24 шілдеде қаланы басып алды). Непьер, Мигельшіл флотты Сент-Винсент мүйісінде жеңгеннен кейін, солтүстікте Терсейра герцогымен қосылып, Тежу өзенін бақылауға алды. Мигельге француз генералы Бурмонт көмектесті, ол Франция королі Карл X құлағаннан кейін көптеген легитимист офицерлерімен бірге Португалия короліне (яғни Мигельге) көмекке келді. Кейін оның орнын шотландтық генерал Рэнальд МакДоннелл басты, ол Лиссабонды қоршаған Мигель әскерін Сантаремнің жаппай биік жерлеріне кері шегіндірді, онда Мигель өзінің операциялық базасын құрды. Шайқастар қызу жүрді. Алкасерде Мигель күштері біршама жерді басып алды, бірақ бұл жер Пернес пен Альмостердегі генерал Салданхаға тез қайтарылды. Соңғы әрекет (18 ақпан 1834 ж.) азамат соғысының ең қатыгез және қанды шайқасы болды. Ақырында, саясат Мигельдің тағдырын шешті: оның Испания королі Карлоспен одақтасуы Испания королі Фердинанд VII-нің наразылығын тудырды, ол Марияның португал тағына құқығын мойындады және королевамен, Петрмен, сондай-ақ Франция және Англия үкіметтерімен төрттік одақ жасады. Испаниялық генерал Родил Д. Карлосты және оның шағын күшін қуып Португалияға кірді, ал Терсейра герцогы Асейсейра шайқасында (16 мамыр 1834 ж.) жеңіс алып, Д. Мигельдің жағдайын қиын етіп берді. Мигель Сантаремнен шығысқа қарай Елвас бағытына қашып кетті. Мигель Эвораға жеткенде, оның генералдары соғыс кеңесінде жаушылықты тоқтатып, бейбітшілік туралы келісімге келуге дауыс берді. Мигель бұл шешімге келісті. Үш жылдық азамат соғысынан кейін Мигель I Эворамонте келісімінде (1834 жылғы 26 мамырда) тақтан басқазуға мәжбүр болды. Карлос Англияға жіберілді (кейін ол жасырын түрде Испанияға оралды), ал Мигель 1834 жылғы 1 маусымда Синестен Генуяға бағытталған британдық әскери кемесіне отырды; ол алдымен Италияда, содан кейін Англияда, соңында Германияда сүргінде өмір сүрді. Ол Португалияға қайтып оралмады. 1851 жылы ол Оңтүстік Германиядағы Баден Ұлы Герцогтігіне көшіп, Лёвенштейннің ханшайымы Аделаидаға үйленді. Олар Броннбахтағы бұрынғы цистерциан монастырында тұрып, жеті бала тәрбиеледі. Оның жесірі барлық қыздарына тиімді некелер жасауға қол жеткізді. Мигель 1866 жылғы 14 қарашада Баден Ұлы Герцогтігінде Броннбахта аң аулау кезінде қайтыс болды. Ол әйелінің отбасының мазарында, Баварияның Гроссхейбахтағы Францискан монастырында жерленді. 1967 жылы оның денесі мен әйелінің денесі (сонда Англиядағы Уайт аралындағы Райд қаласында демалып жатқан) Лиссабондағы Ескі Сан-Висенте-де-Фора монастырындағы Браганса пантеонына көшірілді.