Кіріспе

Тотығудың алдын алу техникасы

Катодтық қорғау (CP; /audio=En us cathodic. ОГГ//К//АЕ/'/Т//К//Д//I//К/) – металл бетінің коррозиясын бақылау үшін қолданылатын техника, ол электрохимиялық элементтің катоды ретінде жасалады. Қорғаудың қарапайым әдісі қорғалатын металды анод ретінде әрекет ету үшін оңай тотығатын "құрбандық металлға" жалғастырады. Құрбандық металл қорғалған металлдың орнына тотығады. Пассивті гальваникалық катодтық қорғау жеткіліксіз болған ұзын құбырлар сияқты құрылымдар үшін, жеткілікті токпен қамтамасыз ету үшін сыртқы тұрақты ток көзі қолданылады. Катодтық қорғау жүйелері әртүрлі ортада металл құрылымдардың кең ауқымын қорғайды. Көп қолданылатын мысалдар: болаттан жасалған су немесе жанармай құбырлары және үй су жылытқыштары сияқты болаттан жасалған сақтау резервуарлары; болат тіректер; кемелер мен қайықтардың корпустары; теңіздегі мұнай платформалары және құрлықтағы мұнай ұңғымаларының қаптамалары; теңіздегі жел электр станцияларының негіздері және бетон ғимараттар мен құрылыстардағы металл арматуралар. Тағы бір кең таралған қолданыс – мырышпен қапталған болат, онда болат бөлшектер тотығудан қорғалады. Катодтық қорғау кейбір жағдайларда кернеулі коррозияның дамуын болдырмауға мүмкіндік береді.

Тарих

Катодтық қорғанысты алғаш рет сэр Хамфри Дэви 1824 жылы Лондондағы Корольдік қоғамға ұсынған бірқатар мақалаларында сипаттады. Алғашқы қолданылуы 1824 жылы болды. Темірден жасалған құрбандық анодтарды кеме қабығының мыс қабығына, су сызығының астында бекіту арқылы мыстың коррозиясы күрт төмендетілді. Дегенмен, катодтық қорғаныстың қосымша салдары теңіз өсімдігінің көбеюі болды. Әдетте, мыс коррозияға ұшырағанда, антифоулингтік әсер беретін мыс иондарын бөліп шығарады. Теңіз өсімдігінің шамадан тыс өсуі кеменің өнімділігіне әсер еткендіктен, Корольдік теңіз күштері мыстың тозуына рұқсат беру және теңіз өсімдігінің азаюынан пайда көрудің жақсырақ екеніне шешім келдірді, сондықтан катодтық қорғану одан әрі қолданылмады. Дэвидің тәжірибелеріне оның шәкірті Майкл Фарадей көмектесті, ол Дэви қайтыс болғаннан кейін де зерттеулерін жалғастырды. 1834 жылы Фарадей коррозиядағы салмақ жоғалу мен электр тогы арасындағы сандық байланысты анықтады, осылайша катодтық қорғаныстың болашақ қолданылуына негіз салды. Томас Эдисон 1890 жылы кемелерде сыртқы токпен катодтық қорғанысты сынақтан өткізді, бірақ қолайлы ток көзі мен анод материалдарының жетіспеуіне байланысты сәтсіз аяқталды. Дэвидің тәжірибесінен кейін 100 жыл өткен соң, катодтық қорғану АҚШ-та мұнай құбырларында кеңінен қолданыла бастады. 1928 жылдан бастап болаттан жасалған газ құбырларына катодтық қорғау қолданылды және 1930 жылдары одан да кеңінен пайдаланылды.

Қиындыққа қарсы катодтық қорғау (ICCP)

Кейбір жағдайларда, сыртқы токпен катодтық қорғаныс (ICCP) жүйелері қолданылады. Олар тікелей ток көзіне қосылған анодтардан тұрады, көбінесе ауыспалы ток желісіне қосылған трансформатор-түзетушінен. Егер ауыспалы ток желісі болмаса, күн панельдері, жел энергиясы немесе газбен жұмыс істейтін термоэлектр генераторлары сияқты баламалы қуат көздері қолданылуы мүмкін. ICCP жүйелері үшін анодтар әртүрлі пішіндерде және өлшемдерде қол жетімді. Көбінесе анодтар құбырлы, қатты таяқша пішіндес немесе әртүрлі материалдардан жасалған үздіксіз ленталар болып табылады. Оларға жоғары кремнийлі, шойын, графит, қоспалы металл оксидтері (MMO), платина және ниобиймен қапталған сымдар және басқа материалдар жатады. Құбыр желілері үшін анодтар жерге орналастырылған аймақтарда немесе токтың таралу қажеттіліктері сияқты бірнеше жобалау және дала жағдайларына байланысты, терең тік шұңқырда орналастырылады. Катодтық қорғаныс трансформатор-түзетуші құрылғылары көбінесе тапсырыс бойынша жасалады және қашықтан бақылау және басқару, кіріктірілген ток үзу құрылғылары және түрлі электрлік корпус түрлері сияқты әртүрлі мүмкіндіктермен жабдықталады. Катодтық қорғаныс жүйесімен қорғалатын құрылымға тікелей ток көзінің теріс терминалы қосылады. Түзетушінің оңдық тікелей ток кабелі анодтарға қосылады. Ауыспалы ток кабелі түзетушінің кіріс терминалдарына қосылады. ICCP жүйесінің шығысы мақсатты құрылымды қорғау үшін жеткілікті токпен қамтамасыз ету үшін оңтайландырылуы тиіс. Кейбір катодтық қорғаныс трансформатор-түзетуші құрылғылары ICCP жүйесінің шығыс кернеуін таңдау үшін трансформатор орамдарындағы крандармен және жалғастыру терминалдарымен жабдықталған. Су резервуарлары және басқа да қолданулар үшін катодтық қорғаныс трансформатор-түзетуші құрылғылары оптималды ток шығысын немесе құрылым-электролит потенциалын сақтау үшін жұмыс кернеуін автоматты түрде реттеу үшін қатты күйдегі схемалармен жасалады. Жұмыс кернеулерін (тікелей және кейде ауыспалы ток) және ток шығысын көрсету үшін аналогты немесе цифрлық өлшегіштер жиі орнатылады. Жағалау құрылыстары және басқа да ірі, күрделі нысандар үшін ICCP жүйелері көбінесе жеке катодтық қорғаныс трансформатор-түзетуші тізбектері бар анодтардың бірнеше тәуелсіз аймақтарымен жобаланады.

Гибридтік жүйелер

Гибридтік жүйелер жоғарыда аталған жүйелердің үйлесімін пайдаланады, ICCP жүйелерінің қалпына келтіру қабілеттерін қолдана отырып, гальваникалық анодтың тиімді, төмен құн және күтуге ыңғайлы сипаттарын сақтайды. Жүйе әдетте бір-бірінен белгілі қашықтықта орналасқан сымдалған гальваникалық анодтардан тұрады, олар бастапқыда бетонды қалпына келтіру және иондық миграцияны қамтамасыз ету үшін қысқа мерзімге қосылады. Содан кейін қуат көзі ажыратылады және анодтар гальваникалық жүйе ретінде болатқа тікелей қосылады. Қажет болған жағдайда қосымша қуат беру кезеңдері қолданылуы мүмкін. Гальваникалық жүйелер сияқты, коррозия жылдамдығын бақылау үшін поляризациялық сынақтар мен жарты жасуша потенциалын өлшеуге болады. Жүйенің қызмет ету мерзімі бойында поляризацияға қол жеткізу мақсат емес.

Ыстық су резервуары / Су жылытқышы

Бұл технология су жылытқыштарды қорғау үшін де қолданылады. Шындығында, титаннан жасалған және MMO қаптамасы бар күшті ток аноды (анод) жіберген электрондар резервуардың ішкі бетінің тозуына кедергі келтіреді. Тиімді деп танылу үшін бұл анодтар белгілі бір стандарттарға сай болуы керек: катодтық қорғау жүйесі, егер оның потенциалы катодтық қорғау критерийлерімен белгіленген шектерге жетсе немесе одан асып кетсе, тиімді деп есептеледі. Қолданылатын катодтық қорғау критерийлері NACE Ұлттық Коррозия Инженерлері қауымдастығының NACE SP0388 2007 (бұрын RP0388 2001) стандартынан алынған.

Құбырлар

Қауіпті өнімдер құбырлары әдетте катодтық қорғаныспен күшейтілген қаптамамен қорғалады. Құбыр желісі үшін әсерлі токпен катодтық қорғаныс жүйесі (ICCP) тұрақты ток көзінен, көбінесе айнымалы токтан жұмыс ілейтін трансформатор-түзеткіштен және анодтан немесе жерге көмілген анодтар жиынтығынан (анодтық жерлеу) тұрады. Тұрақты ток көзі әдетте 50 амперге дейін және 50 вольтқа дейін тұрақты ток шығысын береді, бірақ бұл құбырдың мөлшері және қаптама сапасы сияқты бірнеше факторларға байланысты. Оң тұрақты ток шығыс терминалы кабельдер арқылы анодтар жиынтығына қосылады, ал түзеткіштің теріс терминалын құбыр желісіне қосатын тағы бір кабель, мүмкіндігінше, өлшеулерді жүргізуге арналған қосылыс қораптары арқылы жалғанады. Анодтар өткізгіш кокспен (анодтардың өнімділігі мен қызмет ету мерзімін жақсартатын материал) толтырылған тік шұңқырдан тұратын жерге орнатылуы мүмкін немесе дайындалған траншеяға, өткізгіш кокспен қоршалып, толтырылып орналастырылуы мүмкін. Жерге орнату түрі мен мөлшерін таңдау қолданылуына, орналасқан жеріне және топырақтың кедергісіне байланысты. Содан кейін тұрақты токпен катодтық қорғаныс тогы, құбыр мен топырақ арасындағы потенциалды немесе электрод потенциалын өлшеуді қоса алғанда, түрлі сынақтар жүргізілгеннен кейін оңтайлы деңгейге реттеледі. Кейде құбырды гальваникалық (қорбандық) анодтарды пайдалану арқылы қорғау экономикалық жағынан тиімдірек болуы мүмкін. Бұл көбінесе шектеулі ұзындығы бар, кішкентай диаметрлі құбырларда кездеседі. Гальваникалық анодтар қорғалатын құрылымға катодтық қорғаныс тогын жеткізу үшін металдардың гальваникалық қатар потенциалдарына сенеді. Әртүрлі құбыр материалдарынан жасалған су құбырлары да катодтық қорғаныспен жабдықталады, егер иелері катодтық қорғанысты қолдану нәтижесінде күтілетін құбыр желісінің қызмет ету мерзімін ұзарту үшін шығындар орынды деп тапса.

Кемелер мен қайықтар

Кемелердің катодтық қорғанысы көбінесе корпусқа бекітілген гальваникалық анодтармен және ірі кемелерде ICCP (сыртқы катодтық қорғаныш жүйесімен) жүзеге асырылады. Кемелерді тексеру және жөндеу үшін судан үнемі шығарып отыратындықтан, гальваникалық анодтарды ауыстыру оңай шаруа. Гальваникалық анодтар әдетте судағы кедергіні азайту үшін арнайы пішінделген және корпусқа жақын орнатылып, кедергіні барынша азайтуға тырысады. Кішкентай кемелер, мысалы, яхталар, металл емес корпусқа ие болса, сыртқы моторлар сияқты бөліктерді қорғау үшін гальваникалық анодтармен жабдықталады. Барлық гальваникалық катодтық қорғаныс сияқты, бұл қолданбада да анод пен қорғалатын нысан арасында берік электр байланысы болуы қажет. Кемелердегі ICCP үшін анодтар көбінесе платиналанған титан сияқты инертті материалдан жасалады. Кеме ішінде тұрақты ток көзі орнатылады және анодтар корпустың сыртына бекітіледі. Анодтық кабельдер кемеге компрессиялық тығыздағыш арқылы кіргізіліп, тұрақты ток көзіне бағытталады. Ток көзінен келген теріс кабель тізбекті толықтыру үшін корпусқа жалғанады. Кеме ICCP анодтары тегіс орнатылып, кемеге кедергі әсерін азайтады және механикалық зақымдардан сақтау үшін жеңіл жүк сызығынан кемінде 5 фут (1.5 метр) төмен орналастырылады. Қорғау үшін қажетті ток тығыздығы жылдамдыққа байланысты және анодты корпусқа орналастырғанда ток сыйымдылығы мен орнын таңдауда ескеріледі. Кейбір кемелерге арнайы өңдеу қажет болуы мүмкін, мысалы, алюминий корпусы бар және болаттан жасалған бекіткіштері бар кемелерде электрохимиялық элемент пайда болады, онда алюминий корпусы гальваникалық анод рөлінде әрекет ете алады және коррозия күшейеді. Мұндай жағдайларда алюминий немесе мырыштан жасалған гальваникалық анодтар алюминий корпусы мен болат бекіткіш арасындағы потенциал айырмашылығын теңестіруге көмектеседі. Егер болат бекіткіштер үлкен болса, бірнеше гальваникалық анодтар немесе тіпті кішкентай ICCP жүйесі қажет болуы мүмкін.

Теңізші

Теңіздегі катодтық қорғаныс көптеген аймақтарды, жағалауларды, порттарды және теңіз құрылыстарын қамтиды. Құрылыстардың алуан түрлілігі қорғаныс жүйелерінің де әртүрлі болуына себеп болады. Гальваникалық анодтар жиі қолданылады, бірақ ICCP-ді де пайдалануға болады. Құрылыстың геометриясының, құрамының және архитектурасының кең ауқымына байланысты, құрылымға қатысты катодтық қорғаныс жүйелерін жобалау үшін мамандандырылған фирмалардың қатысуы жиі қажет. Кейде теңіз құрылыстарын тиімді қорғау үшін кейіннен түзетулер енгізу қажет болады.

Бетондағы болат

Бетон арматурасына қолдану сәл өзгеше, себебі анодтар мен эталондық электродтар әдетте бетон құю кезінде бетонға орнатылады. Бетон ғимараттар, көпірлер және ұқсас құрылымдар үшін әдеттегі техника – ICCP қолдану, бірақ гальваникалық катодтық қорғау принципін пайдаланатын жүйелер де бар. Бірақ, кемінде Ұлыбританияда, атмосфералық әсерге ұшыраған темірбетон құрылымдар үшін гальваникалық анодтарды қолдану эксперименталды деп есептеледі. ICCP үшін принцип кез келген басқа ICCP жүйесімен бірдей. Дегенмен, көпір сияқты атмосфералық әсерге ұшыраған бетон құрылыста, құбыр желісінде қолданылатын анодтар тізбегіне қарағанда, құрылым бойынша көптеген анодтар таратылады. Бұл жүйені күрделендіреді және әдетте автоматты түрде басқарылатын тұрақты ток көзі қолданылады, мүмкін қашықтан бақылау және басқару опциясымен. Жер астындағы немесе су астындағы құрылымдар үшін емдеу, кез келген басқа жер астындағы немесе су астындағы құрылымдарға ұқсас. Гальваникалық жүйелер жаңартуды жеңілдетеді және ICCP сияқты басқару жүйелеріне мұқтаж болмайды. Алдын ала кернеуленген бетон цилиндрлі құбырдан (PCCP) жасалған құбырлар үшін катодтық қорғау техникалары, әдетте болат құбырлар үшін қолданылатындай, бірақ кернеулі сымның зақымдануын болдырмау үшін қолданылатын потенциал шектелуі керек. PCCP құбырларындағы болат сым кернеуге орай созылып, сымның коррозияға ұшырауы бұзуға әкелуі мүмкін. Қосымша проблема – артық теріс потенциалдың нәтижесінде пайда болатын сутегі иондары сымның сутегімен сынуына себеп болуы мүмкін, бұл да бұзуға әкеледі. Тым көп сымдардың істен шығуы PCCP-нің күйреуіне алып келеді. Сондықтан ICCP-ны іске асыру үшін қанағаттанарлық қорғауды қамтамасыз ету үшін өте мұқият бақылау қажет. Оңайрақ шешім – гальваникалық анодтарды пайдалану, олар өзін-өзі шектейді және басқаруды қажет етпейді.

Ішкі катодтық қорғау

Сұйықтықтарды сақтау немесе тасымалдау үшін қолданылатын ыдыстар, құбырлар және резервуарлар (балласттық резервуарлар да оның ішінде) катодтық қорғаныс арқылы ішкі беттерін коррозиядан қорғауға болады. ICCP және гальваникалық жүйелер қолданылуы мүмкін. Ішкі катодтық қорғаныстың кең таралған қолданыс аймақтары – су сақтау резервуарлары және электр станцияларының қабықшалық-түтік типтес жылу алмастырғыштары.

Гальвандалған болат

Гальванизация, әдетте, болатты металл цинк немесе қалайы қабатымен жабудың ыстық әдісін білдіреді. Ерітілген цинк ваннасына көбінесе қорғасын немесе антимон қосылады, сондай-ақ басқа металдар да зерттелген. Гальванизацияланған жабындар көптеген орталарда өте төзімді, себебі олар жабынның кедергілік қасиеттерін катодтық қорғаныстың артықшылықтарымен үйлестіреді. Егер цинк жабыны сызатталса немесе жергілікті түрде зақымдалса және болат ашылып қалса, цинк жабынының айналасындағы аймақтар ашық болатпен гальваникалық элемент құрап, оны коррозиядан қорғайды. Бұл – жергілікті катодтық қорғаныстың бір түрі. Цинк құрбандыққа шалынатын анод ретінде әрекет етеді. Гальванизация катодтық қорғаныстың электрохимиялық принципін пайдаланғанымен, іс жүзінде катодтық емес, құрбандық қорғанысы болып табылады. Гальванизацияда тек цинкке өте жақын аймақтар ғана қорғалады. Сондықтан, үлкен аумақты болат тек шеттерінен ғана қорғай алады.

Автомобильдер

Бірнеше компания автомобильдер мен жүк көліктерінің коррозиясын азайтады деп мәлімдейтін электрондық құрылғыларды сатуға шығарады. Коррозияны бақылау мамандары бұл құрылғылардың тиімді емес екенін анықтады. Құрылғыларды қолдануды растайтын тәуелсіз ғылыми зерттеулер мен тексерулер жүргізілмеген. 1996 жылы FTC Дэвид МакКредиге, автомобильдерді коррозиядан қорғайтынын мәлімдеген құрылғыларды сатқан адамға, өтемақы төлеуді бұйырды және "Rust Buster" және "Rust Evader" аттарын қолдануға тыйым салды. Канада Бәсекелестік Заңының 74.01(1)(b) тармағына сәйкес, өнімнің тиімділігі туралы кез келген мәлімдеме, олардың жеткілікті және дұрыс сынақтарға негізделгенін дәлелдеу мүмкін болмаса, жасалмауы керек. Канада Бәсекелестік Бюросы Канадада электрондық коррозияға қарсы құрылғыларды сататын бірнеше компанияны тергеді. Кейбір компаниялар өз өнімдерін нарықтан алуға мәжбүр болды, өйткені олар өз мәлімдемелерін ғылыми тұрғыдан дәлелдей алмады. Алайда, тергеуге алынған кем дегенде екі компания Бәсекелестік Бюросының талаптарын қанағаттандырды. Олардың көлік құралдарын коррозиядан қорғау туралы мәлімдемелері Бәсекелестік Заңының 74.01(1)(b) тармағына сәйкес жеткілікті және дұрыс сынақтарға негізделген. Бәсекелестік Бюросының Канада нарығында импрессионды токпен катодтық қорғау модулін тарату жөніндегі тергеуіне жауап ретінде Auto Saver Systems, Inc. компаниясы өзінің модулін ISO сертификатталған зертханада зертханалық сынақтан өткізді. Сынақ әдістемесі ASTM B117 тұзды шашырату (тұман) аппаратын пайдаланудың стандартты тәжірибесіне негізделген, оны Бәсекелестік Бюросы тартқан коррозия сарапшысы автомобильдің жұмыс ортасын қайталау үшін бейімдеді. Сынақ ASTM B117 стандартынан ерекшеленді, себебі цинктелген автомобиль болат панельдері тұзды шашыратуға толыққанды ұшыраған жоқ. Оның орнына, панельдің бір шетіндегі 12 дюймдік сызықпен ашық қалған болат ғана тұзды шашыратуға ұшырады, ал панельдің қалған бөлігі толығымен құрғақ күйде қалды. Сынақ нәтижелері, Бюроға хабарланып, Бюро растағандай, Auto Saver модулі сынақтан өткізілген болат панельдердегі темірдің электрохимиялық коррозия әлеуетін теріс бағытта өзгерте алды, бұл катодтық қорғауға қол жеткізілгенін және темірдің тотығу процесін (қатырдың пайда болуын) баяулатқанын дәлелдеді. Гальванизацияланған және гальванизацияланбаған сынақ панельдерін визуалды тексеру кезінде, бақылау панельдерімен (қорғау модуліне қосылмаған) салыстырғанда, тоттың көрінуінде айтарлықтай азаю байқалды, бұл сынақтар кезінде панельдерде алынған электрохимиялық потенциал өлшемдерінде байқалған катодтық өзгеріске сәйкес келді. Екінші компания, Canadian Auto Preservation Inc., өзінің Электромагниттік әсермен коррозияны бақылау технологиясының (EICCT) сынағы жеткілікті және дұрыс екенін дәлелдеп, Бәсекелестік Бюросын қанағаттандыра алды. Auto Saver компаниясы қолданған әдістемеге ұқсас осы модульді сынау, сондай-ақ, катодтық қорғауға қол жеткізілгеніне сәйкес, темірден гальванизацияланған автомобиль болат панельдерінің электрохимиялық коррозия әлеуетін теріс бағытта өзгертті. 2017 жылы автокөліктерде коррозияны тежеудегі Final Coat технологиясының тиімділігіне сілтеме жасайтын ғылыми мақала жарияланды. Осы екі электрондық коррозияны тежейтін құрылғылардың нәтижелері осы құрылғылардың металл панельдердің потенциалын қалай өзгерте алатынын жақсырақ түсіну үшін қосымша зерттеулер мен сынақтарды жүргізу қажеттілігін көрсетеді, яғни катодтық қорғаныс принциптеріне сәйкес оң және теріс полюстер арасындағы электрлік тізбекті жабу үшін қажетті үздіксіз электролиттік жол болмаған жағдайда катодтық әсерді.

Сынау

Электродтың потенциалы эталондық электродтармен өлшенеді. Топырақпен немесе тұщы сумен тікелей жанасатын құрылымдар үшін мыс-мыс сульфаты электродтары қолданылады. Теңіз суында қолдану үшін күміс-күміс хлориді/теңіз суы электродтары немесе таза мырыш электродтары пайдаланылады. Бұл әдістер EN 13509:2003 және NACE TM0497 стандарттарында сипатталған, сондай-ақ өлшегіш дисплейінде көрінетін кернеудегі қателіктердің себептері де көрсетілген. Коррозиялық элементтің аноды мен электролит арасындағы интерфейстегі потенциалды анықтау үшін электрод потенциалын интерпретациялау үшін оқыту қажет, және оның дәлдігі зертханалық өлшеулерге сәйкес келеді деп күтуге болмайды.

Сутегін өндіру

Қате қолданылған катодтық қорғаныстың жанама әсері атомдық сутегінің түзілуіне, оның қорғалған металға сіңуіне және жоғары қаттылықтағы дәнекерлер мен материалдардың сутегімен эмбриттелгендеуіне (сутегімен сынуына) алып келеді. Қалыпты жағдайларда атомдық сутек металл бетінде бірігіп, металлге енбейтін сутегі газын құрайды. Дегенмен, сутек атомдары кристалдық болат құрылымынан өте алатындай кішкентай, және кейбір жағдайларда сутегімен эмбриттелгендеуге (сутегімен сынуға) себеп болуы мүмкін.

Катодтық ажырату

Бұл қорғалған материалдың (катодтың) бетінде сутегі иондарының пайда болуынан қорғаныш жабындарының қорғалған құрылымнан (катодтан) бөліну процесі. Бөлінуге сілтілік иондардың артуы және катодтық поляризацияның күшеюі жағдай жасайды. Бөліну деңгейі жабын түріне де байланысты, кейбір жабындар басқаларына қарағанда көбірек зардап шегеді. Катодтық қорғау жүйелері құрылымның шамадан тыс поляризацияланбауы үшін жұмыс істеуі керек, себебі бұл тым теріс потенциалдардың әсерінен бөлінуді күшейтеді. Ыстық сұйықтықтар тасымалдайтын құбырларда катодтық бөліну жылдам жүреді, өйткені процесс жылу ағынымен үдетіледі.