Кіріспе

Кариб аралы Мартиникадағы белсенді жанартау Пеле тауы немесе Мон Пеле (/p//ə/'/l//eɪ/ pəLAY; , mɔ̃taɲ pəle; , француз тілінде "жалаңаш тау" немесе "қабықтанған тау" деген мағынаны білдіреді) – Кариб теңізіндегі Кіші Антиль аралдарының вулкандық доғасындағы Францияның теңізден тыс департаменті Мартиниканың солтүстік жағында орналасқан белсенді жанартау. Оның вулкандық конусы қатайған күл мен ұйыған лаваның қабатталған қабаттарынан құралған. 1902 жылғы стратовулканның жарылысы Сен-Пьер қаласын қиратты, нәтижесінде бірнеше минуттың ішінде 29 000 – 30 000 адам қаза тапты, бұл 20 ғасырдағы ең ірі жанартау апаты болды. Күлдің құлауынан күйік шағып, қайықпен жақын маңдағы теңіз үңгіріне қашқан Хавивра да Ифриле есімді жас қыз да осы оқиғадан зардап шекті. 2023 жылы ЮНЕСКО-ның Әлемдік мұра тізіміне енгізілді.

Географиялық жағдай және сипаттама

Пеле тауы – субдукция аймағының нәтижесі. Субдукция нәтижесінде Пуэрто-Рико мен Венесуэла арасындағы Кіші Антиль аралдарының доғасы пайда болды – бұл Кариб плитасының Оңтүстік Америка плитасына жататын Атлант мұхиты қабығымен кездесетін, шамамен ұзындығы бар қисық вулкандар тізбегі. Арал доғасындағы басқа да жанартаулар өздерінің жанартаулық активтігімен белгілі, олардың ішінде Сент-Винсенттегі Ла-Суфриер, Гваделупадағы Ла-Гранде-Суфриер жанартауы, Монсерраттағы Суфриер таулары және су астындағы Кик 'ем Дженни жанартауы бар.

Геологиялық тарих

Вулканологтар Пеле тауының эволюциясында үш түрлі кезеңді анықтады: бастапқы, аралық және қазіргі. 1929 жылдың 16 қыркүйегінде Пеле тауы тағы да атқылай бастады. Бұл жолы билік тарапынан ешқандай тергеу болмады және қауіпті аймақ дереу эвакуацияланды. 1929 жылғы атқылау Этанг Сек кальдерасында екінші күмбезді құрады және Бланш өзенінің аңғарына құйылатын пирокластикалық ағындарды тудырды. Пирокластикалық ағындар болғанымен, бұл белсенділік 1902 жылғы белсенділіктей күшті болған жоқ. Ол 1902 жылғы тығыннан кішірек болса да, таудың шыңына орналастырылған тағы бір "омыртқа" немесе лава тығынымен аяқталды. Бұл белсенділік 1932 жылдың соңында тоқтады.

Ағымдағы жағдай

Қазіргі уақытта жанартау белсенді. Мартиникада жыл сайын бірнеше вулкандық-тектоникалық жер сілкіністері болады, ал Пеле тауы геофизиктер мен вулканологтардың (IPGP) үздіксіз бақылауында. 1902 жылғы жарылыстан бұрын – тіпті 1900 жылдың жазында – Этанг Сек кратерінде фумарольдық белсенділіктің күшею белгілері байқалды. 1792 және 1851 жылдары болған салыстырмалы түрде шағын фреатикалық (бу) жарылыстары жанартаудың белсенді екенін көрсетеді. Пеле тауының болашақ жарылыс белсенділігінен бұрын алапаттық белгілері пайда болуы мүмкін, ал оның өткендегі белсенділігі (көміртектік талдау арқылы анықталған күшті жарылыстарды қоса алғанда) қауіптілікті бағалау үшін өте маңызды фактор болып табылады. Сен-Пьер қаласы толыққанды қайта құрылмады, бірақ оның орнында бірнеше ауылдар пайда болды. 2017 жылы Сен-Пьер коммунасының халқы 4123 адамды құрады. 2020 жылдың 6 желтоқсанында Мартиника вулканы обсерваториясы (MVO) 2019 жылдың сәуірінен бастап жанартаудың астындағы сейсмикалық белсенділіктің артуына байланысты Пеле тауының дабыл деңгейін жасылдан [Қалыпты] сарыға [Алапатты] көтерді. Бұл 1929-1932 жылдар аралығындағы жарылыстан кейінгі алғашқы белсенділік белгісі болды. Бұл жанартау, әрине, өте қауіпті, сондықтан оның белсенділігіне жоғары деңгейде назар қадағалау қажет. Оның жаңа жарылыс кезеңіне өтетіні әзірге белгісіз. MVO баспасөз хабарламасына сәйкес: "2019 жылдың сәуірінен бері байқалған жер бетіне жақын жанартаулық текті сейсмикалық белсенділіктің (жоғарыдан 4-5 км тереңдікте) өсуі Пеле тауы үшін ерекше базалық деңгейден жоғары. 2019 жылдың сәуірінде вулкандық сейсмикалық белсенділік Пеле тауының айналасында және астында тереңде пайда болды (теңіз деңгейінен 10 км-ден астам). Бұл магмалық сұйықтықтардың тереңге түсуімен байланысты болуы мүмкін. Соңында, 2020 жылдың 8 және 9 қарашасында жаңа тіркелген дірілдік сигналдар байқалды: олар гидротермалды жүйенің қайта жандануына сәйкес келуі мүмкін. Қазіргі өлшемдер бойынша, бақылау желісінің масштабында жанартаудың деформациясы байқалмаса да, бірнеше ай ішінде осы үш түрлі сейсмикалық сигналдың пайда болуы жанартау жүйесінің мінез-құлқының айқын өзгеруін көрсетеді, оның белсенділігі бірнеше онжылдықтар бойы байқалған базалық деңгейден артып барады."

Биология

Мартиника жанартау жабағы, Allobates chalcopis, Пеле тауына ғана тән және мұхит аралдарында кездесетін туыс жабағылар (Аромобатидтер отбасы) арасындағы жалғыз эндемик түр.

Құстардың маңызды аймағы

Тауды қамтитын және солтүстік-батыс жағында теңізге дейін созылатын 9,262 га көбінесе орманды аймақ, BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) ретінде мойындалды, себебі ол тұяқты көгершіндер, Кіші Антиль аралдарының тез жүретін құстары, жасыл және күлгін тамақталғыш карибтер, көк басты және Антиль аралдарының қырқалы құстары, Карибский эланиялары, Кіші Антиль аралдарының мухоловкалары, Кіші Антиль аралдарының пивилері, қабыршақты кеуделі және інжулі көзді трашёрлар, қоңыр және сұр дірілдегіштер, қызыл тамақталғыш солитарийлер, Антиль аралдарының еуфониялары, Мартиника ориолдары, Кіші Антиль аралдарының солаторлары және Кіші Антиль аралдарының бульфинктерінің популяциясын қамтиды.

Қорғау

2023 жылдың 16 қыркүйегінде Пеле тауының жанартаулары мен ормандары, сондай-ақ солтүстік Мартиниканың шыңдары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді. Вулкандық таулы аймақ Мартиника аумағының 12 пайызын құрайды. Бұл Францияда ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралар тізіміне енген жетінші табиғи нысан. Мартиника табиғат паркінің мәліметінше, Дүниежүзілік мұра статусы туризм мен экономикаға жағымды әсер етіп, келушілер санын 30-40 пайызға дейін арттыруы мүмкін.