Кіріспе

Балықтардың ең үлкен тірі түрі

Түрлер қорабы
| аты = Кит акуласы
| қазбалар аумағы =
| статусы = EN
| статустық жүйе = IUCN3.1
| статустық сілтеме =
| статусы2 = CITES A2
| статусы2 жүйесі = CITES
| статусы2 сілтемесі =
| суреті = Similan Dive Center үлкен кит акуласы. jpg
| суреттің сипаттамасы = Симилан аралдары маңындағы Андаман теңізіндегі кит акуласы
| сурет2 = Whale Shark Scale Chart SVG Steveoc86. svg
| сурет2 сипаттамасы = Адамның өлшеміне сәйкес келетін түрлі кит акулаларының мөлшері
| ата-бабалық авторлығы =
| туысы = Rhincodon
| авторлығы = A. Smith, 1829 Кит акуласы жануарлар әлеміндегі өлшемдер бойынша көптеген рекордтарды ұстайды, ең бастысы – ең ірі тірі кит емес жануар. Бұл Rhincodon туысының жалғыз өкілі және Chondrichthyes класындағы Elasmobranchii подкласына жататын Rhincodontidae отбасының жалғыз өкілі. 1984 жылға дейін Rhiniodonidae отбасының құрамында Rhiniodon деп жіктелетін. Кит акулалары барлық тропикалық мұхиттардың ашық суларында тіршілік етеді. Олар 21 °C-тан төмен температурадағы суларда сирек кездеседі. Кит акулаларының аузы өте үлкен және олар сүзгі арқылы тамақтанады, мұндай тамақтану тәсілі тек екі басқа акула түрінде – мегамут акуласында және күнбақу акуласында ғана кездеседі. Олар негізгі көбінесе планктонмен және ұсақ балықтармен қоректенеді және адамдарға ешқандай қауіп төндірмейді. Бұл түр 1828 жылдың сәуір айында Оңтүстік Африканың Табл-Бей шалуанайында бір дананы арқанмен ұстағаннан кейін анықталды. Кейптаунға орналасқан британдық әскерлердің әскери дәрігері Эндрю Смит оны келесі жылы сипаттады. "Кит акуласы" деген атау жануардың сыртқы түрі мен үлкен мөлшеріне байланысты; ол сүтқоректі емес, балық және (барлық акулалар сияқты) киттермен тығыз байланысты емес. Сонымен қатар, оның сүзгі арқылы тамақтану әдеті балиен киттеріне ұқсас.

Сипаттама

Кит акуласының басы кең, жалпақ, үлкен аузы және алдыңғы бұрыштарында екі кішкентай көзі бар. Бір кит акуласының аузының 1,5 метрге жететіні хабарланды. Кит акуласының аузында 300-ден астам тіс қатары және 20 сүзгіш тақташасы бар, олардың көмегімен ол тамақ сүзіп алады. Желбезек тесігі көздердің артында орналасқан. Кит акуласының бес жұп ірі желбезектері бар. Оның терісі қара сұр түсті, ал ішкі жағы ақ түсті, әрбір акулаға тән сұр немесе ақ дақтар мен жолақтармен өрнектелген. Терісі 15 сантиметрге дейін қалың болуы мүмкін, ол өте қатты және ұстағанда кедір-бұдыр сезіледі. Кит акуласының денесінің екі жағында үш анық қабырғасы бар, олар басының үстінен және артынан басталып, құйрық сабасына дейін созылады. Акуланың денесінде салыстырмалы түрде артқа қарай орналасқан екі арқа қанаты, екі жұп кеуде қанаты, екі жамбас қанаты және бір орталық анальдық қанаты бар. Құйрық қанатының жоғарғы бөлігі төменгі бөлігінен үлкен (гетероцеркальды). Кит акулаларының көздерінің бетінде денесіндегі тістерден өзгеше құрылымдалған тері тістіктері (дермальді тістіктер) бар екені анықталды. Бұл тістіктер, сондай-ақ кит акуласының көзін ойыққа терең қыстыру қабілеті, көзді зақымданудан қорғайды. Деректер кит акуласының ауыр жарақаттардан кейін қалпына келіп, қанаттарының кішкентай бөліктерін жаңартпай алатынын көрсетеді. Оның дақтары бұрын жараланған жерлерде де қайта пайда болады. Кит акуласының толық геномы және оның түсіндірмесі 2017 жылы жарияланды. Родопсин – торлы қабықтың таяқша жасушаларындағы жарыққа сезімтал пигмент, әдетте жасыл түске сезімтал және әлсіз жарықта көруге қолданылады. Бірақ кит акуласында (және терең судың түбінде тіршілік ететін бұлтты мысық акуласында) екі аминқышқылының орны ауысқандықтан, пигмент көк жарыққа, терең мұхиттың басым жарығына сезімтал болады. Бұл мутациялардың бірі родопсинды жоғары температураға осал етеді. Адамдарда осындай мутация туа біткен түнгі соқырлыққа алып келеді, себебі адам денеінің температурасы пигменттің ыдырауына себеп болады. Бұл пигмент таяз суларда тұрақсыз болады, себебі температура жоғары және жарықтың толық спектрі бар. Бұл тұрақсыздықтан қорғану үшін кит акуласы таяз суда пигментті өшіреді (әйтпесе пигмент толық түсті көруге кедергі келтіреді). 2000 метр тереңдікте суға түскенде, акула қайтадан пигментті белсенді етеді. Осылайша, мутациялар акулаға тік қалыптастыруының екі шетін де жақсы көруге мүмкіндік береді. Көздері LWS конус опсинінен басқа барлық конус опсинін жоғалтқан.

Өлшемі

Кит акуласы – әлемдегі ең ірі кит емес жануар. Дәлелдер кит акулаларының жыныстық диморфизмге ие екенін көрсетеді, яғни әйелдер еркектерге қарағанда ірі болады. 2020 жылғы зерттеу 10 жылдық кезеңде кит акулаларының өсуін қарастырды. Оның қорытындысына сәйкес, еркектер орташа есеппен белгілі бір ұзындыққа жетеді. Сол зерттеу әйелдердің орташа ұзындығы шамамен белгілі бір ұзындыққа жететінін болжады, бұл шектеулі деректерге негізделген. Алайда, бұл орташа көрсеткіштер және олардың ең үлкен мүмкін мөлшерін көрсетпейді. Бұрынғы зерттеулер кит акулаларының өсуын және ұзақ өмір сүруін бағалауда ұзындығы бойынша әртүрлі мәнді шамаларды көрсеткен. Түрдің ең үлкен ұзындығы әлі анықталған жоқ, себебі ең ірі жеке дарақтар туралы толыққанды деректер жетіспейді. Бірнеше кит акуласының ұзындығы белгілі бір ұзындыққа жететіні туралы хабарлар бар.

Үлкен адамдар туралы мәліметтер

1800 жылдан бері өте үлкен кит акулалары туралы мәліметтер бар. Мысалы:

1868 жылы ирланд табиғат зерттеушісі Эдвард Персевал Райт Сейшель аралдарында бірнеше кішкентай кит акуласын алды. Райтқа бір кит акуласының ұзындығы 45 футтан (14 метрден) асып түсетіні хабарланды. Райт 50 футтан (15 метрден) асатын үлгілерді байқағанын және 70 футтан (21 метрден) асып түсетін үлгілер туралы естігенін айтты. Хью М. Смит 1919 жылы Таиландта бамбук балық тұзағына түскен алып жануарды сипаттады. Акула жағаға сүйреуге тым ауыр болғандықтан, өлшемдер алынбады. Смит тәуелсіз дереккөздерден оның кем дегенде 10 ва (тайлық бірлік, адамның екі қолымен арақашықтығы) екенін білді. Смит бір ваның жергілікті балықшылар бойынша, не шамамен орташа екенін атап өтті. Кейінгі дереккөздерде бұл кит акуласының ұзындығы шамамен деп көрсетілген, бірақ бұл бағалаудың дұрыстығы күмәнді. Скотт А. Экерт пен Брент С. Стюарт 1994-1996 жылдар аралығында кит акулаларын спутниктік бақылау туралы мәліметтер келтірді. Бақыланған 15 жеке акуланың ішінде екі ана акуланың ұзындығы тиісінше және деп хабарланды. 1995 жылы Ратнагири жағалауында ұзын кит акуласы құрлыққа шығып кеткені туралы хабарлама келіп түсті. 2001 жылы Араб теңізінен стандартты ұзындығы 5 метр, ал жалпы ұзындығы шамамен 5 метр болатын ана акула тіркелді. 2015 жылы теңіз мегафаунасының мөлшерін зерттеген мақалада МакКлейн және әріптестері осы ана акуланы ең сенімді және дәл өлшенген деп санайды.

Өсу және көбею

Кит акуласының өсуі, ұзақ өмір сүруі және көбейуі жайлы біліміміз жеткіліксіз. Омыртқадағы өсу сақиналары жыл сайын немесе екі жылда бір рет қалыптаса ма деген сұраққа нақты жауап жоқ, бұл кит акулаларының жасын, өсуін және ұзақ өмір сүруін анықтау үшін маңызды. Бұл түрдің жұптасуы 2019 жылы Австралиядағы Нингалу рифінде әуеден алғаш рет тіркелді, онда ірі еркек кішкентай, жетілмеген аналықпен жұптасуға әрекеттенді, бірақ сәтті болмады. 1996 жылдың шілдесінде шамамен 300 шабаққа жүкті аналық ұсталғандығы кит акулаларының жұмыртқа туғызатынын көрсетті. Жұмыртқалар аналықтың денесінде жетіледі және тірі шабақтар дүниеге келеді, олардың ұзындығы шамамен … болады. Дәлелдерге сүйенсек, аналық бір жұптасудан алынған сперманы сақтап, ұзақ уақыт бойы шабақтардың үздіксіз ағынын туады. 2009 жылдың 7 наурызында Филиппиндегі теңіз ғалымдары ең кішкентай тірі кит акуласын тапты. Шамамен … ұзындығы бар жас акуланың құйрығы Пилар, Сорсогон, Филиппин жағалауында тіреуге байланған күйінде табылды және табиғи ортаға жіберілді. Осы жағдайға сәйкес, кейбір ғалымдар бұл аймақтың тек тамақтану орны емес, сонымен қатар шабақ туу орны болуы мүмкін деп санайды. Оңтүстік Атлант мұхитындағы Сент-Хелена суларында жас кит акулалары мен жүкті аналықтары да кездеседі, жаз айларында осы аймақта көптеген кит акулаларын көруге болады. 2019 жылдың тамызында Rappler басылымында жарияланған хабарламаға сәйкес, WWF Филиппиннің фотосуреттер арқылы сәйкестендіру шаралары кезінде кит акулалары байқалды. Барлығы 168 кездесу тіркелді, оның 64-і бұрын тіркелген кит акулаларының қайта кездесуі болды. WWF атап өткендей, 2019 жылдың бірінші жартысында байқалған 168 жеке акуланың арасында "өте жас кит акулаларының шабақтары" анықталды. Олардың болуы Тикао бұғазы кит акулаларының шабақ туу орны болуы мүмкін екенін көрсетеді, бұл аймақтың экологиялық маңыздылығын одан да арттырады.

Диета

Кит акуласы – сүзгімен қоректенетін акулалардың тек үш түрінің (баскын акуласы және мегамут акуласымен бірге) бірі. Ол планктонмен, оның ішінде копеподтармен, крилльмен, балық жұмыртқаларымен, Рождество аралы крабының дернәсілдерімен және шағын нектоникалық тіршілікпен, мысалы, шағын кальмармен немесе балықпен қоректенеді. Сонымен қатар, балықтар мен маржандардың жаппай шағылысқан кезде ол жұмыртқалардың көп мөлшерімен қоректенеді. Бұл сүзгі бетін ластанудан қорғайтын өте тиімді сүзгілеу әдісі. Кит акулаларының "жөтелгенін" байқаған, бұл сүзгі жақтауларында жиналған бөлшектерді тазарту үшін жасалған болуы мүмкін. Кит акулалары азық табу және, мүмкін, көбейту үшін көшіп жүреді. Кит акуласы – белсенді қоректенуші, планктон немесе балықтың шоғырланған жерлерін іздейді. Ол сүзгілеп қоректену үшін жылдам жүзіп өте алады немесе тоқтаған күйде жұта алады. Бұл суды сорғыламайтын, тек қоректенуге арналған баскын акуладан өзгеше. Оның орнына, ол суды жең жабындары арқылы өткізу үшін жүзеді. BBC-нің "Жер планетасы" бағдарламасында кіт акуласының ұсақ балықтардың үйірін жеп тамақтанғаны көрсетілді. Сол деректі фильмде кіт акуласының балық үйірлерінің жаппай шағылысуымен келу уақытын дәл келістіріп, жұмыртқа мен сперма бұлттарынан қоректенгені көрсетілді. Кит акулалары кеңістік пен уақыт бойынша біркелкі таралмаған планктондық және шағын нектоникалық организмдермен қоректенеді. Оларға криль, краб дернәсілдері, медузалар, сардиналар, анчоустар, скумбриялар, ұсақ тунецтер және кальмарлар жатады. Сүзгілеп қоректену кезінде балық аузын толық ашып, алға жылдамдықпен жүзеді, осылай судан жемшөп бөлшектерін сүзіп алады. Бұл сондай-ақ "пассивті қоректену" деп аталады, ол әдетте жем аз кезде пайда болады. Қоректену әдісіне байланысты, кіт акулалары микропластиктерді жұтып алуға бейім. Соңғы кезде кіт акулаларының нәжісінде микропластиктердің болуы расталды.

Суға түсушілерге қатысты мінез-құлық

Үлкендігіне қарамастан, кит акуласы адамдарға ешқандай қауіп келтірмейді. Кит акулалары – жайбасар балықтар, кейде жүзушілерге олардың үстінде жүзуге мүмкіндік береді, бірақ акулалар туралы ғылымдар мен табиғатты қорғау мамандары бұл практиканы акулаларды мазалауы мүмкін болғандықтан ұсынбайды. Жастар кит акулалары мейірімді және суға түсушілермен ойнай алады. Фиона Айерст сияқты су асты фотографтары оларды адамдарға жақын жүзіп, ешқандай қауіпсіздік бұзбайтын күйінде суретке түсірген. Акулаларды Гондурастың Бей аралдары, Таиланд, Индонезия (Бон Боланго, Цендравасихи шығанағы), Филиппин, Маамигилиге жақын Мальдив аралдары (Оңтүстік Ари атолы), Қызыл теңіз, Батыс Австралия (Нингалу рифі, Рождество аралы), Тайвань, Панама (Коиба аралы), Белиз, Мозамбиктің Тофо жағажайы, Оңтүстік Африканың Содвана шығанағы (Greater St. Lucia Wetland Park) сияқты көптеген жерлерде кездестіруге болады.

Қорғау мәртебесі

Қазіргі уақытта кит акулаларының жаһандық популяциясын анық бағалау мүмкін емес. IUCN түрді балық аулаудың, кездейсоқ тұтқаюдың және кемелердің соқтығысының салдарынан, сондай-ақ олардың ұзақ өмір сүруі мен кеш пісуіне байланысты жойылып бара жатқан түр деп санайды. Бұл түр, басқа алты акула түрімен бірге, көшіп-қоныс жасайтын акулаларды сақтау жөніндегі CMS шартының түсіністік меморандумына енгізілген. 1998 жылы Филиппин кит акулаларын коммерциялық мақсатта балық аулауға, сатуға, импорттауға және экспорттауға тыйым салды, одан кейін 2001 жылдың мамырында Үндістан, ал 2007 жылдың мамырында Тайвань да осылай істеді. 2010 жылы Мексика шығанағындағы мұнай төгілуі нәтижесінде мұнай Миссисипи өзенінің дельтасының оңтүстігіндегі аймаққа құйылды, бұл аймақта соңғы жылдары шығанақтың солтүстік бөлігіндегі кит акулаларының үштен бірі байқалған. Байқаулар кит акулаларының теңіз бетіндегі мұнайлы жабыннан қашуға мүмкін еместігін көрсетті, олар бірнеше сағат бойы осы бетте тамақтанады. Өлі кит акулалары табылған жоқ. Бұл түр 2003 жылы тірі мыналар мен олардың бөліктерінің халықаралық саудасын реттеу үшін Құрып бара жатқан жабайы флора және фауна түрлерімен халықаралық сауда жөніндегі конвенцияның (CITES) II қосымшасына қосылды. Қытайда жыл сайын жүздеген кит акулалары қанаттары, терілері және майы үшін заңсыз жойылды.

Тұтқында

Кит акуласы оны ұстайтын бірнеше қоғамдық аквариумдарда танымал, бірақ оның үлкен мөлшері өте үлкен резервуар қажет етеді және оның арнайы тамақтандыру талаптары бар. Олардың үлкен мөлшері мен әйгілі мәртебесі түрлерді тұтқында ұстауға қарсылық тудырды, әсіресе тұтқында қалған кейбір кит акулаларының ерте өлімінен және кейбір қытай аквариумдарының түрлерді салыстырмалы түрде кішкентай резервуарларда ұстауынан кейін. Кит акулаларын тұтқында ұстауға алғашқы әрекет 1934 жылы Жапонияның Идзу қаласында жасалды, онда бір кит төрт ай бойы аумен жабылған табиғи шығанақта ұсталды. Кит акулаларын аквариумда ұстаудың алғашқы әрекеті 1980 жылы Жапониядағы Окинава Чурауми аквариумында (бұрын Окинава мұхиттық көрме аквариумы деп аталған) басталды. 1990 жылдардың ортасынан бері бірнеше аквариумдар оны Жапонияда (Кагосима аквариумы, Киносаки теңіз әлемі, Нотодзима аквариумы, Оита теңіз сарайы аквариумы және Йокогама Хаккейджима теңіздік жұмағы), Оңтүстік Кореяда (Aqua Planet Jeju), Қытайда (Chimelong Ocean Kingdom, Далянь аквариумы, Гуанчжоу аквариумы Гуанчжоу хайуанат бағында, Циндао полярлық мұхит әлемі және Янтай аквариумы), Тайваньда (Теңіз биологиясы және аквариумның ұлттық мұражайы), Үндістанда (Тхирувантапурам аквариумы) және Дубайда (Atlantis, The Palm) ұстады, ал кейбіреулері оны жылдар бойы, ал басқалары қысқа мерзімге ғана ұстады. Сингапурдағы Marine Life Park кит акулаларын ұстауды жоспарлаған, бірақ 2009 жылы бұл жобадан бас тартты. Азиядан тыс жерлерде кит акулаларын ұстаған жалғыз орын – АҚШ-тың Атланта қаласындағы Georgia Aquarium. Georgia Aquarium-да бұрынғы екі еркек кит акуласы, Ральф пен Нортон, 2007 жылы қайтыс болды. Тайвань 2008 жылы осы балықты аулауды толығымен тоқтатты. Филиппинде оны бутандинг және балилан деп атайды. Кит акуласы филиппиннің 100 песо банкнотының артқы жағында бейнеленген. Заң бойынша, суға түсушілер акулалардан 1,22 метр қашықтықта болуы керек, ал жануарларға тигендерге айыппұл салынып, түрмеге қамалуы мүмкін. Кит акулаларын Жапонияда jinbei zame (өйткені оның белгілері әдетте jinbei-де кездесетін өрнектерге ұқсайды), Индонезияда gurano bintang және Вьетнамда ca ong (сөзбе-сөз "батыр балық") деп те атайды. Кит акуласы сондай-ақ жасыл тасбақамен бірге Мальдивтің 1000 руфия банкнотының 2015-2017 жылғы жаңа басылымында бейнеленген.