Кіріспе
Метафизикалық ақындар термині 17 ғасырғы британдық лирикалық ақындардың біріккен емес тобын сипаттау үшін сыншы Сэмюэл Джонсон қолданған. Олардың туындылары ерекше ойлардың тапқыр қолданылуымен және өлеңдерінің лирикалық емес, сөйлеу тіліне жақындығымен ерекшеленеді. Бұл ақындар формальды түрде бірікпеген, және 20 ғасырда олардың маңыздылығы танылғанға дейін көпшілік тарапынан бағаланбаған. Қозғалыс ретінде тұжырымдамалық бірлік болмауы мен ақындардың стильдерінің алуандығын ескере отырып, оларды осы дәуірден кейін барокко ақындары деп атау тиімдірек болуы мүмкін деген ұсыныстар жасалған. Дегенмен, метафизикалық стиль қалыптасқаннан кейін, кейде басқа, әсіресе жас ақындар оны жағдайға қарай пайдаланды.
The term Metaphysical poets was coined by the critic Samuel Johnson to describe a loose group of 17th century English poets whose work was characterised by the inventive use of conceits, and by a greater emphasis on the spoken rather than lyrical quality of their verse. These poets were not formally affiliated and few were highly regarded until 20th century attention established their importance. Given the lack of coherence as a movement, and the diversity of style among poets, it has been suggested that calling them Baroque poets after their era might be more useful. Once the Metaphysical style was established, however, it was occasionally adopted by other and especially younger poets to fit appropriate circumstances.
Атаудың шығу тегі
Сэмюэл Джонсон өзінің "Англияның ең көрнекті ақындарының өмірінде" (1779–81) Абрахам Коули туралы тарауында 17-ғасырдың басында "метафизикалық ақындар деп аталатын жазушылар буыны пайда болды" дейді. Бұл оның "метафизикалық" сөзін нағыз мағынасында қолдануға ниеттенгенін міндетті түрде білдірмейді, себебі ол, мүмкін, Джон Драйденнің сөзіне сілтеме жасап отырған шығар, ол Джон Донн туралы былай деді:
Ол метафизикаға құмарлық танытады, ғана емес сатираларында, сонымен қатар махаббат өлеңдерінде де, онда тек табиғат үстемдік құруы керек; және әдемі әйелдердің санасын философиялық ойлармен шарлатады, олардың жүректерін баурап, махаббаттың нәзіктігімен қуантудың орнына. Осы тұста Коули мырза оны тым әуес көшірді. Драйденнен бұрын поэзияның жаңа стилі туралы айтқан жалғыз автор, болжам бойынша, 1630-шы жылдарға жатқан, күні белгісіз хатында "кейбір адамдар соңғы кезде, баршаны өзгертушілер, оның реформасы туралы кеңеседі және оны метафизикалық идеялар мен ғылыми сауалдарға айналдыруға тырысты, өзінің мәдениетінен және әлемді мың жылдар бойы көңіл көтерткен әшекейлерінен айырды" деп айыптаған Хоторнендік Драммонд болды.
He affects the metaphysics, not only in his satires, but in his amorous verses, where nature only should reign; and perplexes the minds of the fair sex with nice speculations of philosophy, when he should engage their hearts, and entertain them with the softnesses of love. In this Mr. Cowley has copied him to a fault. Probably the only writer before Dryden to speak of the new style of poetry was Drummond of Hawthornden, who in an undated letter from the 1630s made the charge that "some men of late, transformers of everything, consulted upon her reformation, and endeavoured to abstract her to metaphysical ideas and scholastical quiddities, denuding her of her own habits, and those ornaments with which she hath amused the world some thousand years".
ХХ ғасырдағы танылу
1920-жылдардың барысында Т. С. Элиот сындық жазбалары арқылы да, өзінің шығармаларында да метафизикалық мектептің маңыздылығын орнатуға көп үлес қосты. 1961 жылы А. Альварес: "Бәлкім, метафизикалықтар туралы жазуға енді сәл кеш болар. Доннға деген қызығушылық қазіргі поэзиядағы ағылшын-американдық тәжірибелік қозғалысымен бірге азайды" деп мәлімдеді. Тағы екі онжылдық өткен соң, олардың маңыздылығын артық көрсету Элиот пен оның ізбасарларының 17 ғасырғы ағылшын поэзиясына "жоғары шіркеу және монархиялық әдеби тарихты" таңу әрекеті болды деген сынды көзқарас айтылды.
Канонның анықталуы
Метафизикалық жанрға қай ағылшын ақындары немесе өлеңдері жататыны туралы ғылыми консенсус жоқ. Джонсон бұл терминді алғаш қолданғанда үш ақынды атады: Абрахам Коули, Джон Донн және Джон Кливленд. Колин Берроу кейін Джон Донн, Джордж Герберт, Генри Воган, Эндрю Марвелл және Ричард Крэшоуды «орталық тұлғалар» деп атады, сондай-ақ көптеген басқа ақындарды да атады, олардың туындыларының толығымен немесе бір бөлігі осы жанрдың ерекшеліктерін бөліседі деп саналады. 17-ғасыр ақындары арасындағы ортақ стильдік ерекшеліктерді анықтауда екі маңызды антолог ерекше рөл атқарды. Герберт Гриерсонның «Жетінші ғасыр метафизикалық өлеңдері мен поэмалары» (1921) метафизикалық канонның қалыптасуына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, Хелен Гарднердің «Метафизикалық ақындар» (1957) кітабына Уильям Шекспир және сэр Уолтер Рэли сияқты «метафизикаға дейінгі» жазушылар, ал қайта жаңғыру дәуірінен Эдмунд Уоллер мен Рочестер кірді. Берроу атап өткендей, оның таңдауы жан-жақты болғанымен, стильді «жетінші ғасыр поэзиясымен шамалас» деуге жеткізеді. Джон Норрис көбінесе Платон философы ретінде танымал болды. Томас Трахерннің өлеңдері 20-ғасырдың басына дейін жарияланбады. Ал қазір Солтүстік Американың ағылшын тіліндегі ең көрнекті ақыны саналатын Эдвард Тейлордың туындылары 1937 жылы ғана жарық көрді.
Қоғамдық сезім
Джонсонның метафизикалық ақындарды анықтамалауы – бұл өткен ғасырдың поэзиялық стиліне сын көзбен қараған жауыз сыншының тұрғысынан жасалған бағалау еді. 1958 жылы Альварес «Донн мектебі» атты лекциялар жинағында мүлдем жаңа көзқарас ұсынды. Ол Доннның өлеңдерін көп алған достар тобының поэзиялық тәжірибесі мен өзіндік сипаттамасын зерттеуді ұсынды. Бұл – поэзияға құмар, он бес шамасындағы жас маманның тобы еді, олардың көпшілігі өзі де ақын болған. Бірақ Донн сияқты, көптегендер өмірінің көп бөлігінде өздерінің туындыларын жариялаған жоқ. Оның орнына, қолжазбалар олардың арасында таратылды. Кейінгі редакторлар осы топтың өлеңдерін кейде Доннның туындылары деп жатқызып жіберді. Жасырақ екінші буын – Доннның шеңберімен отбасылық немесе кәсіби байланысы бар жақын туыстардың тобы болды. Олар бастапқыда Доннның өрнегін алып, зиялылықты дамытуға тырысты. Олардың арасында Чербери лорды Герберт және оның інісі Джордж болды, олардың анасы Магдалена Доннның өлеңдерін алған. Кейін Джордж Герберт, Генри Вон және Ричард Крэшоу бір-бірін танып, діни жолға түсіп, бұрынғы дүниелік көзқарастарын жаңа салаға жеткізді. Комонвелл кезінде жазған метафизикалық ақындардың келесі буыны көбінесе формальды болып, жанданудан мүлдем құр қалды. Олардың қатарында Кливленд және оның ізбасарлары, сондай-ақ Каули мен Марвелл сияқты аралықтағы тұлғалар бар еді. Альварездің пікірінше, олардың барлығын біріктірген нәрсе – метафизика емес, зиялылыққа құрмет еді. Джонсонның «Олардың жоспарымен жазу үшін кем дегенде оқу және ойлау қажет» деген сөзі Доннның өліміне орай берілген көптеген құрметтерде бір жарым ғасыр бұрын айтылған пікірді қайталады. Мысалы, Жаспер Мейннің айтуынша, оның туындыларын оқығандар үшін «біздің зиялы деңгейіміз жоғары деп есептеледі, егер біз оны түсіне білсек». Бұған қоса, сөйлеу дауысының күшті сезімі де болды. Бұл Донн және оның Everard Gilpin және John Roe сияқты достары жазған сатиралардың қарапайым өлеңдерімен басталды. Кейін ол келесі буынның ойлы діни өлеңдеріне ауысты, олардың экспрессивті немесе әңгімелесу сипаттағы кіріспелері және тақырыпты зерделеп, барлық жағынан қарастыру сезімі болды. Хелен Гарднер де осы поэзияның драмалық сипатын, оның жеке адамға арналған, дәлелдеуге және сендіруге бағытталған сипатын атап өтті, ол физикалық сүйіктіге, Құдайға, Мәсіхтің анасы Мәриямға немесе сенушілер қауымына сөйлесе алатын.
Элегистер
Оқырман қауымдастығын анықтаудың тағы бір жолы – ақындар поэзиясында кім кім туралы, қандай сөздермен айтылғанын зерттеу. Донн қайтыс болғанда, оның досы Эдвард Герберт оған жоғарыпарлы, әрі асыра сілтеген метафизикалық логикаға толы жоқтау жазғаны заңды. Сол сияқты, Абрахам Каули Крэшоу мен Доннның әдеби ортасының тағы бір өкілі Генри Уоттонның өлімін еске алады. Бірақ мұнда Каули Крэшоуды жазушы ретінде ("ақын және қасиетті") қысқаша атап көрсетсе де, басты назары Крэшоудың ізгілігі дінін ауыстырудан қалай жоғары тұрғанына аударған. Бұл жоқтау Эдвард Герберттің Донн туралы жазғанындай, логиканы ерекше қолданудың бір тәжірибесі. Ал Генри Уоттон жазушы ретінде емес, мемлекеттік қызметімен еске алынады. Оның білімі мен елшілік қызметі поэмадағы құрмет көрсетудің кеңейтілген метафорасына айналады. Доннның өлімінен кейін жарық көрген алғашқы жинағында, "Дж.Д. өлеңдері, автордың қайтысына арналған жоқтаулар" (1633) атты он екі "Авторға арналған жоқтау" басылды және келесі екі ғасыр бойындағы басылымдарда қайта басылды. Өлеңдер көбінесе метафизикалық стильде жазылғанмен, жартысы дін қызметкерлерінің қолынан туған, олардың көпшілігі поэзиясымен еске алынбайды. Олардың ішінде Генри Кинг пен Жаспер Мэйн болды, ол көп ұзамай дін қызметкері болу үшін жазудан бас тартты. Епископ Ричард Корбеттің поэзия жазу жолы да аяқталған шаққа жеткен еді, ол тек әзіл-қалжыңмен араластырды. Басқа дін қызметкерлерінің қатарында Генри Валентин (шамамен 1600–1650), Эдвард Хайд (1607–1659) және Ричард Бусби бар. 1635 жылғы басылымға Сидни Годольфин қосылған екі ақын – Люциус Кэри, 2-ші Фолкленд виконты және Томас Кэру, Гетеродокстық Ұлы Теу үйірмесімен байланысты болды. Олар, сондай-ақ, Эндимион Портер сияқты сарайдағылар да болды. Кэру Эдвард Гербертпен де қызметтескен. Айзек Уолтонның Донн тобымен байланысы одан да сырттай болды. Оның Ұлы Теу үйірмесіндегі достары болды, бірақ жоқтау жазған кезде ақынның өмірін жазуды ниеттенген Генри Уоттонның зерттеушісі болып жұмыс істеді. Уолтон осы жобаны Уоттонның өлімінен кейін мұра етіп алып, 1640 жылы өз атымен жариялады, ал одан кейін 1651 жылы Уоттонның шығармаларының жинағына кіріспе ретінде Уоттонның өмірбаянын жазды. 1670 жылы Джордж Герберттің өмірбаяны да жарық көрді. Осылайша, Доннның жоқтаушылары арасындағы байланыс Донн мен оның достары арасындағы байланыстан өзгеше болды, көбінесе кәсіби таныстықтан аспады. Ал поэзиялық стиль қалыптасқаннан кейін, оның үлгісі мен тәсілі кейінгі жазушыларға қолжетімді болды, олар оған толыққанды берілмеуі мүмкін.
Бұрынғы жасанды стильдерден бос
Гриерсон өзінің антологиясының кіріспесінде метафизикалық поэзияның басты ерекшеліктерін анықтауға тырысты. Оның пікірінше, ол бұрынғы өнеріндегі жасанды стильден поэтикалық тілден немесе қалыпты үлгілерден еркін стильге көшуден басталады. Джонсон да осыған келісіп, олардың стиліне "көшірілген сипаттамалар, еліктеулердің еліктеулері, дәстүрлі бейнелер мен мұрагерлік теңеулер арқылы" жете алмайтынын айтқан болатын.
Еуропалық барокко әсері, оның ішінде мақтаныш
Гриерсон атап өткен тағы бір ерекшелік – поэзияның барокколық еуропалық сипаты, оның “Еуропаның барлық жерінде сән болған фантастикалық әдемілеулер мен гиперболалар”. Джонсон бұл стильді “Марино мен оның ізбасарларынан алынған” деп сипаттағанда, оған дейін де тоқталған болатын. Осы еуропалық авторлардың жазуы, әсіресе, консептизмді қолдану арқылы танымал болды – итальян тілінде кончеттизм, испан тілінде концептизм. Шындығында, Крэшо Маринодан бірнеше аударма жасаған. Гриерсон сондай-ақ, Роберт Саутвелл (Гарднердің антологиясында алғашқылардың бірі ретінде енгізілген) итальян поэзиясының антитетикалық, әдемілеу стилін үйренгенін және испан тілін де білгенін атап өтті. Католик ақындары Крэшоу мен Саутвеллдің еуропалық өлшемдері туралы басқалар да айтқан. 1960 жылдардағы бір сыншының пікірінше, 17 ғасыр ағылшын поэзиясындағы барокко стилінің шегін анықтау “бұрынғы метафизикалық талқылаудың орнын басатын деңгейге жеткен деуге болады”. Саутвелл осы стильдің маңызды алға басушысы саналады, өйткені оның қалыптасу жылдары Англиядан тыс жерде өтті. Крэшоның кейінгі өмірі де Англиядан тыс өткендіктен, Марио Праз оны “кез келген тілдегі барокко стилінің ең көрнекті өкілі” деп санады. Крэшо Барокко поэмасының ерекшеліктерін сипаттағанда Гарольд Сегел жиі сілтеме жасайды, сондай-ақ бірнеше басқа метафизикалық ақындардың шығармаларын Батыс және Шығыс Еуропаның авторларымен салыстырады. Әдемілеулерді қолдану континентте ғана емес, Англияда да, кавальер ақындарының арасында, тіпті Доннның элегистері, мысалы Кареу мен Годольфин сияқтылардың арасында да кең таралған. Сегел поэма соңында олардың шешімімен ғана жеңілдірілетін кернеуді тудыратын, әртүрлі қайталау формаларының жиналуын көрсететін риторикалық тәсілдің мысалы ретінде Генри Кингтің ағылшын еңбегін, сондай-ақ Эрнст Кристоф Хомбургтің неміс және Ян Анджей Морстиннің поляк тіліндегі шығармаларын келтіреді. Бұған қоса, Марвеллдің “Оның тартымды келіншегіне” гиперболаның кең таралған мысалы ретінде берілген, бұл көптеген басқа метафизикалық ақындарға тән және барокко стиліне де сай келеді.
Сөз ойнату және ақыл-ойы
Джордж Герберт пен басқа да ағылшын ақындарының «бір жалғыз сөзді он мың түрлі жазалауы», Драйденнің сөзімен айқанда, Константин Гюйгенстің «Күнде» поэмасындағы «күн» сөзінің түрлі вариацияларында көрініс табады. Бұл деңгейдегі сөз ойындары тек метафизикалық ақындармен ғана шектелмейді, сонымен қатар Шекспирдің «Соннет 135»-індегі «ерік» сөзінің көп мағынасында және Джон Дэвистің «Жан, сезімнің кемелдігінен немесе көрінісінен артық» деген шығармасындағы «сезім» сөзінде де кездеседі. Мұндай риторикалық тәсілдер барокко стиліндегі жазуларда кең таралған және көбінесе метафизикалық стильмен байланыстырылмайтын ақындар тарапынан жиі қолданылады. Тағы бір керемет мысал – «қара сұлулықты» жырлайтын барокко поэзиясы, ол әйел сұлулығының қалыпты нормасы мен оған қарсы келетін жағдайлар арасындағы қарама-қайшылыққа негізделген. Мысалы, Филип Сиднидің сонеттерінде негізгі контраст «қара» мен «жарық» арасында, Шекспирде – «қара» мен «әдемі» сөзінің түрлі мағыналары арасында, ал Эдвард Гербертте – қара, қараңғы түс пен түн, жарық, жарқын және ұшқын арасындағы қарама-қайшылықтар бар. Ағылшын үлгілерінде көбінесе қара шаш пен көздер туралы айтылса, романс ақындары көбінесе тері түсін сол парадоксалды стильде бейнелейді. Мысалы, Эдвард Герберттің «La Gialletta Gallante немесе күн күйдірген экзотикалық сұлулық» және Мариноның «La Bella Schiave» (Сұлу құл) шығармалары. Ал Луис де Гонгораның «En la fiesta del Santísimo Sacramento» (Бақытты қасиетті той) поэмасында екі қара әйелдің олардың сұлулығының мәні туралы креол тіліндегі әңгімесі одан да айқын көрінеді. Бұл зиялылықтың көп бөлігі берік әдеби конвенцияларға байланысты және тек осы немесе сол мектепке жататыны оның өңделу тәсілімен анықталады. Бірақ ағылшын жазуы одан да әрі барып, қазіргі заманғы ғылыми немесе географиялық жаңалықтардан алынған идеялар мен бейнелерді пайдаланып, діни және моральдық мәселелерді зерттейді, көбінесе казуистикалық элементтермен. Мұндай ерекшеліктер поэзияға тереңдік пен ойлылық сыйлайды және метафизикалық ақындардың шығармаларын олардың замандастары арасындағы барокко стилінің ойыншылдығынан және сәнділігінен ерекшелендіреді.
Платондық ықпал
Платондық махаббат идеялары бұрын басқа ақындардың махаббат өлеңдерінде де кездесіп, көбінесе сықаққа түсірілген. Алайда, Эдвард Герберт пен Абрахам Коули өздерінің "Платондық махаббат" атты өлеңдерінде бұл тақырыпты одан да тереңірек қарастырған. Генри Воганның поэзиясында, сондай-ақ жақында ғана танымал болған Томас Трахерннің өлеңдерінде де неоплатондық идеялар маңызды орын алды, олар мәңгілік әлемдегі тамаша сұлулықты жанның еске түсіруі және оның рухани ықпалы туралы керемет өлеңдер жазуға себеп болды.
Стильдік эхо
Осылай аталып кеткенге дейін, метафизикалық поэтикалық тәсіл 17-ғасырғы жазушылардың өзара байланысқан желілерінен тыс, әсіресе әлі ерекше дауыс таба алмаған жас жігіттер үшін қол жетімді үлгі болды. Бұл үшін Джон Милтонның университетке оқып жүрген кезінде жазған өлеңдері дәлел. Оның "Христос туған күні" (1629) және "Шекспир туралы" (1630) поэмалары Гриерсонның антологиясында кездеседі; соңғы поэма және "Университет тасымалдаушысы туралы" (1631) Гарднерде де бар. Милтон осы өлеңдерді жазғанда, одан кіші Джон Кливленд Кембридждегі Крайст колледжінде бірге оқыды, және метафизикалық стильдің оған тигізген әсері ұзаққа созылды. Милтонның стиліне қатысты түсінікті айырмашылықтар бар. "Туған күн" және Шекспирге арналған мақтау өлеңдері үшін ол барокколық метафораларды қолданды, ал Томас Хобсон туралы екі өлеңі жоғары көтеріңкі парадокстардан тұрды. Ол кезде "Тамаша драматург ақын, У. Шекспирге арналған эпитафия" деп аталған өлең 1632 жылы Шекспирдің пьесаларының екінші фолиосымен бірге анонимді түрде жарияланды. Томас Хобсон туралы өлеңдер "Мерекелік дастарқан" (1640, 1657-де қайта басылған) және "Зейін қайта келтірілді" (1685) атты жинақтарда жинақталды. Джон Драйденнің жазушылық жолының бастауы Кливленд, Коули және Марвеллтің алғашқы басылымдарымен бірге келді. Ол әлі университетке түспеген кезде Генри Лорд Гастингстің қайтысы туралы өлеңін "Lachrymae Musarum" (1649) жинағында жарияланған көптеген құрметтердің ішіне қосты. Бұл өлең астрономиялық бейнелермен, парадокспен, барокколық гиперболамен, зерделі лексикамен ойынмен ("әмбебап метампсихоз") және жиі енембенділікпен сипатталады. Бұл поэма "метафизикалық стильдің шектен тыс көрінісі" ретінде аталады, бірақ ол басқаларымен де үйлеседі: мысалы, Джон Денхамның "Генри Лорд Гастингстің қайтысы туралы" немесе Марвеллдің "Лорд Гастингстің қайтысы туралы" өте жұмсақ өлеңі. Өлеңдер арасындағы сәйкестіктердің себебі ретінде жинақтың жасырын роялистік мәлімдеме жасауы жиі айтылады. Саяси жағдайларға байланысты, патшаның басы кесілгеннен кейін, оның қайтысына ашық қайғыру қауіпті болды, сондықтан метафизикалық стильге тән күрделі және жасырын аргументтермен басқа біреуге аза тұру орынды болды. Сондықтан жас Милтон мен жас Драйденнің стиль таңдауының бір бөлігі контекстке байланысты түсіндіріледі. Екеуі де жазудың түбірінен өзгеше тәсілдерін дамытты; екеуі де метафизикалық ақындар болуға лайық емес еді. Александр Поуп та солай, бірақ оның ерте поэзиясы метафизикалық аталарына қызығушылық танытады. Оның жас кезінде жазған өлеңдерінің арасында Коулидің имитациялары бар. Жас кезінде ол Доннның екінші сатирасын бейімдеу жұмыстарын бастады, 1735 жылға қарай оған төртінші сатираны да қосты. Поп сонымен қатар өзінің "Бақытсыз әйелдің естелігіне арналған әнұран" (1717) өлеңін жас кезінде жазды, оған "Көптеген жандар, рас, ғасырға бір рет көрінеді" деген жолдармен метафизикалық метафораларды енгізді, бұл Доннның "Екінші жылдығынан" алынған үзіндіні еске түсіреді. Поп осы өлеңді жазған кезде метафизикалық стильдің сән-салтанаты аяқталып, оның орнына жаңа ортодоксия келді, оның бірі Доннның сатираларын қайта жазу болды. Дегенмен, Джонсонның "мектеп" туралы пікірі әлі алда болды және 18-ші ғасырдың басында олардың жұмысына сілтеме жасау оқырмандарда жауап тудырды.