Албан мәдениетінің 19-20 ғасырлардағы жаңаруы

Кіріспе

19 және 20 ғасырлардағы албан мәдениетінің қайта жандануы

Албанияның ұлттық оянуы (немесе Rilindja Kombëtare), көбінесе Албания Ренессансы немесе Албания қайта жандануы деп белгілі, 19 және 20 ғасырларда албан халқының тәуелсіз мәдени және саяси өмірді, сондай-ақ Албания мемлекетін құру үшін күш жинаған мәдени, саяси және әлеуметтік қозғалыстың кезеңі болып табылады. Ұлттық сезімнің күшеюіне дейін Албания шамамен бес ғасыр бойы Осман империясының билігінде болды, ал Осман билігі албан халқының ұлттық бірлік және ұлттық сананы білдіруін басып тастады. Сарапшылар албан ұлтшылдық қозғалысының қашан басталғаны туралы пікірталас жүргізеді. Кейбір дереккөздер оның бастауын 1830 жылдардағы орталықтандыруға қарсы көтерілістерге, ал басқалары 1844 жылы Наум Векильхаркшидің албан тілі үшін бірыңғай әліпби жасауға жасаған алғашқы әрекетіне немесе 1881 жылы Шығыс дағдарысы кезінде Призрен лигасының тарауына байланыстырады. Тағы бір пікір бойынша, албан ұлтшылдығының тамыры 19 ғасырдың алғашқы онжылдықтарындағы реформаларда "өрілді", ал албан ұлтшылдығы 1830 және 1840 жылдары қалыптасты, ол бастапқыда негізінен шетелдегі албандықтар жариялаған қоғамдық реформаларға бағытталған романтикалық қозғалыс болды; ол 1870 жылдары ашық саяси ұлттық қозғалысқа айналды. 1912 жылдың 20 желтоқсанында Лондондағы Елшілер конференциясы қазіргі шекараларындағы тәуелсіз Албанияны мойындады.

18311878 жыл

Янина Пашалығы құлағаннан кейін албан бейлерінің күші мен ықпалы әлсіреді. Сөйтіп, қалған бейлер өз билігін қайта орнатуға тырысты. 1828 жылы Берат қаласында құрылтай өтті. Осы конвенцияда көшбасшылар Исмаил Бей Кемали, Зылифтар Пода және Шахин бей Делвина болды. Осман империясы орталықтандырылған билікке қауіп келтіретін жергілікті бейлердің күшеюіне қарсылық көрсеруге тырысты. 1830 жылы Жоғарғы Порта Решид Мехмед-паша басшылығымен жергілікті албан бейлерін басып тастау үшін әскери экспедиция жіберді. Осман әскерлерінің келгені туралы хабарды естігеннен кейін, үш ең күшті жергілікті басшы – Зылифтар Пода, Али Пашаның фракциясының қалдықтарымен бірге, Вели Бей (оның күш орталығы Янина маңында болды) және Арслан Бей, сондай-ақ одан аз күшті бейлермен бірге, болжамды Осман шабуылына қарсы тұру үшін күштерін дайындауға кірісті. Бірақ бейлердің барлығы, күзетшілерімен бірге қаза тапты. Албанияның жеңілісі албан бейлері мен босниялық ақсүйектер арасындағы автономияны көздеген жоспарланған одақты тоқтатты. Пашалықтың орнына Скутари және Косово вилаяттары құрылды.

Ертедегі көтерілістер

Тимар жүйесін жою арқылы Жоғарғы Порта өзінің орталық үкіметін нығайтып, экономикалық және әлеуметтік артта қалудан, қанаушылықтан және халықтың үнемі болатын көтерілістерінен қатты әлсіреген империяның билігін қайтарып алуды мақсат тұтты. Реформалар 1830 жылдардан бастап Албанияда іске асырыла бастады. Олар 1822-1831 жылдардағы Осман жорықтарынан әлсіреген ескі әскери феодалдық топтарға күйреу соқты. Көтеріліс бастаған феодалдық басшылардың бір бөлігі жойылды, ал қалғандары жер аударылды, мүмкіндігі барлар елден қашып кетті. Олардың барлық мүлігі мемлекеттік меншікке айналды. Бұл жаңа жер иелерінің пайда болуына жағдай жасады, олар Жоғарғы Портамен байланыста болды. Османдықтардың басып алуы салдарынан ұлтшылдық идеологияның дамуы қиынға соқты және Балқандағы албан қоныстанған аймақтармен шектелді. Олар империяның астанасы Стамбул, Италия, Балқанның басқа елдері сияқты сыртқы жағдайларда дамуға қолайлы орта тапты. Ұлттық идеялар Танзимат реформаларына қарсы халық көтерілістері арқылы көрініс берді, бірақ олар әлі де Ұлттық қозғалыстың толыққанды саясатына айналатын деңгейге жетпеді. Олар албан халқының, тарихының, тілінің және мәдениетінің зерттеулері мен әдеби еңбектерінде көбірек өрнек тапты. Жазбаларында рилиндалар патриоттық дәстүрлерді және тарихтың маңызды эпизодтарын, әсіресе Скандербег дәуірі мен халықтық мәдениетті дәріптеу арқылы елге деген сүйіспеншілік сезімін оятуға тырысты; олар ана тіліне және албан мектептеріне жекелікті және ұлттық құндылықтарды нығайту құралы ретінде ерекше назар бөлді. Осман үкіметінің орталықтандыру реформалары Албанияға әкімшілік және әскери қызметкерлерді жіберу арқылы дереу іске асырылды. Бұл жергілікті халықтың қарсылығына ұшырады, ол бастапқыда бұйрықтарды орындаудан бас тартумен басталды және тез арада қарулы көтеріліске ұласты. 1833 жылдың басында Колонье мен Дибрде болған екі жергілікті көтеріліс басылғаннан кейін, Берат, Влоре, Дельвина, Чамрия аймақтарында бұрынғыдан да ауқымды көтерілістер болды. Осман әскерінің әрекеттері жергілікті халықты қорқытуға және олардың наразылығын күшейтуге бағытталды, олардың жаңадан көтеріліс жасауы күтілуде еді. Қашқан агитаторлар провинциялар бойынша жаңа көтерілістерді ұйымдастыру үшін аралап, халықты соғысқа дайындалуға шақырды. Басқалары көршілес провинцияларға жіберілді, олар "бір туыспыз" деп мәлімдеп, олардың қолдауын алуға тырысты. Халықтың наразылығының жаңа толқынының алдын алу үшін 1844 жылдың басында Осман билігі шұғыл шаралар қабылдауға шақырды. Олар әскердің ірі күштерін әртүрлі жерлерде, әсіресе жағдай нашарлаған Битолада шоғырландырды. 1844 жылдың наурыз айының соңында жаңа көтеріліс басталды, бірақ оны басып тастады. Келесі жылдары Осман империясының орталықтандыру реформаларына, әсіресе жаңа салықтардың ауыртпалығына және міндетті әскери қызметке қарсы Албанияның барлық аймақтарында қарулы көтерілістер болып өтті. Бірақ, осы көтерілістердің ішінде ұлттық талаптардың алғашқы көріністері пайда бола бастады. Бұл талаптар әсіресе 1847 жылғы көтерілісте айқын болды, ол Оңтүстік Албанияның екі аймағында үлкен масштабқа ие болды: Зенель Гьолека басшылығымен Джирокастра аймағында және Рапо Хекали басшылығымен Берат аймағында.

By removing the Timar system, the Sublime Porte intended to strengthen its central government and reclaim the power of the Empire which had been severely weakened due to economic and social backwardness, from the exploitative system and from the ongoing uprisings of peoples. Reforms began to be implemented in Albania since the 1830s. They gave a blow to the ranks of the old military feudal class which had been weakened from Ottoman expeditions from 1822 to 1831. Parts of the feudal heads that had launched revolts were eliminated, others were exiled and those who could, had escaped from the country. All their properties were declared state owned. This gave rise to new landowners who had connections to the Sublime Porte. Due to the Ottoman occupation, the ideology of Nationalism developed difficultly and were limited in Albanian inhabited territories in the Balkan. They found more favorable development conditions outside, in the capital of the Empire, Istanbul, Italy, other Balkan countries etc. The national ideas became apparent via popular uprisings against the Tanzimat reforms, but they still did not reach a period to be formulated in full policy of the National Movement. They were more expressed with literary works and studies of the Albanian people, history, language and culture. In their writings, the Rilindas fought to invoke feelings of love for the country by exalting patriotic traditions and episodes of history, especially that of the Skanderbeg era and folk culture; They devoted a lot of attention to native language and Albanian schools as a means to affirm individuality and national vindication. The centralising reforms of the Ottoman government were implemented immediately with the deployment of civil and military personnel in Albania. This was met with resistance by the local population which first began with the refusal to execute orders and quickly transformed into armed rebellion. After two local uprisings that burst in the beginning of 1833 in Kolonjë and in Dibër were repressed, uprisings occurred in Berat Vlorë Delvinë Çamëria area in larger scales than before. The actions of the Ottoman army were driven by terror and increased unhappiness in the local population, who were aptly anticipated to revolt again. Fugitive agitators circulated across the provinces to organise further rebellions, calling on the people to prepare for war. Others were sent to neighbouring provinces to secure their presence by pointing out they are "brothers." To get ahead of the danger Of the new outbreak of popular hate, at the beginning of 1844, the Ottoman authorities urged urgent action. They concentrated large military forces at various points, especially in Bitola where the state was worse. By the end of March 1844, the new uprising erupted but was suppressed. In the ensuing years there were bursts of armed insurrections throughout Albania against the Ottoman centralising reforms, and especially against the burden of the new taxes imposed and against the obligatory military service. But, at the same time and within the bosom of these insurrections, preliminary national claims started to spread. These claims came forth especially in the revolt of 1847, which assumed great proportions in two zones of Southern Albania: in the Gjirokastra region led by Zenel Gjoleka and in that of Berat led by Rapo Hekali.

Құрылу

Сарапшылар арасында албан ұлтшылдық қозғалысының қашан басталғаны туралы пікірлер бар. Кейбір дереккөздер оның бастауын 1830 жылдардағы орталықтандыруға қарсы көтерілістерге жатқызады. Бұл үш тезис арасындағы түрлі компромистік ұстанымдар да пайда болды, мысалы, албан ұлтшылдығының негізі бұрын қаланған, бірақ Шығыс дағдарысы (1878–1881) кезінде қозғалыс ретінде "жетілген" деген пікір. Жергілікті албандық шенеуніктерді алмастыруға және албан мәдениетін басуға бағытталған орталықтандырылған Танзимат реформалары Рилинджаның тұқымын септі. Осы кезеңде Еуропада пайда болған жаңа идеяларды қабылдаған зиялылар мен саудагерлердің тобы қалыптасып, Осман билігіне қарсы күресті күшейтті. Саяси ұлтшылдық және экономикалық либерализм – көптеген албан зиялыларын шабыттандырған екі заманауи платформа болды. Француз революциясы албан қоғамына әлеуметтік-экономикалық әсер етті, көптеген албан зиялылары революцияның идеалдарын және Вольтер мен Жан Жак Руссо сияқты маңызды тұлғаларды атап көрсетті. Сол кезде Янина пашалығының жойылуы және грек ұлтшылдық амбицияларының өсуі албан зиялыларының арасында наразылық тудырды. Бір саудагер отбасының ұлы Наум Векылхаркши 1824 немесе 1825 жылы албандарға діни және саяси мәселелерді шешуге көмектесу үшін әліпби жазуды бастады. Векылхаркши үздіксіз оккупация албан біліміне көптеген қиындықтар туғызды деп ойлады. Оның еңбегі туыстық байланыс, тілдік және мәдени бірлік негізінде ұлттық сананы таратуға көмектесті. Кейбір албан патриоттары, олардың ішінде Италиядағы Арбереш қауымдастықтарынан көптегендері, Италияның демократиялық және революциялық күштерімен байланыс орнатты. Бұл Рилинджа қозғалысының албан-осман қарым-қатынастарының шеңберінен шығып, халықаралық мәселеге айналуына көмектесті. Ризорджименто шын мәнінде қозғалысқа шабыт берді. 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы Балқан түбегіндегі Осман империясына шешуші соққы берді. Албандар өздерінің мекендеген жерлері Черногория, Сербия, Болгария және Грекияға бөлінеді деп қорқып, албан ұлтшылдық қозғалысының өрлеуіне себепкер болды. Австрия-Венгрия және Ұлыбритания бұл келісімді тоқтатты, өйткені ол Ресейге Балқанда басымдық беретін еді және осылайша Еуропалық күштер тепе-теңдігін бұзатын. Осы жылы Берлинде дауды шешу үшін бейбітшілік конференциясы өтті. Сан-Стефано келісімі албандардың арасында үлкен алаңдаушылық тудырды және олардың басшыларын өздерінің мекендеген жерлерін қорғауды ұйымдастыруға итермеледі. 1878 жылдың көктемінде Константинопольдегі ықпалды албандар, соның ішінде Ұлттық қайта өрлеудің алғашқы саяси идеологтарының бірі Абдыл Фрашери, албандардың қарсылығын басқару үшін құпия комитет ұйымдастырды. 1878 жылдың 10 маусымында Призренде шамамен сексен делегат, көбісі мұсылман дінбасылары, ру басшылары және төрт албандық вилайеттен басқа да ықпалды адамдар кездесті. Делегаттар Призрен лигасының құрылуын жариялады, ол екі бөлімнен тұрды: Призрен бөлімшесі және оңтүстік бөлімшесі. Призрен бөлімшесін Ильяс Дибра басқарды және онда Кирчова (Кичево), Калканделен (Тетово), Приштина (Приштина), Митровица (Косовская Митровица), Вичитирин (Вучитрн), Ускуп (Скопье), Гилан (Гниляне), Манастыр (Битола), Дебар (Дебар) және Гостивар аймақтарының өкілдері болды. Абдыл Фрашери басқарған оңтүстік бөлімшесі Колоня, Корча, Арта, Берат, Парга, Джирокастра, Пермет, Парамифия, Филиатес, Маргарити, Влера, Тепелене және Дельвина аймақтарынан он алты өкілден құралды. Призрен лигасы салық салу және әскер жинауға билігі бар орталық комитеттің басшылығымен құрылды. Призрен лигасы албандардың автономиясын алу және Сан-Стефано келісімін жүзеге асыруды болдырмау үшін жұмыс істеді, бірақ тәуелсіз Албанияны құру үшін емес. Қатысушылар 1877–1878 жылдардағы орыс-түрік соғысы басталғанға дейінгі жағдайға қайта оралуды қалады. Басты мақсат – тікелей қауіптен қорғану. Басқалармен қатар, Лига албан тіліне албан халқы шоғырланған аумақтарда ресми мәртебе беруді және албан мектептерін ашуды талап етті. Алғашында Осман билігі Призрен лигасына қолдау көрсетті, бірақ Жоғарғы Порта делегаттарға албандықтарға қарағанда, ең алдымен Османдықтар екендерін жариялауға қысым жасады. Кейбір делегаттар бұл ұстанымды қолдап, мұсылман ынтымағын және қазіргі Босния мен Герцеговинаны қоса алғанда, мұсылман жерлерін қорғауды нығайтуды жақтады. Фрашеридің басшылығымен басқа өкілдер албан автономиясын қамтамасыз етуге және діни және рулық шекаралардан асып түсетін албандық ұлттық сананы қалыптастыруға бағытталды. Консервативті мұсылмандар өкілдердің көп бөлігін құрағандықтан, Призрен лигасы Осман билігін сақтауды қолдады. 1878 жылдың шілдесінде Лига Берлиндегі Конгреске, түрік соғысының шешілмеген мәселелерін реттеуге шақырылған, меморандум жіберді, барлық албандарды бір автономиялық Осман провинциясында біріктіруді талап етті. Конгресс Черногорияға Бар және Подгорица қалаларын, сондай-ақ Гусине және Плав таулы аймақтарының маңындағы аудандарды берді, албан басшылары бұл албандық территория деп есептеді. Сербия да албан халқы шоғырланған жерлерді алды. Албандар, империяға адал көпшілігі, территориялық жоғалтуларға қарсы күресті. Албандар Грецияның Эпирді басып алуы мүмкін екенінен де қорқып қалды. Призрен лигасы Гусине, Плав, Шкодер, Призрен, Превеза және Иоаннинада қарулы қарсылық күшін ұйымдастырды. Осы кездегі шекаралық ру өкілі шекараны "қанға батқан" деп сипаттады. 1878 жылдың тамызында Берлиндегі Конгресс Осман империясы мен Черногория арасындағы шекараны белгілеу үшін комиссия құруға бұйрық берді. Конгресс сондай-ақ Греция мен Осман империясына олардың шекаралық дауларын шешу үшін келісімдер жасауды тапсырды. Үлкен державалар Османдықтардан албандар жаңа шекараларды құрметтеуін қамтамасыз етуді күтті, сұлтанның әскери күштерінің ешқандай келісімді күштеп орындауға жеткіліксіз екенін және Османдықтар албандардың қарсылығынан ғана пайда көретінін ескермеді. Шындығында, Жоғарғы Порта албандарды қаруландырды және оларға салық салуға рұхсат берді, ал Осман әскері Берлин шартнамасы бойынша Черногорияға берілген аудандардан шыққан кезде, католик албан рулары жай ғана бақылауды өз қолына алды. Албандардың келісімге қарсы сәтті қарсылығы Үлкен державаларды шекараны өзгертуге мәжбүр етті, Гусине мен Плавты Осман империясына қайтарды және Черногорияға албан халқы шоғырланған теңіз жағалау қаласы Улциньді берді. Бірақ албандар онда да бас игісі келмеді. Соңында, Үлкен державалар Улциньді теңізден блокадалап, Осман билігіне албандарды бағынуға қысым жасады. 1881 жылы Үлкен державалар Грецияға тек Фессалияны және Арта ауданын беруге келісті. Өсіп келе жатқан халықаралық қысымға "бас салғыш" албандарды бағындыру үшін сұлтан Дервиш Тургут Паша басқаруымен үлкен армияны жіберді. Призрен лигасының басшылары мен олардың отбасылары тұтқындалды және жер аударылды. Бастапқыда өлім жазасы алған Фрашери 1885 жылға дейін түрмеде отырды және жеті жылдан кейін қайтыс болғанға дейін жер аударылды. Бар болған үш жыл ішінде Призрен лигасы Үлкен державаларды албан халқы мен олардың ұлттық мүдделері туралы хабардар етті. Черногория мен Греция Лиганың қарсылығы болмаған жағдайда, олар албан халқы шоғырланған көп аумақты алмас еді. Албан басшыларының өз халқында албандық емес, Османдық ұлттық сананы қалыптастыруға бағытталған күш-жігеріне үлкен кедергілер келді. Албандардың діни айырмашылықтары ұлтшыл лидерлерді ұлттық қозғалысты діни және рулық шекаралардан асып түсетін таза секулярлық сипатқа ие етуге мәжбүр етті.

There is some debate among experts regarding when the Albanian nationalist movement should be considered to have started. Some sources attribute its origins to the revolts against centralization in the 1830s, Various compromise positions between these three theses have also emerged, such as one view positing that Albanian nationalism had foundations that dated earlier but "consolidated" as a movement during the Eastern Crisis (1878–1881). The centralist Tanzimat reforms, which were aimed at replacing local Albanian functionaries and suppression of Albanian culture sowed the seeds of the Rilindja. In that period an intellectual and merchant class with the new ideas that were emerging in Europe was shaped, empowering the existing struggle against the Ottoman rule. Political nationalism and economic liberalism were two modern platforms that inspired many Albanian intellectuals. The French Revolution left a socio economic impact on the Albanian society, with many Albanian intellectuals highlighting ideals of the Revolution and important figures such as Voltaire and Jean Jacques Rousseau. During that time, the destruction of the Pashalik of Yanina and the growing Greek nationalist ambitions fueled reaction among the Albanian intellectual elite. The son of one merchant family, Naum Veqilharxhi, started his work to write an alphabet intended to help Albanians overcome religious and political issues in 1824 or 1825. Veqilharxhi thought that the continuous occupations had caused many problems to Albanian education. His work facilitated the diffusion of national awareness based on the unity of kin, identity of language and traditions. Some Albanian patriots, among them many from the Arbëreshë communities in Italy, built contacts with Italian democratic and revolutionary forces. This helped the Rilindja movement to expand beyond the frame of Albanian Ottoman relations, and become an international issue. The Risorgimento actually served as an inspiration for the movement. The 1877–1878 Russo Turkish War dealt a decisive blow to Ottoman power in the Balkan Peninsula. The Albanians' fear that the lands they inhabited would be partitioned among Montenegro, Serbia, Bulgaria, and Greece fueled the rise of the Albanian national movement. Austria Hungary and the United Kingdom blocked the arrangement because it awarded Russia a predominant position in the Balkans and thereby upset the European balance of power. A peace conference to settle the dispute was held later in the year in Berlin. The Treaty of San Stefano triggered profound anxiety among the Albanians meanwhile, and it spurred their leaders to organize a defense of the lands they inhabited. In the spring of 1878, influential Albanians in Constantinople—including Abdyl Frashëri, one of the first political ideologues of the National Revival organized a secret committee to direct the Albanians' resistance. On June 10, 1878, about eighty delegates, mostly Muslim religious leaders, clan chiefs, and other influential people from the four Albanian populated Ottoman vilayets, met in Prizren. The delegates declared the formation of the League of Prizren which consisted of two branches: the Prizren branch and the southern branch. The Prizren branch was led by Iljas Dibra and it had representatives from the areas of Kirçova (Kicevo), Kalkandelen (Tetovo), Pristine (Pristina), Mitroviça (Kosovska Mitrovica), Viçitirin (Vucitrn), Üsküp (Skopje), Gilan (Gnjilane), Manastir (Bitola), Debar (Debar) and Gostivar. The southern branch, led by Abdyl Frashëri consisted of sixteen representatives from the areas of Kolonjë, Korçë, Arta, Berat, Parga, Gjirokastër, Përmet, Paramythia, Filiates, Margariti, Vlorë, Tepelenë and Delvinë. The League of Prizren was set under the direction of a central committee that had the power to impose taxes and raise an army. The League of Prizren worked to gain autonomy for the Albanians and to thwart implementation of the Treaty of San Stefano, but not to create an independent Albania. The participants wanted to return to the status quo before the start of Russo Turkish War of 1877–1878. The main aim was to defend from immediate dangers. Among other things the League requested an official status for the Albanian language in the Albanian inhabited territories and the foundation of Albanian schools. At first the Ottoman authorities supported the League of Prizren, but the Sublime Porte pressed the delegates to declare themselves to be first and foremost Ottomans rather than Albanians. Some delegates supported this position and advocated emphasizing Muslim solidarity and the defense of Muslim lands, including present day Bosnia and Herzegovina. Other representatives, under Frashëri's leadership, focused on working toward Albanian autonomy and creating a sense of Albanian identity that would cut across religious and tribal lines. Because conservative Muslims constituted a majority of the representatives, the League of Prizren supported maintenance of Ottoman suzerainty. In July 1878, the league sent a memorandum to the Great Powers at the Congress of Berlin, which was called to settle the unresolved problems of Turkish War, demanding that all Albanians be united in a single autonomous Ottoman province. The congress ceded to Montenegro the cities of Bar and Podgorica and areas around the mountain towns of Gusinje and Plav, which Albanian leaders considered Albanian territory. Serbia also gained some Albanian inhabited lands. The Albanians, the vast majority loyal to the empire, vehemently opposed the territorial losses. Albanians also feared the possible occupation of Epirus by Greece. The League of Prizren organized armed resistance efforts in Gusinje, Plav, Scutari, Prizren, Preveza, and Ioannina. A border tribesman at the time described the frontier as "floating on blood." In August 1878, the Congress of Berlin ordered a commission to trace a border between the Ottoman Empire and Montenegro. The congress also directed Greece and the Ottoman Empire to negotiate a solution to their border dispute. The Great Powers expected the Ottomans to ensure that the Albanians would respect the new borders, ignoring that the sultan's military forces were too weak to enforce any settlement and that the Ottomans could only benefit by the Albanians' resistance. The Sublime Porte, in fact, armed the Albanians and allowed them to levy taxes, and when the Ottoman army withdrew from areas awarded to Montenegro under the Treaty of Berlin, Roman Catholic Albanian tribesmen simply took control. The Albanians' successful resistance to the treaty forced the Great Powers to alter the border, returning Gusinje and Plav to the Ottoman Empire and granting Montenegro the Albanian populated coastal town of Ulcinj. There the Albanians refused to surrender as well. Finally, the Great Powers blockaded Ulcinj by sea and pressured the Ottoman authorities to bring the Albanians under control. The Great Powers decided in 1881 to cede Greece only Thessaly and the district of Arta. Faced with growing international pressure "to pacify" the refractory Albanians, the sultan dispatched a large army under Dervish Turgut Pasha to suppress the League of Prizren and deliver Ulcinj to Montenegro. The League of Prizren's leaders and their families were arrested and deported. Frashëri, who originally received a death sentence, was imprisoned until 1885 and exiled until his death seven years later. In the three years it survived, the League of Prizren effectively made the Great Powers aware of the Albanian people and their national interests. Montenegro and Greece received much less Albanian populated territory than they would have won without the league's resistance. Formidable barriers frustrated Albanian leaders' efforts to instill in their people an Albanian rather than an Ottoman identity. The Albanians' religious differences forced nationalist leaders to give the national movement a purely secular character that alienated religious leaders. The most significant factor uniting the Albanians, their spoken language, lacked a standard literary form and even a standard alphabet. Each of the three available choices, the Latin, Cyrillic, and Arabic scripts, implied different political and religious orientations opposed by one or another element of the population. In 1878 there were no Albanian language schools in the most developed of the Albanian inhabited areas and the choice for education was between Orthodox Church schools, where education was in Greek and Ottoman government schools where education was in Turkish. The Ottoman Empire continued to crumble after the Congress of Berlin and Sultan Abdül Hamid II resorted to repression to maintain order. The authorities strove without success to control the political situation in the empire's Albanian populated lands, arresting suspected nationalist activists. When the sultan refused Albanian demands for unification of the four Albanian populated vilayets, Albanian leaders reorganized the League of Prizren and incited uprisings that brought the Albanian populated lands, especially Kosovo, to near anarchy. The imperial authorities disbanded a successor organisation Besa Besë (League of Peja) founded in 1897, executed its president Haxhi Zeka in 1902, and banned Albanian language books and correspondence. In Macedonia, where Bulgarian , Greek , and Serbian backed guerrillas were fighting Ottoman authorities and one another for control, Muslim Albanians suffered attacks, and Albanian guerrilla groups retaliated. Albanian leaders meeting in Bitola during 1905 established the Secret Committee for the Liberation of Albania. In 1905, priest Kristo Negovani who had attained Albanian national sentiments abroad returned to his native village of Negovan and introduced the Albanian language for the first time in Orthodox liturgy. In 1906 opposition groups in the Ottoman Empire emerged, one of which evolved into the Committee of Union and Progress, more commonly known as the Young Turks, which proposed restoring constitutional government in Constantinople, by revolution if necessary. In July 1908, a month after a Young Turk rebellion in Macedonia supported by an Albanian uprising in Kosovo and Macedonia escalated into widespread insurrection and mutiny within the imperial army, Sultan Abdül Hamid II agreed to demands by the Young Turks to restore constitutional rule. Many Albanians participated in the Young Turks uprising, hoping that it would gain their people autonomy within the empire. The Young Turks lifted the Ottoman ban on Albanian language schools and on writing the Albanian language. As a consequence, Albanian intellectuals meeting in Bitola in 1908 chose the Latin alphabet as a standard script. The Young Turks, however, were set on maintaining the empire and not interested in making concessions to the myriad nationalist groups within its borders. After securing the abdication of Abdül Hamid II in April 1909, the new authorities levied taxes, outlawed guerrilla groups and nationalist societies, and attempted to extend Constantinople's control over the northern Albanian mountain men. In addition, the Young Turks legalized the bastinado, or beating with a stick, even for misdemeanors, banned carrying rifles, and denied the existence of an Albanian nationality. The new government also appealed for Islamic solidarity to break the Albanians' unity and used the Muslim clergy to try to impose the Arabic alphabet. The Albanians refused to submit to the Young Turks' campaign to "Ottomanise" them by force. New Albanian uprisings began in Kosovo and the northern mountains in early April 1910. Ottoman forces quashed these rebellions after three months, outlawed Albanian organizations, disarmed entire regions, and closed down schools and publications. Montenegro held ambitions of future expansion into neighbouring Albanian populated lands and supported a 1911 uprising by the mountain tribes against the Young Turks regime that grew into a widespread revolt. Unable to control the Albanians by force, the Ottoman government granted concessions on schools, military recruitment, and taxation and sanctioned the use of the Latin script for the Albanian language.

1912 жылғы көтерілістер

1912 жылғы албан көтерілісі – Осман империясындағы көптеген албан көтерілістерінің бірі болды. Ол 1912 жылдың қаңтарынан тамызға дейін жалғасты. Албан сарбаздары мен офицерлері Осман әскерінен дезертирлік жасап, көтерілісшілерге қосылды. Бірқатар сәттіліктерден кейін албан революционерлері Осман билігіндегі Косово вилаятінің әкімшілік орталығы – Скопье қаласын басып алды. 1912 жылдың 9 тамызында албан көтерілісшілері албан вилаяттарына қатысты жаңа талаптар тізімін (сонымен аталатын Он төрт талап) ұсынды, оны былай қорытындылауға болады: Осман империясы албан халқы көп тұратын төрт вилаяттың әкімшілік және сот жүйесінің автономиясын қабылдады, алайда Призрен лигасы кезінде албан ұлттық оянуының маңызды бөлігі болған бірыңғай албан вилаятына автономия беруден жалтарды.

Тәуелсіздік

Дегенмен, соңғы шешімге қол жеткізілмей тұрып, Бірінші Балқан соғысы басталды. 1912 жылғы қарашада Влореде жиналған мұсылман және христиан басшыларының ассамблеясы Албанияны тәуелсіз мемлекет деп жариялады. Декларацияның толық мәтіні: Сол кезде президент Исмаил Кемал Бей Албанияның бүгін қарсы тұрған үлкен қауіптер туралы айтты, және делегаттардың бәрі бірауыздан Албанияның бүгіннен бастап өз бетімен, еркін және тәуелсіз болуы керек деп шешті. 1912 жылғы 4 желтоқсанда Влоре ассамблеясының екінші сессиясы өтті. Осы сессияда ассамблея мүшелері Албанияның Уақытша үкіметін құрды. Бұл үкімет он мүшеден тұратын, оны Исмаил Кемали 1914 жылғы 22 қаңтарда отставкаға кеткенге дейін басқарды. Ассамблея 18 мүшеден тұратын Сенатты құрды, ол үкіметке кеңес беруге арналған болды. Желтоқсан айында Лондонда ашылған елшілер конференциясы Бірінші Балқан соғысынан кейін албандарға қатысты маңызды мәселелерді 1913 жылғы мамырдағы Лондон шартында шешті. Албандық делегацияға олардың мүддесін қорғайтын депутат Обри Герберт көмектесті. Сербияның соғыс мақсаттарының бірі Адриатика теңізінде портқа ие болу, әсіресе Дуррес қаласын алу болды. Австрия-Мажарстан және Италия Сербияға Адриатикаға шығуға қарсы болды, себебі олардың ойынша ол Ресейдің портына айналуы мүмкін. Олар оның орнына Албанияның автономиясын құруды қолдады. Ресей Сербия мен Черногорияның албандар қоныстанған жерлерге талап етуін қолдады. Ұлыбритания мен Германия бейтарап қалды. Ұлыбританияның сыртқы істер министрі сэр Эдвард Грей төрағалық еткен елшілер конференциясы бастапқыда Осман империясының билігінде автономиялы Албания құру туралы шешім қабылдады, бірақ Ұлы державалардың қорғауымен. Бұл шешім, Лондон шартында егжей-тегжейлі сипатталғандай, 1913 жылдың жазында Осман империясы Екінші Балқан соғысында Македонияны және албандықтар қоныстанған жерлермен құрлықтағы байланысын жоғалтатыны анық болған кезде тоқтатылды. 1913 жылдың шілдесінде Ұлы державалар конституциялық монархиямен басқарылатын тәуелсіз, бейтарап албан мемлекетін мойындауды жөн көрді және Ұлы державалардың қорғауында болады. 1913 жылғы тамызда Бухарест шарты тәуелсіз Албанияның шекарасы бар мемлекет екенін растады, бұл жаңа мемлекетке 28 000 шаршы километр аумақ және 800 000 халқы бар еді. Черногория қаланы басып алу кезінде 10 000 адамын жоғалтқаннан кейін Скутариді беруге мәжбүр болды. Сербия Австрия-Мажарстан, Германия және Италиядан келген ультиматумға мойынсынып, Солтүстік Албаниядан шығуға келісті. Алайда, шарт албан халқының көпшілігі қоныстанған, әсіресе Косово және Батыс Македония, жаңа мемлекеттен тыс қалды және аймақтың ұлттық мәселелерін шеше алмады.

The First Balkan War, however, erupted before a final settlement could be worked out. An assembly of Muslim and Christian leaders meeting in Vlorë in November 1912 declared Albania an independent country. The complete text of the declaration was:In Vlora, on the 15th/28th of November. That time the President was Ismail Kemal Bey, in which he spoke of the great perils facing Albania today, the delegates have all decided unanimously that Albania, as of today, should be on her own, free and independent. A second session of the Assembly of Vlorë was held on December 4, 1912. During that session members of the assembly established the Provisional Government of Albania. It was a government that consisted of ten members, led by Ismail Qemali until his resignation on 22 January 1914. The Assembly established the Senate with an advisory role to the government, consisting of 18 members of the Assembly. An ambassadorial conference that opened in London in December decided the major questions concerning the Albanians after the First Balkan War in its concluding Treaty of London of May 1913. The Albanian delegation in London was assisted by Aubrey Herbert, MP, a passionate advocate of their cause. One of Serbia's primary war aims was to gain an Adriatic port, preferably Durrës. Austria Hungary and Italy opposed giving Serbia an outlet to the Adriatic, which they feared would become a Russian port. They instead supported the creation of an autonomous Albania. Russia backed Serbia's and Montenegro's claims to Albanian inhabited lands. Britain and Germany remained neutral. Chaired by Britain's foreign secretary, Sir Edward Grey, the ambassadors' conference initially decided to create an autonomous Albania under continued Ottoman rule, but with the protection of the Great Powers. This solution, as detailed in the Treaty of London, was abandoned in the summer of 1913 when it became obvious that the Ottoman Empire would, in the Second Balkan War, lose Macedonia and hence its overland connection with the Albanian inhabited lands. In July 1913, the Great Powers opted to recognise an independent, neutral Albanian state ruled by a constitutional monarchy and under the protection of the Great Powers. The August 1913 Treaty of Bucharest established that independent Albania was a country with borders that gave the new state about 28,000 square kilometres of territory and a population of 800,000. Montenegro had to surrender Scutari after having lost 10,000 men in the process of taking the town. Serbia reluctantly succumbed to an ultimatum from Austria Hungary, Germany, and Italy to withdraw from northern Albania. The treaty, however, left large areas with majority Albanian populations, notably Kosovo and western Macedonia, outside the new state and failed to solve the region's nationality problems.

Өнер

Албан қайта өрлеуі – албан мәдениетінің ең бағалы кезеңдерінің бірі, Осман империясы шегінде албандық сананың мәдени, экономикалық, саяси және әлеуметтік гүлденуімен ерекшеленеді. Бұл кезең албан қайта өрлеуінің ең белгілі өкілдері Йорги Панарити мен Коле Идроменомен тығыз байланысты.