Кіріспе
Исмаил Кадаре (; 28 қаңтар 1936 жылы туған) – албандық романист, ақын, эссеист, сценарист және драматург. Ол – халықаралық әдебиет пен интеллектуалдық қауымның жетекші тұлғасы. Ол өзінің алғашқы романы – «Өлі армияның генералы» жарық көргенге дейін поэзияға ден қойды, бұл оны әлемдік деңгейде танымал етті. 1992 жылы Кадареге Prix mondial Cino Del Duca сыйлығы, 1998 жылы Гердер сыйлығы, 2005 жылы тұңғыш Man Booker International Prize, 2009 жылы Астурия принцінің өнер сыйлығы және 2015 жылы Иерусалим сыйлығы табысталды. 2019 жылы Парк Кён Ни сыйлығымен, ал 2020 жылы Нойштадт халықаралық әдебиет сыйлығымен марапатталды. 1996 жылы Франция оны Францияның Моральдық және саяси ғылымдар академиясының шетелдік мүшесі етіп тағайындады, ал 2016 жылы ол Құрмет легионы орденінің иегері атанды. Ол әдебиет бойынша Нобель сыйлығына 15 рет ұсынылды. 1990 жылдан бері Албанияның екі ірі саяси партиясы Кадареге Албания президенті болуды ұсынды, бірақ ол одан бас тартты. Нейштадт сыйлығына ұсынған судьялардың бірі: «Кадаре – Франц Кафканың жалғасы. Кафкадан кейін тоталитарлық биліктің тозақтық механизміне және оның адам жанына тигізетін әсеріне Кадаредей гипнотикалық тереңдікпен ешкім енген жоқ». Оның туындыларын Николай Гоголь, Джордж Оруэлл, Габриэль Гарсия Маркес, Милан Кундера және Бальзактардың шығармаларымен салыстырады. Кадаре Албанияда қатаң цензура орнаған кезде үш кітабына тыйым салынған коммунистік цензурадан асып өту үшін, екіұштылық, меңзеу, ишарат, сатира және шифрланған хабарлармен толыққан астарлы әңгімелер, мифтер, нақылдар, халық ертегілері, аллегориялар және аңыздар сияқты әдістерді қолданды. 1990 жылы коммунистік режим мен оның Сигурими құпия полициясынан қашу үшін Парижге қашып кетті. Оның еңбектері 45 тілге аударылды. «Нью-Йорк Таймс» газеті оны Албанияның ұлттық тұлғасы деп сипаттап, оның танымалдылығы АҚШ-тағы Марк Твенге теңестірілді, сондай-ақ «әрбір албан отбасында Кадаре кітабы бар деуге болады» деп жазды. Кейбір сарапшылар Кадарені 20 және 21 ғасырлардың ең ұлы жазушылары мен зиялыларының бірі және тоталитаризмге қарсы жалпыға ортақ дауыс деп санайды. Ол жазушы Хелена Кадаренің күйеуі және Біріккен Ұлттар Ұйымының елшісі, БҰҰ Бас Ассамблеясының вице-президенті Бесиана Кадаренің әкесі.
Ismail Kadare (; born 28 January 1936) is an Albanian novelist, poet, essayist, screenwriter, and playwright. He is a leading international literary figure and intellectual. He focused on poetry until the publication of his first novel, The General of the Dead Army, which made him famous internationally. In 1992, Kadare was awarded the Prix mondial Cino Del Duca; in 1998, the Herder Prize; in 2005, the inaugural Man Booker International Prize; in 2009, the Prince of Asturias Award of Arts; and in 2015, the Jerusalem Prize. He was awarded the Park Kyong ni Prize in 2019, and the Neustadt International Prize for Literature in 2020. In 1996, France made him a foreign associate of the Académie des Sciences Morales et Politiques of France, and in 2016, he was a Commandeur de la Légion d'Honneur recipient. He has been nominated for the Nobel Prize in Literature 15 times. Since the 1990s, Kadare has been asked by both major political parties in Albania to become a consensual President of Albania, but has declined. His nominating juror for the Neustadt Prize wrote: "Kadare is the successor of Franz Kafka. No one since Kafka has delved into the infernal mechanism of totalitarian power and its impact on the human soul in as much hypnotic depth as Kadare." His writing has also been compared to that of Nikolai Gogol, George Orwell, Gabriel García Márquez, Milan Kundera, and Balzac. Living in Albania during a time of strict censorship, Kadare devised cunning stratagems to outwit Communist censors who had banned three of his books, using devices such as parable, myth, fable, folk tale, allegory, and legend, sprinkled with double entendre, allusion, insinuation, satire, and coded messages. In 1990, to escape the Communist regime and its Sigurimi secret police he defected to Paris. His works have been published in 45 languages. The New York Times wrote that he was a national figure in Albania comparable in popularity perhaps to Mark Twain in the United States, and that "there is hardly an Albanian household without a Kadare book." Kadare is regarded by some as one of the greatest writers and intellectuals of the 20th and 21st centuries, and as a universal voice against totalitarianism. He is the husband of author Helena Kadare, and the father of United Nations Ambassador, and UN General Assembly Vice President, Besiana Kadare.
Ерте және жеке өмір
Исмаил Кадаре король I Зогтың тұсында Албания корольдігінде дүниеге келген. Ол Грекия шекарасынан он екі шақырымдай қашықтықта орналасқан Оңтүстік Албаниядағы тастан салынған биік үйлермен әйгілі тарихи Осман империясының бекінісі – Гирокастер қаласында дүниеге келген. Ол "Ақымақтар көшесі" деп аталатын қисық, тар көшеде тұрды. Оның ата-анасы – пошта қызметкері Халит Кадаре және үй шаруасын жүргізген Хатише Доби, 1933 жылы, анасы 17 жасында үйленген. Анасының туысқандарының ішінде оның арғы атасы Бекташи орденінің бектешісі, Хожа Доби болған. Мұсылман отбасында туылғанына қарамастан, Кадаре өзі атеист еді. Кадаре дүниеге келгеннен үш жыл кейін Италия премьер-министрі Бенито Муссолинидің әскерлері Албанияға басып кіріп, албан патшасын құлатты. Одан кейін Италия үкімдігі орнады. Италия әскерлері шығарылғанда Кадаре тоғыз жаста болды, сосын коммунистер басқаратын Албания Халықтық Социалистік Республикасы құрылды. Кадаре Гирокастердегі бастауыш және орта мектептерде оқыды. 1956 жылы ол мұғалімдік диплом алды. 1990 жылы Францияда тұрақты тұруға дейін ол Албанияның Тирана қаласында өмір сүрді. 2019 жылы оның Тиранадағы пәтері автордың өмірі мен шығармашылығын көрсететін мұражайға айналдырылды. Ол албан жазушысы Хелена Гушиге үйленген және екі қызы бар. Оның қызы Бесиана Кадаре – Біріккен Ұлттар Ұйымында Албания елшісі, Кубадағы Албания елшісі және Біріккен Ұлттар Ұйымының 75-ші сессиясының вице-президенті.
Бастапқы әдеби мансабы
11 жасында Кадаре Уильям Шекспирдің «Макбет» пьесасын оқыды. Көп жылдар өткен соң ол былай деп еске алды: «Мен оны кітап дүкенінен сатып алуға болатынын әлі түсінбегендіктен, көп бөлігін қолмен көшіріп, үйге алып келдім. Балалық шақтағы қиялым мені пьесаның бір авторы сияқты сезінуге жетеледі». 12 жасында Кадаре өзінің алғашқы әңгімелерін жазды, олар Тиранадағы балаларға арналған коммунистік журнал «Пионер» (Pionieri) журналында жарияланды. 1954 жылы «Жас шабыт» (Frymëzime djaloshare) атты алғашқы өлеңдер жинағын шығарды. 1957 жылы «Арман» (Ëndërrimet) атты өлеңдер жинағы жарық көрді. 17 жасында Кадаре Тиранада өткен өлең сайысында жеңіске жетіп, Мәскеудегі Максим Горький атындағы әдебиет институтында оқуға мүмкіндік алды. Мәскеуде ол пролетариатты азат ету сияқты революциялық коммунистік құндылықтарды идеалдап көрсететін социалистік реализм стилінде біріккен жазушылармен танысты. Сондай-ақ, Кадаре Жан-Поль Сартр, Альбер Камю және Эрнест Хемингуэйдің туындыларымен қоса, қазіргі заманғы батыс әдебиетін оқуға мүмкіндік алды. Алайда Кадаре социалистік реализмнің қағидаларын қабылдамады және догматизмге қарсы жазуға бекінді. Кеңес Одағында болған кезінде Кадаре орыс тілінде өлеңдер жинағын жариялады, ал 1959 жылы өзінің алғашқы романын – «Таңбасыз қала» (Qyteti pa reklama) жазды, ол Албаниядағы социалистік карьеризмді сынады. Кадаре 1960 жылдың қазан айында Албанияның тапсырысымен елге оралды, бұл Албанияның КСРО-мен саяси және экономикалық байланыстарын үзуге дейін болды. Ол келесі 30 жыл бойы Тиранада, қазір Исмаил Кадаре үй-мұражайы мен архиві орналасқан пәтерде тұрды. Ол журналист болып жұмыс істеді, «Албан әдебиеті» (Les Lettres Albanaises) әдеби мерзімдігінің бас редакторы болды (албан және француз тілдерінде бірдей жарық көрді), содан кейін бес жыл бойы «Жарық» (Drita) әдеби шолуына материалдар жазды, сонымен қатар өзінің әдеби жолын бастады. Кадаре 1960 жылдары «Аржиро ханшайымы» атты өлеңін жазды, бұл оның ерте туындыларының бірі болды. Жергілікті шабыттан туған бұл өлең 15 ғасырдағы аңызға айналған Аржиро ханшайымы туралы ғасырлар бойы қалыптасқан мифті өзгертеді. Ханшайым Османдықтарға түсіп қалмас үшін баласымен бірге Гирокастра қамалынан секіріпті деседі. Ол жарияланғаннан кейін дереу тыйым салынды, бұл оның «декаденттік» беделіне әсер етті. Роман үш фильмнің түсірілуіне себепкер болды: Лучано Товолидің 1983 жылғы «Өлі армияның генералы» (Il generale dell'armata morta) итальян фильмінде Марчелло Мастроянни мен Мишель Пикколи түсті, Бертран Таверньенің 1989 жылғы «Өмір және басқа ештеңе жоқ» (La Vie et rien d’autre) француз фильмінде Филипп Нуаре, ал Димитер Анагностидің 1989 жылғы «Өлі армияның оралуы» (Kthimi i ushtrisë së vdekur) албан фильмінде Бужар Лако қатысты. 1964 жылы «Бұл таулар не ойлап тұр?» (Përse mendohen këto male?) романын жазды.
Халықаралық жетістік (1970-1980 жылдар)
"Өлілер армиясының генералы" – Кадаренің Албаниядан тыс алғашқы үлкен жетістігі. 1970 жылы Парижде Альбин Мишель баспасынан шыққан Исуф Врионидің француз тіліне аудармасы Кадареге халықаралық деңгейде танымалдық әкелді. Кітап Францияда жарық көргеннен кейін Еуропаның көптеген тілдеріне аударылды. 1970 жылы роман Батыста сәтті танылғаннан кейін, албан жазушыларының ескі буыны мен догматикалық әдеби сыншылар «Батыстың сүйіктісіне» зор ашуға іш толды: «Бұл романды буржуазия жариялады, және мұны қабылдауға болмайды», – делінген Албания құпия полициясының хабарламасында. Кадаренің құпия полициядағы жаулары мен Албанияның политбюросының ескі сақшылары оны Батыс агенті деп айыптады, бұл Албанияда ең қауіпті айыптамалардың бірі саналатын. Дегенмен, Кадаре өз елінде шығармаларын жариялауын жалғастырды және ол кеңінен танымал болды, албан баспасөзінде оның жаңа шығармалары мен аудармалары жиі жарияланды, оны «жаңа албан әдебиетінің батыры» деп мақтап айтты. Кадаренің туындылары албан қоғамын мазалаған көптеген мәселелерді қамтығандығы және революцияны өзінің жазуының ұйымдастырушы элементі ретінде пайдаланғандығы айтылды. Ол сондай-ақ «өмірмен бірге дамитын және ескі идеялармен күресетін» «революциялық күшке» ие екендігі үшін мақталып, жоғары бағаланды. Роман «жаңа реализм» деп сипатталды. Кітап албан баспасөзінде, сондай-ақ албан социализмі мен мәдениетін халықаралық аудиторияға таныстыруға бағытталған «Жаңа Албания» сияқты журналдарда кеңінен жарияланды. Осы кезеңде ол «Жаңа Албания» өнер және мәдениет журналының редакторы және авторы ретінде жұмыс істеді, бұл журнал албан социализмін бүкіл әлемге таратуға тырысты. 1970 жылы Кадаре «Кесьджелла» («Қала немесе қоршау») атты кітабын жариялады, ол Албанияда да, Батыс Еуропада да атаққа ие болды және 1972 жылы француз тіліне аударылды. «Нью-Йорк Таймс» газеті оны «толыққанды тартымды оқиға: ерекше, жарқын, алаңдатарлық, қараңғы және дана» деп сипаттады. Тиранаға оралғаннан кейін Кадаре көбінесе қысқа повестьтер жариялай бастады. «Нью-Йорк Таймс» газеті осы кітап туралы былай деп жазды: «Бұзылған сәуір» кітабы шеберлікпен жазылған, бард стилінде, автордың айтуынша: «Тыныш отырып, мен сіздерге қандық дау және елімдегі оқтан болатын өлімнің сөзсіздігі туралы қорқынышты оқиғаны айтайын. Бұл осылай болуы керек, өйткені бұл тауларда өмір осылай тіршілік етеді. Әрекеттерге жауап беру керек, отбасылық абыройды сақтау керек». Роман 2001 жылы бразилиялық кинорежиссер Уолтер Саллес түсірген «Күннің артында» (Abril Despedaçado) атты фильмге негіз болды, ол 1910 жылғы Бразилиядағы оқиғаларды көрсетеді және Родриго Санторо бас рөлде ойнады. Бұл фильм «Үздік шетелдік фильм» номинациясы бойынша BAFTA сыйлығына және «Алтын глобус» сыйлығына ие болды.
Албаниядағы даулар мен шиеленістер (1981-1990)
1981 жылы Кадаре «Арман сарайы» атты антитоталитарлық фантастикалық романын жариялады. Романда авторитарлық дистопия (құрылған О.С.О.; Османдық Америка Құрама Штаттары) алып бюрократиялық құрылым (Арман сарайы) арқылы империядағы барлық арманды жинап, сұрыптап, тіркеп, талдап, ең қауіптілерін сұлтанға хабарлайды. Кадаре романның бір бөлігін алғаш рет 1980 жылы төрт повестен тұратын «Қанды суыққандық» жинағында, өзге жаңа туындыларымен бірге қысқа әңгіме ретінде жариялады. Келесі жылы Кадаре толыққанды романын «Емблема и курешме» (Өткеннің белгілері) екінші басылымында жариялады. «Арман сарайын» жариялағаннан кейін оқырмандар оның тоталитаризмге қарсы сын-ескертпелерін Албанияның қазіргі үкіметімен салыстыра бастады. Албания жазушылар одағының отырысында одақ президенті Кадарені өзінің көркем шығармаларының көп бөлігін тарих пен фольклорға жасырып, саясаттан әдейі бас тартуда айыптады. «Арман сарайы» албандық политбюроның бірнеше мүшесінің қатысуымен айрықша айыпталып, сыналып жатыр. Сол жылы Кадаре Қытай-Албания дауының сатирикалық бейнесі «Концерт» романын аяқтады, бірақ оны билік сынға алды және ол 1988 жылға дейін жарияланбады. Ол Кадарені жою процесін бастады, бірақ Батыстың реакциясына байланысты шегінді. Алайда, Кадаренің пәтерінің алдында түнде полиция күші тұрақты түрде кездесетін. Албан тарихшысы және ғалымы Антон Логоречи осы кездегі Кадарені «көптеген жерлер шөлейт болғандықтан, түсініксіз себеппен өсіп тұрған сирек кездесетін мықты гүл» деп сипаттады. 1985 жылдың қаңтар айында Кадаренің «Айлы түн» романы жарық көрді, бірақ билік оны тыйым салды. 1985 жылдың 9 сәуірінде Ходжа комаға түсіп, келесі күні 76 жасында қайтыс болды. Ауру диктатордың өліміне орай, жазушылар одағының, албандық политбюроның және Коммунистік партияның Орталық комитетінің мүшелері Кадаренің соңғы романын айыптау үшін жиналыс ұйымдастырды. Сол жылы Кадаре «Агамемнонның қызы» повесін жазды. Бұл повес 1970 жылдары Албаниядағы қатал режимді тікелей сынға алды. Ол Кадаренің француз редакторы Клод Дюранның көмегімен елден тымыздан әкетілді, бірақ 2003 жылға дейін жарияланбады. Ол Рамиз Алия үкіметіне көңілі тоймағандықтан, Албанияда заңды оппозицияға рұқсат берілмегендіктен және «Албанияда мен жасай алатын кез келген әрекеттен гөрі, менің елден кетуім елімді демократияландыруға көмектеседі» деп сенгендіктен, елден кетуді шешті. «Нью-Йорк Таймс» газеті оның Албанияда танымал болғанын, АҚШ-тағы Марк Твенмен салыстыруға болатынын және «әр албан үйінде Кадаре кітабы бар, тіпті шетелдік қонақтар оның өлеңдерінің жинағын естелік ретінде сыйлайды» деп жазды. Албандық ресми баспасөз агенттігі «бұл жиренішті әрекет» туралы мәлімдеме жасап, Кадаре өзін «Албанияның жауларының қызметіне» қойғанын мәлімдеді. Саяси баспана алып, Францияда қоныстанғаннан кейін Кадаре жазуын жалғастырды. Париждегі жер аударылуы жемісті болды және ол албан және француз тілдерінде жазу арқылы одан әрі табысқа жетуге мүмкіндік алды. 1992 жылы жазған «Пирамида» романы – біздің заманымыздан бұрынғы 26-ғасырда Египетте болған оқиғаларға арналған саяси аллегория. Онда Кадаре кез келген диктатордың иерархияға және пайдасыз ескерткіштерге деген құштарлығын әжуалайды. Кадаренің «Османдық цикл» деп аталатын кейбір романдарында Осман империясы тоталитарлық мемлекеттің архетипі ретінде қолданылады. 1993 жылы роман Францияда Prix Méditerranée Étranger сыйлығын алды. 1994 жылы ол француздық Fayard баспасында өзінің алғашқы екі тілді жинағын шығара бастады. Сол жылы ол француз редакторы Фламмарион үшін Парижде «La légende des légendes» (Аңыздар туралы аңыз) эссесін жазды, ол дереу француз тіліне аударылып, 1995 жылы жарияланды. Кадаренің 1996 жылы жазған «Спиритус» романы оның әдеби мансабындағы оқиғалық және композициялық бұрылыс болды. Онда екі арба коммунистік әлемге оралады. Бұл фильмде коммунизм құлағаннан кейін Шығыс Еуропаны аралап жүрген шетелдіктер тобы туралы әңгімеленеді. Олар Албанияда болған кезде өлгендердің рухын ұстап алу туралы қызықты хабарлар естиді. Ақыры, бұл рух шын мәнінде құпия қызметте «шөмекей» деп аталатын тыңдау құрылғысы болып шығады. 2008 жылы жазған «Тас қаланың құлдырауы» романы Косовоның Рекшай Суррой сыйлығына ие болды және 2013 жылы Тәуелсіз шетелдік көркем әдебиет сыйлығына ұсынылды. Оның жартылай автобиографиялық «Құыршақ» романы 2020 жылы жарық көрді. Бұл фильмде Кадаренің анасымен және өзінің елімен байланысы туралы күрделі мәселелер қамтылған. 1996 жылы ол Францияның Мораль және Саяси Ғылымдар Академиясының (Académie des Sciences Morales et Politiques) өмір бойына мүшесі болып сайланды, бұл Франция институтының құрамына кіретін бес академияның бірі, және бұл орын жақында қайтыс болған философ Карл Поппер қалдырған орын еді. 2003 жылы ол Румыниядағы Овидий сыйлығын және Косово президентінен Призрен лигасының Алтын медалін алды. 2005 жылы ол Ұлыбританиядағы алғашқы Man Booker International Prize сыйлығын толық шығармашылығы үшін алды. Сыйлықты қабылдаған сөзінде Кадаре: «Біз сол режимнің жоқ екеніндей әдебиет жазуға тырысып, бір-бірімізге көмектестік. Кейде біз оны іске асыра алдық, кейде жоқ» деді. 2009 жылы Кадаре Испаниядағы Әдебиет бойынша Принц Астурия сыйлығымен марапатталды. 2015 жылы Кадаре Израильдегі екі жылдық Иерусалим сыйлығын алды. Албания мен еврейлердің қарым-қатынасы туралы сөйлегенде Кадаре: «Мен екінші дүниежүзілік соғыс кезінде еврейлерге көмектескен әлемдегі азаз тұратын елдердің бірінен келдім. Менің ойымша, соғыстың басында онда 200 еврей болса, соғыстың соңында олардың саны 2000-ға жетті. Халық еврейлерді әрқашан қорғады, патшалық кезінде де, коммунизм кезінде де, одан кейін де». Ол Холокост кезінде албандықтардың еврейлерді нацистерге тапсырмағанын және көптеген албандықтар Албанияға қашқан еврейлерді қорғау үшін бар күштерін салғанын атап өтті. Сол жылы ол Албания президенті Бужар Нишаниден Албанияның ең жоғары наградасы – Албанияның Ұлттық Ту белгісімен марапатталды. Ол 2018 жылы Италиядағы Халықаралық Нонино сыйлығын жеңіп алды. Ол 2019 жылы Оңтүстік Кореядағы Халықаралық Парк Кённи сыйлығын жеңіп алды, бұл сыйлыққа 350 жазушыдан іріктелгендер қатысты. 2023 жылы ол халықаралық жазуға өмір бойы үлес қосқаны үшін Америка сыйлығын жеңіп алды. Сол жылы Кадаре Франция премьер-министрі Эммануэль Макронның арнайы жарлығымен Легион құрметінің үлкен офицері (Grand officier) атанды, осылайша Францияның құрметтеген 250 әлемдік тұлғасының қатарына қосылды. Кадаре 2020 жылғы Әдебиет бойынша Нойштадт халықаралық сыйлығына (Американың «Нобель» сыйлығы деп аталады) Болгариялық жазушы Капка Кассобамен ұсынылды. Сыйлықтың қазылар алқасы оны 2020 жылғы лауреат деп таңдады. Ол 2020 жылғы Әдебиет бойынша Нойштадт халықаралық сыйлығын жеңіп алды. Оны ұсынған қазылар алқасының мүшесі: «Кадаре Франц Кафканың жалғасы болып табылады. Кафкадан кейін тоталитарлық биліктің әсерін және оның адам жанына тигізетін әсерін Кадаредей гипнотикалық тереңдікпен зерттеген ешкім жоқ». Кадаре Албания Республикасының президентінің «Ұлттың құрметі» белгісімен және Франция мемлекеттік ордені «Легион құрметінің кресімен» марапатталды. Кадаре Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына 15 рет ұсынылған.
Мұра
Қадаре қазіргі таңда өмір сүріп жатқан жазушылардың ішіндегі ең ұлыларының бірі саналады. "Нью-Йорк Таймс" газеті оның туындыларын Габриэль Гарсия Маркес, Милан Кундера сияқты жазушылармен теңестірген, ал "Христиандық ғылым мониторы" журналы оны Достоевский мен Исак Динесенмен салыстырған. Қадаренің шығармашылығы – қарсылық әдебиеті. Ол коммунистік диктатура орнаған қиын елде де нормативті әдебиет жазуға қол жеткізді. Оның әдеби туындыларын жариялау үшін күресуге тура келді, бұл мемлекеттік саясатқа қарсы келетін мәселе еді. Кейде тіпті өмірін қауіпке тігеді. Албаниядағы жағдай басқа пікірлерді қабылдамайтын. Қадаре коммунистік цензурадан қашу үшін түрлі амалдар мен айла-шарғыларды ойлап тапты. Ол үш онжылдық бойы социалистік реализмге қарсы тұрып, оған субъективті реализмімен тойтарыс берді, аллегориялық, символдық, тарихи және мифологиялық тәсілдерді қолданып мемлекеттік цензурадан жалтаруға тырысты. Қадаре өмір сүрген және шығармаларын жариялаған жағдай басқа Еуропалық коммунистік елдердегідей болмады, онда белгілі бір деңгейдегі қоғамдық наразылыққа жол берілді. Ал Албаниядағы жағдай 1930 жылдардағы Сталин тұсындағы Солтүстік Кореямен немесе Кеңес Одағымен салыстыруға жақын еді. Осыған қарамастан, Қадаре өзінің туындыларында саяси аллегориялар арқылы режимді сынаудың барлық мүмкіндігін пайдаланды, оларды білімді албан оқырмандары түсінді. Францияның Моральдық және саяси ғылымдар академиясының мүшесі Анри Амуро, кеңес диссиденттері, соның ішінде Солженицын десталинизация дәуірінде өздерінің еңбектерін жариялағанын, ал Қадаре 1990 жылға дейін сталиндік болып қалған елде өмір сүріп, шығармаларын жариялағанын атап көрсетті.
Жұмыс
2020 жылға қарай оның шамамен 80 романы, пьесалары, сценарийлері, өлеңдері, эсселері және әңгімелер жинағының көпшілігі әртүрлі тілдерге аударылды. Оның ең белгілі кітаптары: "Өлі армияның генералы" (1963), "Қоршау" (1970), "Көк атты" (1980), "Сынған сәуір" (1980; солтүстік Албания тауларындағы қандық даулар), "Арман сарайы" (1981), "Пирамида" (1992) және "Ізбасар" (2003; Ходжаның таңдаған ізбасары Мехмет Шехудың құпия өлімі туралы).
Дәйексөздер
"Әдебиет мені бостандыққа бастады, емес, бостандық әдебиетке емес." "Бұл әдеттегі тіркес ауыздан ауызға тарады, бірақ ешкім оны толыққанды қабылдаған жоқ." "Күндер ауыр да жабысқақ болатын. Барлығы бір-біріне ұқсас, ешқандай айырмашылығы жоқ. Жақын арада олардың жалғыз қалған ерекшелігі – атауларынан да айырылатын: дүйсенбі, сейсенбі, бейсенбі."