Кіріспе
Норвегиялық халықаралық математика сыйлығы – Абель сыйлығы. Бұл сыйлықты Норвегия королі жыл сайын бір немесе бірнеше ең үздік математиктерге табыс етеді. Ол норвегиялық математик Нильс Хенрик Абельдің (1802–1829) есімімен аталады және Нобель сыйлықтарының үлгісімен тікелей жасалған. Сыйлықпен бірге 7.5 миллион норвегиялық кронасы (NOK; 2019 жылы 6 миллион NOK-тан арттырылды) ақшалай сыйлық беріледі. Абель сыйлығының тарихы 1899 жылға дейін жетеді, сол кезде норвегиялық математик Софус Ли Альфред Нобельдің жыл сайынғы сыйлықтар жоспарында математикадан сыйлық қарастырылмағанын білгеннен кейін оны құруды ұсынған. 1902 жылы Швеция және Норвегия королі Оскар II Нобель сыйлықтарын толықтыру үшін математика сыйлығын қаржыландыруға дайын екенін мәлімдеді, бірақ 1905 жылы Норвегия мен Швеция арасындағы одақтың тарауы сыйлықты құруға кедергі келтірді. Сыйлықты құруға шамамен бір ғасыр уақыт кетті, және ол 2001 жылы Норвегия үкіметімен құрылды, оның мақсаты "математиктерге Нобель сыйлығымен тең сыйлық беру" болды. Абель сыйлығы кеңесі Норвегия математикалық қоғамы басқаратын Абель симпозиумын да құрды, ол жылына екі рет өтеді.
The Abel Prize ('/ɑː//b//əl/ AHbəl; Abelprisen ) is awarded annually by the King of Norway to one or more outstanding mathematicians. It is named after the Norwegian mathematician Niels Henrik Abel (1802–1829) and directly modeled after the Nobel Prizes. It comes with a monetary award of 7.5 million Norwegian kroner (NOK; increased from 6 million NOK in 2019). The Abel Prize's history dates back to 1899, when its establishment was proposed by the Norwegian mathematician Sophus Lie when he learned that Alfred Nobel's plans for annual prizes would not include a prize in mathematics. In 1902, King Oscar II of Sweden and Norway indicated his willingness to finance the creation of a mathematics prize to complement the Nobel Prizes, but the establishment of the prize was prevented by the dissolution of the union between Norway and Sweden in 1905. It took almost a century before the prize was finally established by the Government of Norway in 2001, and it was specifically intended "to give the mathematicians their own equivalent of a Nobel Prize." The Abel Prize board has also established an Abel symposium, administered by the Norwegian Mathematical Society, which takes place twice a year.
Тарих
Бұл сыйлық алғаш рет 1899 жылы Нильс Хенрик Абельдің 1802 жылы туғандығының 100 жылдығын мерекелеу мақсатында ұсынылды. Норвегиялық математик Софус Ли, Альфред Нобельдің жыл сайынғы сыйлықтар жоспарында математика саласында сыйлық қарастырылмағанын білген соң, Абель сыйлығын тағайындауды ұсынды. 1902 жылы король Оскар II математикалық сыйлықты қаржыландыруға ниет білдірді, ал математиктер Людвиг Силов және Карл Стермер ұсынылған сыйлық үшін уставтар мен ережелерді әзірледі. Алайда, Лидің беделі қайтыс болғаннан кейін төмендеді, ал 1905 жылы Швеция мен Норвегия арасындағы одақтың тарауы Абель сыйлығын құруға жасалған алғашқы әрекетті тоқтатты. 2010 жылы Абель сыйлығының лауреаттары мен олардың зерттеулерін ұсынатын кітаптар сериясы басталды. Бірінші үш том сәйкесінше 2003–2007, 2008–2012 және 2013–2017 жылдарды қамтиды. 2019 жылы Карен Уленбек Абель сыйлығын жеңіп алған тұңғыш әйел болды, ал сыйлықты табыс ету комитеті оның еңбектерінің талдау, геометрия және математикалық физика саласына қосқан үлкен үлесін атап өтті. Бернт Майкл Холмбое атындағы естелік сыйлық 2005 жылы құрылды. Абельдің ұстазының құрметіне берілген бұл сыйлық, оқыту шеберлігін жақсартуға бағытталған.
Таңдау критерийлері мен қаржыландыру
Кез келген адам Абель сыйлығына үміткерлік ұсына алады, бірақ өзін-өзі ұсынуға рұқсат жоқ. Үміткер тірі болуы тиіс. Егер жүлдегер жеңімпаз деп жарияланғаннан кейін қайтыс болса, сыйлық постұмыт түрде табыс етіледі. Норвегия ғылым және әдебиет академиясы Абель комитетінің ұсынысымен әр наурыз айында Абель сыйлығының жеңімпазын жариялайды, ал комитет бес жетекші математиктен тұрады. Комитет құрамына норвегиялық және норвегиялық емес мамандар кіре алады. Олар Норвегия ғылым және әдебиет академиясы тарапынан сайланады және Халықаралық математикалық одақ пен Еуропалық математикалық қоғам ұсынады. 2022 жылдан бастап комитет төрағасы норвегиялық математик Хельге Холден, ал одан бұрын Ханс Мунте Каас, Джон Рогнес, Рагни Пьен, Кристиан Сейп және Эрлинг Стормер басқарды.
Қаржыландыру
Норвегия үкіметі 2001 жылы сыйлыққа бастапқы қаржы ретінде 200 млн NOK (шамамен 21,7 млн €) бөлді. Бұрын қаржыландыру Абель қоры арқылы жүзеге асырылатын, бірақ бүгінде сыйлық тікелей ұлттық бюджеттен қаржыландырылады. Қаржыландыруды Норвегия ғылым және әдебиет академиясы сайлаған мүшелерден құралған Басқарма жүзеге асырады.
Лауреаттар
2003 Collège de France "Математиканың көптеген салаларын, соның ішінде топология, алгебралық геометрия және сандар теориясын қазіргі заманғы нысанына келтіруде маңызды рөл атқарғаны үшін". 2004 Эдинбург университеті Кембридж университеті "Топология, геометрия және анализді байланыстыратын индекс теоремасын ашқан және дәлелдегені үшін, сондай-ақ математика мен теориялық физика арасында жаңа байланыстар құрудағы ерекше үлесі үшін". Массачусетс технология институты Калифорния университеті, Беркли 2005 Курант институты (Нью-Йорк университеті) "Бөлшек дифференциалдық теңдеулер теориясы мен оның қолданысына, сондай-ақ олардың шешімдерін табуға жасаған маңызды үлесі үшін". 2006 Корольдік технология институты "Гармоникалық анализ және тегіс динамикалық жүйелер теориясына терең және маңызды үлес қосқаны үшін". 2007 Курант институты (Нью-Йорк университеті) "Ықтималдықтар теориясына, әсіресе үлкен ауытқулардың біртұтас теориясын жасағаны үшін қосқан негізгі үлесі үшін". 2008 Флорида университеті "Алгебра саласындағы терең жетістіктері үшін, әсіресе қазіргі топтар теориясын қалыптастырудағы рөлі үшін". Collège de France 2009 Institut des Hautes Études Scientifiques және Courant Institute (NYU) "Геометрияға революциялық үлес қосқаны үшін". 2010 Техас университеті Остинде "Сандар теориясына жасаған үлкен және ұзақ мерзімді әсері үшін". 2011 Стони Брук университеті "Топология, геометрия және алгебра салаларындағы жаңалықтары үшін". 2012 Alfréd Rényi Institute and Rutgers University "Дискретті математика мен теориялық компьютерлік ғылымға қосқан негізгі үлесі үшін, сондай-ақ осы үлестің аддитивті сандар теориясы мен эргодикалық теорияға тигізген терең және ұзақ мерзімді әсерін мойындау үшін". 2013 Жоғары оқу институты "Алгебралық геометрияға қосқан үлесі үшін және сандар теориясы, бейнелеу теориясы және олармен байланысты салаларға тигізген трансформациялық әсері үшін". 2014 Принстон университеті және Ландау теориялық физика институты "Динамикалық жүйелер, эргодикалық теория және математикалық физикаға қосқан негізгі үлесі үшін". 2015 Принстон университеті "Сызықтық емес бөлшек дифференциалдық теңдеулер теориясына және оның геометриялық анализдегі қолданысына жасаған елеулі үлесі үшін". Курант институты (Нью-Йорк университеті) 2016 Оксфорд университеті "Ферманың соңғы теоремасын жартылай тұрақты эллиптік қисықтар үшін модульдік гипотеза арқылы дәлелдегені үшін, сандар теориясының жаңа дәуірін ашқандығы үшін". 2017 École normale supérieure Paris Saclay "Тұбыршықтардың математикалық теориясын дамытудағы маңызды рөлі үшін". 2018 Арнаулы зерттеулер институты "Бейнелеу теориясын сандар теориясымен байланыстыратын көрегендік бағдарламасын жасағаны үшін". 2019 Техас университеті Остин "Геометриялық бөлшек дифференциалдық теңдеулер, өлшеу теориясы және интеграцияланатын жүйелер саласындағы ізашарлық жетістіктері үшін, сондай-ақ оның талдау, геометрия және математикалық физикаға тигізген маңызды әсері үшін". 2020 Иерусалимнің Еврей университеті "Жалпы теориясы, сандар теориясы және комбинаторикадағы ықтималдық және динамика әдістерін қолданудың ізашарлығы үшін". Йель университеті 2021 Эотвос Лоранд университеті "Теориялық компьютерлік ғылым мен дискретті математикаға қосқан үлесі үшін және оларды қазіргі заманғы математиканың орталық салаларына айналдырудағы жетекші рөлі үшін". Stony Brook University және The Graduate Center, CUNY 2022 "Топологияға, оның кең мағынасында, әсіресе алгебралық, геометриялық және динамикалық аспектілеріне жасаған маңызды үлесі үшін". 2023 Техас университеті Остин "Тікелей емес бөлшек дифференциалдық теңдеулердің тұрақтылық теориясына, соның ішінде еркін шекаралық проблемалар мен Монже-Ампер теңдеуіне қосқан үлесі үшін". 2024 Centre national de la recherche scientifique "Ықтималдықтар теориясы мен функционалдық анализге жасаған маңызды үлесі үшін, математикалық физика мен статистикадағы ерекше қолданыстарымен".
University of Cambridge "For their discovery and proof of the index theorem, bringing together topology, geometry and analysis, and their outstanding role in building new bridges between mathematics and theoretical physics." Massachusetts Institute of TechnologyUniversity of California, Berkeley 2005 Courant Institute (NYU) "For his groundbreaking contributions to the theory and application of partial differential equations and to the computation of their solutions." 2006 Royal Institute of Technology "For his profound and seminal contributions to harmonic analysis and the theory of smooth dynamical systems." 2007 Courant Institute (NYU) "For his fundamental contributions to probability theory and in particular for creating a unified theory of large deviation." 2008 University of Florida "For their profound achievements in algebra and in particular for shaping modern group theory." Collège de France 2009 Institut des Hautes Études Scientifiques and Courant Institute (NYU) "For his revolutionary contributions to geometry." 2010 University of Texas at Austin "For his vast and lasting impact on the theory of numbers." 2011 Stony Brook University "For pioneering discoveries in topology, geometry, and algebra." 2012 Alfréd Rényi Institute and Rutgers University "For his fundamental contributions to discrete mathematics and theoretical computer science, and in recognition of the profound and lasting impact of these contributions on additive number theory and ergodic theory." 2013 Institute for Advanced Study "For seminal contributions to algebraic geometry and for their transformative impact on number theory, representation theory, and related fields." 2014 Princeton University and Landau Institute for Theoretical Physics "For his fundamental contributions to dynamical systems, ergodic theory, and mathematical physics." 2015 Princeton University "For striking and seminal contributions to the theory of nonlinear partial differential equations and its applications to geometric analysis." Courant Institute (NYU) 2016 University of Oxford "For his stunning proof of Fermat's Last Theorem by way of the modularity conjecture for semistable elliptic curves, opening a new era in number theory." 2017 École normale supérieure Paris Saclay "For his pivotal role in the development of the mathematical theory of wavelets." 2018 Institute for Advanced Study "For his visionary program connecting representation theory to number theory." 2019 University of Texas at Austin "For her pioneering achievements in geometric partial differential equations, gauge theory and integrable systems, and for the fundamental impact of her work on analysis, geometry and mathematical physics." 2020 Hebrew University of Jerusalem "For pioneering the use of methods from probability and dynamics in group theory, number theory and combinatorics." Yale University 2021 Eötvös Loránd University "For their foundational contributions to theoretical computer science and discrete mathematics, and their leading role in shaping them into central fields of modern mathematics". Institute for Advanced Study 2022 Stony Brook University and The Graduate Center, CUNY "For his groundbreaking contributions to topology in its broadest sense, and in particular its algebraic, geometric and dynamical aspects." 2023 University of Texas at Austin "For his seminal contributions to regularity theory for nonlinear partial differential equations including free boundary problems and the Monge–Ampère equation." 2024 Centre national de la recherche scientifique "For his groundbreaking contributions to probability theory and functional analysis, with outstanding applications in mathematical physics and statistics."