Кіріспе

Норвегиялық халықаралық математика сыйлығы – Абель сыйлығы. Бұл сыйлықты Норвегия королі жыл сайын бір немесе бірнеше ең үздік математиктерге табыс етеді. Ол норвегиялық математик Нильс Хенрик Абельдің (1802–1829) есімімен аталады және Нобель сыйлықтарының үлгісімен тікелей жасалған. Сыйлықпен бірге 7.5 миллион норвегиялық кронасы (NOK; 2019 жылы 6 миллион NOK-тан арттырылды) ақшалай сыйлық беріледі. Абель сыйлығының тарихы 1899 жылға дейін жетеді, сол кезде норвегиялық математик Софус Ли Альфред Нобельдің жыл сайынғы сыйлықтар жоспарында математикадан сыйлық қарастырылмағанын білгеннен кейін оны құруды ұсынған. 1902 жылы Швеция және Норвегия королі Оскар II Нобель сыйлықтарын толықтыру үшін математика сыйлығын қаржыландыруға дайын екенін мәлімдеді, бірақ 1905 жылы Норвегия мен Швеция арасындағы одақтың тарауы сыйлықты құруға кедергі келтірді. Сыйлықты құруға шамамен бір ғасыр уақыт кетті, және ол 2001 жылы Норвегия үкіметімен құрылды, оның мақсаты "математиктерге Нобель сыйлығымен тең сыйлық беру" болды. Абель сыйлығы кеңесі Норвегия математикалық қоғамы басқаратын Абель симпозиумын да құрды, ол жылына екі рет өтеді.

Тарих

Бұл сыйлық алғаш рет 1899 жылы Нильс Хенрик Абельдің 1802 жылы туғандығының 100 жылдығын мерекелеу мақсатында ұсынылды. Норвегиялық математик Софус Ли, Альфред Нобельдің жыл сайынғы сыйлықтар жоспарында математика саласында сыйлық қарастырылмағанын білген соң, Абель сыйлығын тағайындауды ұсынды. 1902 жылы король Оскар II математикалық сыйлықты қаржыландыруға ниет білдірді, ал математиктер Людвиг Силов және Карл Стермер ұсынылған сыйлық үшін уставтар мен ережелерді әзірледі. Алайда, Лидің беделі қайтыс болғаннан кейін төмендеді, ал 1905 жылы Швеция мен Норвегия арасындағы одақтың тарауы Абель сыйлығын құруға жасалған алғашқы әрекетті тоқтатты. 2010 жылы Абель сыйлығының лауреаттары мен олардың зерттеулерін ұсынатын кітаптар сериясы басталды. Бірінші үш том сәйкесінше 2003–2007, 2008–2012 және 2013–2017 жылдарды қамтиды. 2019 жылы Карен Уленбек Абель сыйлығын жеңіп алған тұңғыш әйел болды, ал сыйлықты табыс ету комитеті оның еңбектерінің талдау, геометрия және математикалық физика саласына қосқан үлкен үлесін атап өтті. Бернт Майкл Холмбое атындағы естелік сыйлық 2005 жылы құрылды. Абельдің ұстазының құрметіне берілген бұл сыйлық, оқыту шеберлігін жақсартуға бағытталған.

Таңдау критерийлері мен қаржыландыру

Кез келген адам Абель сыйлығына үміткерлік ұсына алады, бірақ өзін-өзі ұсынуға рұқсат жоқ. Үміткер тірі болуы тиіс. Егер жүлдегер жеңімпаз деп жарияланғаннан кейін қайтыс болса, сыйлық постұмыт түрде табыс етіледі. Норвегия ғылым және әдебиет академиясы Абель комитетінің ұсынысымен әр наурыз айында Абель сыйлығының жеңімпазын жариялайды, ал комитет бес жетекші математиктен тұрады. Комитет құрамына норвегиялық және норвегиялық емес мамандар кіре алады. Олар Норвегия ғылым және әдебиет академиясы тарапынан сайланады және Халықаралық математикалық одақ пен Еуропалық математикалық қоғам ұсынады. 2022 жылдан бастап комитет төрағасы норвегиялық математик Хельге Холден, ал одан бұрын Ханс Мунте Каас, Джон Рогнес, Рагни Пьен, Кристиан Сейп және Эрлинг Стормер басқарды.

Қаржыландыру

Норвегия үкіметі 2001 жылы сыйлыққа бастапқы қаржы ретінде 200 млн NOK (шамамен 21,7 млн €) бөлді. Бұрын қаржыландыру Абель қоры арқылы жүзеге асырылатын, бірақ бүгінде сыйлық тікелей ұлттық бюджеттен қаржыландырылады. Қаржыландыруды Норвегия ғылым және әдебиет академиясы сайлаған мүшелерден құралған Басқарма жүзеге асырады.

Лауреаттар

2003 Collège de France "Математиканың көптеген салаларын, соның ішінде топология, алгебралық геометрия және сандар теориясын қазіргі заманғы нысанына келтіруде маңызды рөл атқарғаны үшін". 2004 Эдинбург университеті Кембридж университеті "Топология, геометрия және анализді байланыстыратын индекс теоремасын ашқан және дәлелдегені үшін, сондай-ақ математика мен теориялық физика арасында жаңа байланыстар құрудағы ерекше үлесі үшін". Массачусетс технология институты Калифорния университеті, Беркли 2005 Курант институты (Нью-Йорк университеті) "Бөлшек дифференциалдық теңдеулер теориясы мен оның қолданысына, сондай-ақ олардың шешімдерін табуға жасаған маңызды үлесі үшін". 2006 Корольдік технология институты "Гармоникалық анализ және тегіс динамикалық жүйелер теориясына терең және маңызды үлес қосқаны үшін". 2007 Курант институты (Нью-Йорк университеті) "Ықтималдықтар теориясына, әсіресе үлкен ауытқулардың біртұтас теориясын жасағаны үшін қосқан негізгі үлесі үшін". 2008 Флорида университеті "Алгебра саласындағы терең жетістіктері үшін, әсіресе қазіргі топтар теориясын қалыптастырудағы рөлі үшін". Collège de France 2009 Institut des Hautes Études Scientifiques және Courant Institute (NYU) "Геометрияға революциялық үлес қосқаны үшін". 2010 Техас университеті Остинде "Сандар теориясына жасаған үлкен және ұзақ мерзімді әсері үшін". 2011 Стони Брук университеті "Топология, геометрия және алгебра салаларындағы жаңалықтары үшін". 2012 Alfréd Rényi Institute and Rutgers University "Дискретті математика мен теориялық компьютерлік ғылымға қосқан негізгі үлесі үшін, сондай-ақ осы үлестің аддитивті сандар теориясы мен эргодикалық теорияға тигізген терең және ұзақ мерзімді әсерін мойындау үшін". 2013 Жоғары оқу институты "Алгебралық геометрияға қосқан үлесі үшін және сандар теориясы, бейнелеу теориясы және олармен байланысты салаларға тигізген трансформациялық әсері үшін". 2014 Принстон университеті және Ландау теориялық физика институты "Динамикалық жүйелер, эргодикалық теория және математикалық физикаға қосқан негізгі үлесі үшін". 2015 Принстон университеті "Сызықтық емес бөлшек дифференциалдық теңдеулер теориясына және оның геометриялық анализдегі қолданысына жасаған елеулі үлесі үшін". Курант институты (Нью-Йорк университеті) 2016 Оксфорд университеті "Ферманың соңғы теоремасын жартылай тұрақты эллиптік қисықтар үшін модульдік гипотеза арқылы дәлелдегені үшін, сандар теориясының жаңа дәуірін ашқандығы үшін". 2017 École normale supérieure Paris Saclay "Тұбыршықтардың математикалық теориясын дамытудағы маңызды рөлі үшін". 2018 Арнаулы зерттеулер институты "Бейнелеу теориясын сандар теориясымен байланыстыратын көрегендік бағдарламасын жасағаны үшін". 2019 Техас университеті Остин "Геометриялық бөлшек дифференциалдық теңдеулер, өлшеу теориясы және интеграцияланатын жүйелер саласындағы ізашарлық жетістіктері үшін, сондай-ақ оның талдау, геометрия және математикалық физикаға тигізген маңызды әсері үшін". 2020 Иерусалимнің Еврей университеті "Жалпы теориясы, сандар теориясы және комбинаторикадағы ықтималдық және динамика әдістерін қолданудың ізашарлығы үшін". Йель университеті 2021 Эотвос Лоранд университеті "Теориялық компьютерлік ғылым мен дискретті математикаға қосқан үлесі үшін және оларды қазіргі заманғы математиканың орталық салаларына айналдырудағы жетекші рөлі үшін". Stony Brook University және The Graduate Center, CUNY 2022 "Топологияға, оның кең мағынасында, әсіресе алгебралық, геометриялық және динамикалық аспектілеріне жасаған маңызды үлесі үшін". 2023 Техас университеті Остин "Тікелей емес бөлшек дифференциалдық теңдеулердің тұрақтылық теориясына, соның ішінде еркін шекаралық проблемалар мен Монже-Ампер теңдеуіне қосқан үлесі үшін". 2024 Centre national de la recherche scientifique "Ықтималдықтар теориясы мен функционалдық анализге жасаған маңызды үлесі үшін, математикалық физика мен статистикадағы ерекше қолданыстарымен".