Кіріспе
Альфред Нобельдің 1895 жылы құрған бес Нобель сыйлығының бірі, лауреаттар тізімі. Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығы (Nobelpriset i fysiologi eller medicin) жыл сайын Каролинска институтындағы Нобель ассамблеясымен физиология немесе медицина саласындағы ерекше жаңалықтар үшін табыс етіледі. Нобель сыйлығы – бір ғана сыйлық емес, Алфред Нобельдің 1895 жылғы өсиетіне сәйкес, бес бөлек сыйлық, ол «өткен жыл ішінде адамзатқа ең көп пайда келтіргендерге» беріледі. Нобель сыйлықтары физика, медицина немесе физиология, химия, әдебиет, экономика және бейбітшілік салаларында табыс етіледі. Нобель сыйлығы Альфред Нобельдің қайтыс болған күнінің құрметіне, жыл сайын 10 желтоқсанда тапсырылады. 2023 жылға дейін физиология немесе медицина саласындағы 115 Нобель сыйлығы 227 лауреатқа, оның ішінде 214 ер және 13 әйелге берілді. Алғашқы сыйлық 1901 жылы неміс физиологы Эмиль фон Берингке сарысу терапиясы және дифтерияға қарсы вакцинаны жасағаны үшін табыс етілді. Физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын алған алғашқы әйел Герти Кори 1947 жылы глюкоза метаболизмін түсіндіргені үшін марапатталды, бұл медицинаның көптеген салаларында, соның ішінде қант диабетін емдеуде маңызды рөл атқарады. Каролинска институты 2023 жылдың 2 қазанында ең соңғы Нобель сыйлығын жариялады, ол венгр-американ ғалымы Каталина Карико мен американ ғалымы Дрю Вайсманға COVID-19-ға қарсы тиімді вакцинаны жасауға әкелген жаңалықтары үшін берілді. Сыйлыққа медаль, диплом және ақшалай сыйлық сертификаты қоса беріледі. Медальдің беткі жағы физика, химия және әдебиет салаларындағы медальдарда бейнеленген Альфред Нобельдің профилінен тұрады, ал артқы жағы осы медальға тән. Кейбір сыйлықтар даулы болды. Олардың қатарында 1949 жылы Антонио Эгас Мониске префронтальді лоботомия жасағаны үшін берілген сыйлық бар, ол медициналық қауымдастықтың наразылығына қарамастан табыс етілді. Басқа даулар сыйлыққа кімнің кіргені туралы келіспеушіліктерден туындады. 1952 жылғы Сельман Уаксманға берілген сыйлық сотта қарастырылды, ал патенттік құқықтың жартысы сыйлықпен мойындалмаған оның серіктесі Альберт Шацқа берілді. Нобель сыйлықтары постмортумды түрде табыс етілмейді. Сонымен қатар, физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын үштен аспайтын адамдар ала алады, бұл шектеу маңызды ғылыми жобаларды жүргізу үшін үлкен командалардың көбейіп бара жатқан тенденциясының салдарынан кейде талқыланады.
a list of laureates
The Nobel Prize in Physiology or Medicine (Nobelpriset i fysiologi eller medicin) is awarded yearly by the Nobel Assembly at the Karolinska Institute for outstanding discoveries in physiology or medicine. The Nobel Prize is not a single prize, but five separate prizes that, according to Alfred Nobel's 1895 will, are awarded "to those who, during the preceding year, have conferred the greatest benefit to humankind". Nobel Prizes are awarded in the fields of Physics, Medicine or Physiology, Chemistry, Literature, Economics and Peace. The Nobel Prize is presented annually on the anniversary of Alfred Nobel's death, 10 December. As of 2023, 115 Nobel Prizes in Physiology or Medicine have been awarded to 227 laureates, 214 men and 13 women. The first one was awarded in 1901 to the German physiologist, Emil von Behring, for his work on serum therapy and the development of a vaccine against diphtheria. The first woman to receive the Nobel Prize in Physiology or Medicine, Gerty Cori, received it in 1947 for her role in elucidating the metabolism of glucose, important in many aspects of medicine, including treatment of diabetes. The most recent Nobel prize was announced by the Karolinska Institute on 2 October 2023, and has been awarded to Hungarian American Katalin Karikó and American Drew Weissman, for their discoveries leading to development of an effective COVID 19 vaccine. The prize consists of a medal along with a diploma and a certificate for the monetary award. The front side of the medal displays the same profile of Alfred Nobel depicted on the medals for Physics, Chemistry, and Literature; the reverse side is unique to this medal. Some awards have been controversial. This includes one to António Egas Moniz in 1949 for the prefrontal lobotomy, bestowed despite protests from the medical establishment. Other controversies resulted from disagreements over who was included in the award. The 1952 prize to Selman Waksman was litigated in court, and half the patent rights were awarded to his co discoverer Albert Schatz who was not recognised by the prize. Nobel prizes cannot be awarded posthumously. Also, no more than three recipients can receive a Nobel Prize in Physiology or Medicine, a limitation that is sometimes discussed because of an increasing trend for larger teams to conduct important scientific projects.
Өмірбаян
Альфред Нобель 1833 жылғы 21 қазанда Швецияның Стокгольм қаласында инженерлер отбасында дүниеге келді. Ол химия ғылымдарының маманы, инженер және өнертапқыш болған, өмірінде зор байлық жинады, оның көп бөлігі 355 өнертабысынан түсті, олардың ең танымалсы – динамит. Ол тәжірибелік физиологиямен қызығушылық танытып, Франция мен Италияда қан құю тәжірибелерін жүргізу үшін жеке зертханалар құрды. Ол ғылыми жаңалықтарды қадағалап, Иван Павловтың Ресейдегі зертханасына жомарт түрде қаржылай көмек көрсетті және зертханаларда жасалған ғылыми жаңалықтардың нәтижелеріне үміт артатын. 1888 жылы Нобель француз газетінде "Өлім саудагері қайтыс болды" деген тақырыптағы өзінің некрологын оқып, таң қалды. Шын мәнінде, Нобельдің ағасы Людвиг қайтыс болған еді, бірақ Нобель некрологтың мазмұнына наразы болып, өзінің мұрасы оған жағымсыз әсер етеді деп уайымдап, өсиетін өзгертуге бейімделді. Өзінің соңғы өсиетімен Нобель өзінің қаржысын физика, химия, бейбітшілік, физиология немесе медицина және әдебиет салаларында "адамзатқа ең үлкен пайдасын" келтіргендерге сыйлықтар беру үшін пайдалануды өтінді. Нобель өмірінде бірнеше өсиет жазғанмен, соңғысы 1896 жылы 63 жасында қайтыс болғанға дейін жазылған. Оның өсиеттері даулы болғандықтан, Норвегия Парламенті (Стортинг) 1897 жылғы 26 сәуірге дейін бекітпеді. Нобель қайтыс болғаннан кейін, мұралық активтерді басқару үшін Нобель қоры құрылды. 1900 жылы Нобель қорының жаңадан құрылған Ережесін Швеция королі Оскар II жариялады. Нобельдің өсиетіне сәйкес, Швециядағы Каролинска институты, медицина мектебі және ғылыми-зерттеу орталығы Физиология немесе медицина саласындағы сыйлықты табыстауға жауапты. Өсиетте белгіленгендей, сыйлыққа үміткерлерді ұсынуға тек таңдалған тұлғалар ғана құқылы. Оларға әлемнің әртүрлі елдерінің академияларының мүшелері, Швеция, Дания, Норвегия, Исландия және Финляндияның медицина профессорлары, сондай-ақ басқа елдердің таңдалған университеттері мен ғылыми-зерттеу институттарының профессорлары кіреді. Бұрынғы Нобель сыйлығының лауреаттары да өз үміткерлерін ұсынуға құқылы. 1977 жылға дейін Каролинска институтының барлық профессорлары бірлесіп физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын анықтады. Сол жылы швед заңына енгізілген өзгерістер институтты Нобель сыйлығына қатысты барлық құжаттарды жариялауға міндеттеді және сыйлық жұмысы үшін заңды түрде тәуелсіз орган құру қажет деп есептелді. Сондықтан Нобель ассамблеясы құрылды, оған Каролинска институтының 50 профессоры кірді. Ол үміткерлерді бағалайтын 5 мүшеден тұратын Нобель комитетін, ұйымдастыруға жауапты хатшыны және үміткерлерді бағалауға көмектесетін әр жыл сайынғы 10 қосымша мүшені сайлайды. 1968 жылы Нобель сыйлығын үштен астам адам бөлісе алмайды деген ереже қосылды. Өзінің міндеттемесіне адал болған комитет қолданбалы ғылымға үлес қосқандардың емес, негізгі ғылымдар саласында жұмыс істейтін зерттеушілерді таңдады. Кушинг синдромын анықтаған американдық нейрохирург Харви Кушингке сыйлық берілмеді, сондай-ақ Зигмунд Фрейдке де берілмеді, өйткені оның психоанализі эксперименттік тұрғыдан расталатын гипотезалардан құралмады. Көпшілік Джонас Солк немесе Альберт Сэбинге полиомиелит вакцинасын жасағаны үшін сыйлық беріледі деп күтті, бірақ сыйлық Джон Эндерске, Томас Веллерге және Фредерик Роббинске берілді, олардың негізгі ашылуы полиомиелит вирусының зертханалық жағдайда маймыл жасушаларында көбейе алатынын көрсетті, бұл вакциналарды жасауға мүмкіндік берді. 1930 жылдарға дейін классикалық физиология саласында жиі сыйлық иегерлері болды, бірақ содан кейін бұл сала мамандануға бөліне бастады. Физиологияның соңғы классикалық лауреаттары Джон Экклс, Алан Ходжкин және Эндрю Хаксли 1963 жылы "орталық және шеткі жүйке жүйесіндегі бірлік электрлік құбылыстарға" қатысты жазған еңбектері үшін болды.
Сыйлықтар
Медицина немесе физиология саласындағы Нобель сыйлығының лауреаты алтын медаль, мақтау қағазы және ақшалай сыйлықты иеленеді. Бұл сыйлықтар Стокгольм концерт залында өтетін марапаттау рәсімінде табыс етіледі.
Медальдар
Физиология және медицина медалінің бет жағында Альфред Нобельдің сол профильдегі портреті бейнеленген. Медальді Эрик Линдберг жасаған. Онда "Inventas vitam iuvat excoluisse per artes" ("Өнер арқылы адам өмірін жетілдіру пайдалы") деген жазу бар, бұл римдік ақын Вергилийдің "Энеида" поэмасының 6-шы кітабының 663-ші жолынан алынған "inventas aut qui vitam excoluere per artes" сөзінің бейімделуі. Дипломда лауреаттың аты және ол сыйлықты не үшін алғаны туралы мәліметтер, сонымен қатар сурет келтірілген. 2012 жылы бұл сома 8 миллион швед кронасы немесе 1,1 миллион АҚШ долларына тең болды. Егер нақты бір санатта екі лауреат болса, сыйлық сомасы алушылар арасында тең бөлінеді, ал егер үш болса, сыйлық комиссиясы соманы тең бөлуге немесе бір лауреатқа жартысын, ал қалған екеуіне төрттен бір бөлігінен беруге құқылы.
Салтанатты шара және қонақасы
Сыйлықтар салтанатты кештен кейін банкетте табыс етіледі. Нобель банкеті – бұл айлар бұрын жоспарланған, оқиға күніне дейін құпия сақталатын, әсем әрі сәнді шара. Нобель қоры халықаралық тұрақты шеф-аспаздың ұсынған тағамдарын татып, сынап бағалағаннан кейін мәзірді таңдайды. Қазіргі уақытта бұл үш тағамдық кешкі ас, бірақ 1901 жылы ол алты тағамнан тұрған. Нобель сыйлығының әр лауреаты өзімен бірге 16-ға дейін қонақ алып келе алады. Швецияның корольдік отбасы қатысады, сондай-ақ әдетте премьер-министр, үкімет мүшелері және Нобель отбасының өкілдері де қатысады.
Лауреаттар
Физиология немесе медицина саласындағы алғашқы Нобель сыйлығы 1901 жылы неміс физиологы Эмиль Адольф фон Берингке берілді. Берингтің дифтерия және тетанусқа қарсы вакцина әзірлеудегі сарысу терапиясын ашқаны "дәрігердің қолына ауру мен өлімге қарсы жеңіске жететін құрал" берді. 1902 жылы марапатты Рональд Росс алды, ол "малярияның организмге қалай енетінін көрсетіп, осы ауруды және онымен күресу әдістерін зерттеудің негізін қалады". Ол масаны безгек жұқтырғыш ретінде анықтап, бүкіл әлемде безгекті алдын алу шараларын жасау үшін тынымсыз жұмыс істеді. 1903 жылғы сыйлық Нильс Райберг Финсенге, алғашқы Фарер азаматынан болған лауреатқа, "ауруларды, әсіресе люпус вульгаристі, шоғырланған жарық сәулелерімен емдеуге қосқан үлесі үшін, ол медициналық ғылымға жаңа бағыт ашты" дегені үшін берілді. Ол сыйлық алғаннан кейін бір жыл өткенде 43 жасында қайтыс болды. Нобельдің жұмысына құрметпен қараған және қолдаған Иван Павлов 1904 жылы ас қорыту физиологиясы бойынша еңбегі үшін сыйлық алды. Кейіннен, сыйлық иегерлерін таңдаушылар Физиология немесе Медицина саласына кіретін нәрсені анықтауда кең өкілеттіктерді пайдаланды. 1973 жылы Николаас Тинбергенге, Конрад Лоренцке және Карл фон Фришке жануарлардың мінез-құлқының үлгілерін зерттеуі үшін берілген сыйлықты медицина немесе физиология емес, мінез-құлық ғылымдары саласындағы сыйлық деп санауға болады. Нобель сыйлығының лауреаттары физиология және медицинамен байланысты салалардың кең ауқымында марапатталды. 2010 жылға дейін G белоктары және екінші хабаршылар арқылы сигнал беру саласындағы үлесі үшін сегіз сыйлық берілді. Оның 13-і нейробиология саласындағы еңбегі үшін, ал 13-і аралық метаболизм саласындағы еңбегі үшін марапатталды. 2009 жылға дейін Физиология немесе Медицина саласындағы 100 Нобель сыйлығы 195 адамға берілді. Осы санаттағы сыйлықты жеке алған жалғыз әйел – Барбара МакКлинток, ол генетикалық транспозицияны ашқаны үшін марапатталды. Марио Капекчи, Мартин Эванс және Оливер Смит 2007 жылы егеуқұйрық жасушаларын пайдаланып, егеуқұйрықтарда гомологты рекомбинацияны енгізуге арналған гендік таргеттеу әдісін (генетикалық рекомбинацияның бір түрі) ашқаны үшін сыйлық алды. 2009 жылы Нобель сыйлығы АҚШ-тан шыққан Элизабет Блэкберн, Кэрол В. Грейдер және Джек В. Шостакқа хромосомаларды теломерлермен (хромосомалардың ұштарындағы қайталанатын ДНК аймақтары) және теломераза ферментімен қорғау процесін ашқаны үшін берілді. Италиялық невролог Рита Леви Монтальчини, әріптесі Стэнли Коэнмен бірге 1986 жылы жүйке өсу факторын (NGF) ашқаны үшін Физиология немесе Медицина саласындағы Нобель сыйлығын алды және 100 жасқа толған алғашқы Нобель сыйлығының иегері атанды. Физиология немесе Медицина саласындағы Нобель сыйлығы 38 рет бір адамға, 31 рет екі адамға, ал 33 рет үш лауреатқа (максималды рұқсат етілген) берілді.
Уақыт факторы және өлім
Бір жаңалықтың маңыздылығына толық көз жеткізу үшін көп уақыт өтуі мүмкін болғандықтан, кейбір сыйлықтар ашылудан көп жылдар кейін беріледі. Барбара Макклинток 1944 жылы өз ашылуларын жасады, ДНК молекуласының құрылымы белгілі болмаған кезде; ол 1983 жылға дейін сыйлық алған жоқ. Сол сияқты, 1916 жылы Пейтон Роус тауықтардағы ісік тудыратын вирустардың қызметін анықтады, бірақ сыйлықты 50 жыл өткен соң, 1966 жылы ғана алды. 2011 жылы канадтық иммунолог Ральф М. Штайнман сыйлықпен марапатталды; алайда, комитет білмегендей, ол хабарлама жасалғаннан үш күн бұрын қайтыс болды. Комитет сыйлық "ниеттері жақсы болғандықтан" берілгенін ескеріп, оны күшінде қалдыруға шешім қабылдады.
Даулы енгізілу және алып тастау
Кейбір сыйлықтар даулы болды. 1923 жылы қант диабетін емдеуде инсулиннің маңызды гормон ретінде табылуы (ашылғанына бір жыл өткен соң берілген) үшін лайық адам кім екені қызу пікірталас тудырды. Сыйлық Фредерик Бантинг пен Джон Маклеод арасында бөлісті, бұл Бантингті ашуландырды, өйткені ол Маклеодтың үлесі минималды деп есептеді. Маклеод Торонто университетінің бөлім басшысы болды, бірақ зерттеулерге тікелей қатыспады. Бантинг өзінің зертхана серігі Чарльз Бестпен бірге сыйлықты бөлісуге лайық деп ойлады. Әділеттілік үшін ол жүлде ақшасының жартысын Бестке берді. Маклеод өз кезегінде зертханалық командаға кейін қосылған биохимик Джеймс Коллипті сыйлыққа ие болуға лайық деп санады және ол сыйлық ақшасын онымен бөлісті. Бантинг Нобель сыйлығын әкелген мақаласын жариялаған кезде Паулеску өзінің ашылуына патент алған еді (1922 жылдың 10 сәуірінде, № 6254 (8322) "Pancreina şi procedeul fabricaţiei ei"/"Pancrein және оны жасау процесі", Румынияның өнеркәсіп және сауда министрлігі). Испан нейрофизиологы Фернандо де Кастро (1896–1967) 1926–1928 жылдары алғаш рет артериялық хеморецепторларды сипаттап, оларды тыныс алу рефлекстері үшін каротид денесімен шектеді. Көптеген сарапшылар үшін Сантьяго Рамон и Кахальдың тікелей шәкірті 1938 жылғы Нобель сыйлығын лауреат Корнель Хейманспен бөлісуге лайық болды, бірақ сол кезде Испания Испания азамат соғысына батып кеткен еді және Нобель комитеті оның тірі екендігіне күмән келтірген сияқты, өйткені ол қақтығыстың басынан бері майданға кеткен. Хейманс өзі де Де Кастроның Нобель сыйлығына еңбегін әр түрлі жағдайларда мойындады, соның ішінде Монтевидеода (Уругвай) жасаған танымал баяндамасында. 1949 жылы, медициналық қауымдастықтың наразылығына қарамастан, португал неврологы Антонио Эгас Монис префронталды лейкотомияны жасағаны үшін Физиология немесе медицина сыйлығын алды, ол процедураның сәттілігін операциядан кейін 10 күн өткен соң жариялады. Сыйлыққа байланысты жариялылықтың арқасында, ол қазіргі заманғы медициналық этиканы ескермей тағайындалды. "Нью-Йорк Таймс" сияқты басылымдар оң нәтижелер туралы хабарлады. АҚШ-та бұл процедураның танымалдылығы төмендегенге дейін шамамен 40 000 лоботомия жасалған деп есептеледі. Джон Ф. Кеннедидің әпкесі Розмари Кеннедиге әкесінің рұқсатымен операция жасалды, ол оны өмірінің соңына дейін медициналық мекемеде емдеуге мәжбүр етті. 1952 жылғы сыйлық тек Селман Уаксманға стрептомициннің ашылуы үшін берілді, оның бірге ашқан Альберт Шацқа лайықты құрмет көрсетілмеді. Шац стрептомициннің ашылуына қатысты егжей-тегжейлі мәліметтер мен құрмет туралы Уаксманға қарсы сотқа жүгінді, Шацқа едәуір сома төленді және Шац пен Уаксман стрептомициннің бірлескен ашушылары ретінде ресми түрде танылды. Ол Нобель сыйлығының лауреаты емес. Ол Уотсон мен Криктің ДНК молекуласының құрылымын анықтауына тікелей үлес қосты. Эвери 1955 жылы, ал Франклин 1958 жылы қайтыс болды және Нобель сыйлығына өлгеннен кейін ұсынуға рұқсат жоқ. Нобель сыйлығына ұсынылғандардың тізімі Франклиннің тірі кезінде ұсынылмағанын көрсетеді. Уотсонның "Қос спираль" кітабында Франклиннің және оның ашылудағы рөлін дұрыс емес көрсетуінің нәтижесінде Франклин ғылымдағы сексизмнің классикалық құрбаны ретінде бейнеленді. Шаргафф өзінің сыйлықтан шеттетілуіне наразылық білдірді және молекулалық биология саласындағы көңілі қалғаны туралы басқа ғалымдарға жазды. 2008 жылғы сыйлық адам папиллома вирусының (HPV) жатыр мойны қатерлі ісігін тудыратынын ашқаны үшін Харальд зюр Хаузенге, ал адам иммуножеткіліксіздік вирусын (АИТВ) ашқаны үшін Франсуаза Барре Синоусси мен Люк Монтаньеге берілді. ЖИТС-ке себеп болатын вирусты ашуда Робер Галло немесе Люк Монтанье көбірек құрметке лайық болды ма, жоқ па, бұл мәселе қызу пікірталас тудырды. Нәтижесінде Галло сыйлықтан тыс қалды. Сонымен қатар, Харальд зюр Хаузеннің HPV тудыратын жатыр мойны қатерлі ісігіне қарсы вакциналарға қаржылық мүддесі бар екені үшін тергеліп жатқаны белгілі болған кезде дау туды. АстраЗенека, екі табысты ВПЧ вакцинасына ие және сыйлықтан қаржылық пайда көре алатын компания, Nobel Media және Nobel Web-ке демеушілік етуге келісті. Times Online сайтының хабарлауынша, Zur Hausen компаниясын таңдау процесіндегі екі жоғары лауазымды тұлға да АстраЗенекамен тығыз байланыста болған.
Сыйлық иеленушілердің санының шектелуі
1968 жылы енгізілген, кез келген сыйлыққа үміткерлердің ең көп саны үшке дейін шектеу ережесі үлкен пікірталас тудырды. 1950 жылдардан бастап физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын бірнеше адамға беру тенденциясы күшейді. Өткен ғасырдың алғашқы 50 жылында 59 адам сыйлық алса, 1951 мен 2000 жылдар аралығында 113 адам марапатталды. Бұл өсімге Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін халықаралық ғылыми қауымдастықтың дамуы себеп болуы мүмкін, нәтижесінде аталған сыйлыққа үміткерлікке көбірек адам жауапты болды. Сонымен қатар, қазіргі биомедициналық зерттеулер көбінесе ғалымдардың жеке емес, командалық жұмысы арқасында жүзеге асырылады, сондықтан жаңалық ашуда бір ғалымның немесе бірнеше ғалымның жеке жауапкершілікте болуы ақталмайды; Ол кейін диплом мен медальды алды, бірақ ақшалай сыйлықты алмады.