Нелли Закс: Ақын, драматург және Холокосттан аман қалған адам

Кіріспе

Еврей, неміс және швед ақыны мен драматургі. Холокосттан аман қалған және Нобель сыйлығының лауреаты.

Нелли Сакс (10 желтоқсан 1891 – 12 мамыр 1970) – неміс-швед ақыны және драматургі. Екінші дүниежүзілік соғыста нацистердің билікке келуімен байланысты өткен оқиғалар оны еврей халқының қайғысы мен мұңын білдіретін көрнекті тұлғаға айналдырды. Оның ең белгілі пьесасы – "Или: Израильдің азабы туралы мистириялық ойын" (1950); басқа шығармаларына "Zeichen im Sand" (1962), "Verzauberung" (1970) өлеңдері, сондай-ақ "In den Wohnungen des Todes" (1947), "Flucht und Verwandlung" (1959), "Fahrt ins Staublose" (1961) және "Suche nach Lebenden" (1971) өлеңдер жинақтары жатады. Ол 1966 жылы әдебиет бойынша Нобель сыйлығымен марапатталды.

Өмір және мансап

Леони Сакс 1891 жылы Германияның Берлин-Шенеберг қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы – бай табиғи каучук және гутта-перча өндірушілері Георг Вильям Сакс (1858–1930) және оның әйелі Маргарет, туған тегі Кarger (1871–1950). Денсаулығының нашарлығына байланысты ол үйде оқыды. Ол биге қабілетті екенін ерте көрсетті, бірақ қорғаушы ата-анасы оны кәсіби мансапқа ұмтылуға ынталандырмады. Өте жабық, іштен тыныш жас әйел болып өсті және ешқашан үйленбеді. Ол достары Селма Лагерлёф және Хильде Доминмен кеңінен хат алмасып жүрді. Нацистер билікке келген кезде ол қатты қорқып, бір кезде сөйлей алмады, кейін өлеңінде еске алатын: «Ұлы қорқыныш келгенде / Мен үнсіз қалдым». 1940 жылы Сакс қарт анасымен бірге Швецияға қашып кетті. Лагерлёфпен достығы олардың өмірін сақтады: Сакс пен Целан Холокост пен еврей халқының тарих бойындағы тағдыры, еврей және христиан сенімдері мен дәстүрлеріне қызығушылықтары және әдеби үлгілері туралы ой бөлісті; олардың образдылығы көбінесе ерекше ұқсас болды, бірақ тәуелсіз дамыды. Олардың достығы кәсіби даулар кезінде қолдау көрсетті. Целан да өзінің туындыларына деген наразылық кезеңінде (Клэр Голлдың плагиаттау айыптаулары) көркемдік жанжалдардан зардап шекті. Сакс Целанмен кездескенде фин еврей композиторы Мозес Пергаментпен оның «Эли: Израилдің азабы туралы мистириялық ойын» пьесасын бейімдеуіне байланысты ұзақ дауға қатысқан еді. Ол Целаннан суретші ретіндегі уайымы мен қиындықтарын түсінетін адамды тапты. Сакстың поэзиясы терең лирикалық және неміс романтизмінің, әсіресе оның ерте туындыларының әсерін көрсетеді. Берлинде жас кезінде жазған өлеңдері еврей дініне қарағанда христиан дініне көбірек сүйенеді және дәстүрлі романтикалық образдар мен тақырыптарды қолданады. Оның көп бөлігі Сакстың жасөспірім кезінде еврей емес адаммен болған бақытсыз махаббатына қатысты, ол ақырында концлагерде қайтыс болды. Сакс өзінің жалғыз махаббат қызығушылығының өлімі туралы білгеннен кейін, оның тағдырын өз халқының тағдырымен байланыстырды және сүйіктісінің өлімімен ғана емес, Холокост апатымен аяқталатын көптеген махаббат лирикасын жазды. Сакс енді тастап кеткен сүйіктісі ретінде емес, еврей халқының тарих пен Құдаймен қарым-қатынасындағы қайғылы қарым-қатынасының бейнесі ретінде қайғырады. Оның қайғы-қасіреті мен нәзік романтикалық элементтерінің бірігуі кабаланың образдылығына сәйкес келеді, онда Шехина Құдайдың жердегі болуын білдіреді және Құдайдың өз халқынан бөлініп, азап шегуіне қайғырады. Сакстың романтизмі оған неміс жазушысынан еврей жазушысына дейін өзін саналы түрде дамытуға мүмкіндік берді, оның тілі де сәйкесінше өзгерді: Холокост туралы алғашқы өлеңдерінің кейбірінде гүлді және дәстүрлі болса, олар бұрынғыдан да қысылған және сюрреалистік болып, сол образдар мен троптардың сериясына қайта оралады (тозаң, жұлдыздар, тыныс, тастар мен асыл тастар, қан, бишілер, судан азап шегуші балықтар, ақымақтық және әрқашан тоқыраулы махаббат) кейде тек оқырмандарына түсінікті, бірақ әрдайым қозғаушы және алаңдататын жолдармен. Сакс көптеген авторларға ұқсамаса да, оған Целаннан басқа Гертруд Кольмар мен Эльза Ласкер-Шюлер де әсер еткен көрінеді. 1961 жылы Сакс өзінің құрметіне Нелли Сакс атындағы алғашқы әдеби сыйлықты жеңіп алды, ол Германияның Дортмунд қаласымен екі жылда бір рет беріледі. Қала Уолтер Стеффенске оның құпия пьесасы негізінде «Эли» операсын жазуды тапсырды, ол 1967 жылы жаңа опера театрында көрсетілді. 1966 жылы Шмуэль Йосеф Агнонмен бірге әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын алған кезде ол Агнон Израильді білдіретінін, ал «Мен еврей халқының қайғысын білдіремін» деп атап өтті. 1970 жылы Сакс колоректальды қатерлі ісіктен қайтыс болды. Ол Стокгольмдегі Норра бегравнингсплатсенге жерленді. Оның мүліктері Швецияның Ұлттық кітапханасына сыйланды. Берлиндегі Шенеберг қаласында оның туған үйінің орнында, Маассенштрассе 12 мемориалдық тақта орнатылған, сондай-ақ оның құрметіне Денневицштрасседегі саябақ аталған. Стокгольмдегі Кунгсхольмен аралындағы саябаққа да оның есімі берілген.

Leonie Sachs was born in Berlin Schöneberg, Germany, in 1891 to a Jewish family. Her parents were the wealthy natural rubber and gutta percha manufacturers Georg William Sachs (1858–1930) and his wife Margarete, née Karger (1871–1950). She was educated at home because of frail health. She showed early signs of talent as a dancer, but her protective parents did not encourage her to pursue a profession. She grew up as a very sheltered, introverted young woman and never married. She pursued an extensive correspondence with her friends Selma Lagerlöf and Hilde Domin. As the Nazis took power, she became increasingly terrified, at one point losing the ability to speak, as she would remember in verse: "When the great terror came/I fell dumb." Sachs fled with her aged mother to Sweden in 1940. It was her friendship with Lagerlöf that saved their lives: Sachs and Celan shared the Holocaust and the fate of the Jews throughout history, their interest in Jewish and Christian beliefs and practices, and their literary models; their imagery was often remarkably similar, though developed independently. Their friendship was supportive during professional conflicts. Celan also suffered from artistic infighting (Claire Goll's accusations of plagiarism) during a period of frustration with his work's reception. When Sachs met Celan she was embroiled in a long dispute with Finnish Jewish composer Moses Pergament over his adaptation of her play Eli: Ein Mysterienspiel vom Leiden Israels. In Celan she found someone who understood her anxiety and hardships as an artist. Sachs's poetry is intensely lyrical and reflects some influence by German Romanticism, especially in her early work. The poetry she wrote as a young woman in Berlin is more inspired by Christianity than Judaism and makes use of traditional Romantic imagery and themes. Much of it concerns an unhappy love affair Sachs suffered in her teens with a non Jewish man who would eventually be killed in a concentration camp. After Sachs learned of her only love interest's death, she bound up his fate with that of her people and wrote many love lyrics ending not only in the beloved's death, but in the catastrophe of the Holocaust. Sachs herself mourns no longer as a jilted lover but as a personification of the Jewish people in their vexed relationship with history and God. Her fusion of grief with subtly romantic elements is in keeping with the imagery of the kabbalah, where the Shekhinah represents God's presence on earth and mourns for the separation of God from His people in their suffering. Thus Sachs's Romanticism allowed her to develop self consciously from a German to a Jewish writer, with a corresponding change in her language: still flowery and conventional in some of her first poetry on the Holocaust, it becomes ever more compressed and surreal, returning to a series of the same images and tropes (dust, stars, breath, stones and jewels, blood, dancers, fish suffering out of water, madness, and ever frustrated love) in ways that are sometimes comprehensible only to her readers, but always moving and disturbing. Though Sachs does not resemble many authors, she appears to have been influenced by Gertrud Kolmar and Else Lasker Schüler, in addition to Celan. In 1961 Sachs won the first Nelly Sachs Prize, a literary award given biennially by the German city of Dortmund and named in her honour. The city commissioned Walter Steffens to compose the opera Eli based on her mystery play, which premiered at the new opera house in 1967. When, with Shmuel Yosef Agnon, she was awarded the 1966 Nobel Prize in Literature, she observed that Agnon represented Israel whereas "I represent the tragedy of the Jewish people." Sachs died from colorectal cancer in 1970. She was interred in the Norra begravningsplatsen in Stockholm. Her possessions were donated to the National Library of Sweden. A memorial plaque commemorates her birthplace, Maaßenstraße 12, in Schöneberg, Berlin, where there is also a park named for her in Dennewitzstraße. A park on the island of Kungsholmen in Stockholm also bears her name.

Аудармалар

О, түтіндіктер: таңдалған өлеңдер, соның ішінде «Эли» өлеңдік пьесасы, Майкл Хамбургер және т.б. аударған, 1967. Сакс Суhrkamp Verlag баспасынан жарық көреді.