Набонид: Соңғы Вавилон патшасы және ежелгі Месопотамияның күйреуі

Кіріспе

Соңғы Ассирия патшасы, Жаңа Вавилон империясы үшін (556–539 б.з.д. билеген)

Набонид (Вавилон сына жазуы: Nabû naʾid, мағынасы «Набу жоғарылатылсын» немесе «Набу мақталсын») – Жаңа Вавилон империясының соңғы патшасы, 556 жылдан бастап Ұлы Кир бастаған Ахеменид империясының қолынан Вавилонның құлауына дейін (539 ж.б.д.) биледі. Набонид – ежелгі Месопотамияның соңғы тума патшасы, оның билігінің аяқталуы Шумер-Аққад мемлекеттерінің, патшалықтарының және империяларының мыңдаған жылдық тарихына нүкте қойды. Ол сондай-ақ Вавилонның соңғы тәуелсіз патшасы болды. Замандастарының арасында ең белсенді және ерекше тұлғалардың бірі саналатын Набонидті кейбір ғалымдар дәстүрден тыс діни реформатор және алғашқы археолог деп сипаттайды. Набонидтің тегі, бұрынғы патшалармен байланысы және таққа деген құқығы әлі де анық емес, өйткені Набонид бұрынғы патшалармен туыстық байланыс туралы ешқандай генеалогиялық мәлімдеме жасаған жоқ. Бұл оның Вавилонның Халдей патшалар әулетімен де байланысы болмағанын көрсетеді. Дегенмен, ол патша болғанға дейін белгілі бір деңгейде беделді болғаны мәлім. Ол Халдей патшаларымен неке арқылы байланысты болуы мүмкін, мысалы, Навуходоносор II-нің (605–562 ж.б.д.) қызына үйленген болуы мүмкін. Набонидтің анасы Адад гуппи – Ассирия тегінен шыққан. Оның әкесі Набу-балацу-иқби туралы көп мәлімет жоқ, бірақ ол да Ассириялық немесе Вавилондық болуы мүмкін. Кейбір тарихшылар Адад гуппи немесе Набу-балацу-иқби Саргонид әулетінің мүшелері болған деп болжайды, олар 609 ж.б.д. Ассирия империясы құлағанға дейін билеген. Набонид, өзінің таңғалысына орай, Лабаши Мардукты (556 ж.б.д.) қызметтен шеттету және өлтіруден кейін патша деп жарияланды, бұл қастандыққа, әйелдік Набонидтің ұлы Белшазар жетекшілік еткен болуы мүмкін. Өзінің билігінің барысында, жазулар мен кейінгі деректер Набонид ай құдайы Синнің мәртебесін арттыруға және Вавилонның дәстүрлі ұлттық құдайы Мардуктың мәртебесін төмендетуге тырысқанын көрсетеді. Кейбіреулер Набонид Месопотамия пантеонының басшысы ретінде Мардукты Синмен толық ауыстыруға ниеттенгенін айтады, бірақ Набонидтің Синге деген адалдығы діни реформаларға қаншалықты әкелгені күмәнді. Набонид 552–543/542 ж.б.д. аралығында Арабиядағы Таймада өз еркімен шеттеуде болды. Бұның себебі белгісіз, бірақ бұл Вавилон дін қызметкерлері мен олигархиясымен келіспеушіліктерге байланысты болуы мүмкін. Осы кезеңде Белшазар Вавилонда регент ретінде әрекет етті, ал Набонид патша ретінде таныла берді. Набонид 543/542 ж.б.д. Вавилонияға оралғаннан кейін, ол діни күш-жігерін жаңартты және солтүстік Харран қаласындағы Синге арналған Ехулхул ғибадатханасын қайта салды. Набонидтің билігі 539 ж.б.д. Ұлы Кирдің империясын жеңуімен күрт аяқталды. Опис түбіндегі шешуші шайқастан кейін парсылар Вавилонға қарсылықсыз кірді. Көптеген дереккөздер Набонидтің тұтқындалғанын, бірақ аман қалғанын және, мүмкін, Кармания аймағына кетуіне рұқсат етілгенін көрсетеді. Ол Дарий I (522–486 ж.б.д.) билік құрған кезеңге дейін шеттеуде тірі болған болуы мүмкін.

Nabonidus (Babylonian cuneiform: Nabû naʾid, meaning "May Nabu be exalted" or "Nabu is praised") was the last king of the Neo Babylonian Empire, ruling from 556 BC to the fall of Babylon to the Achaemenian Empire under Cyrus the Great in 539 BC. Nabonidus was the last native ruler of ancient Mesopotamia, the end of his reign marking the end of thousands of years of Sumero Akkadian states, kingdoms and empires. He was also the last independent king of Babylon. Regarded as one of the most vibrant and individualistic rulers of his time, Nabonidus is characterised by some scholars as an unorthodox religious reformer and as the first archaeologist. The origins of Nabonidus, his connection to previous royalty, and subsequently what claim he had to the throne remain unclear, given that Nabonidus made no genealogical claims of kinship to previous kings. This suggests that he was neither related nor connected to the Chaldean dynasty of Babylonian rulers. However, he is known to have had a prominent career of some kind before he became king. It is possible that he was connected to the Chaldean kings via marriage, possibly having married a daughter of Nebuchadnezzar II (605–562 BC). Nabonidus's mother, Adad guppi, was of Assyrian ancestry. His father, Nabu balatsu iqbi, of whom little is known, may also have been either Assyrian or Babylonian. Some historians have speculated that either Adad guppi or Nabu balatsu iqbi were members of the Sargonid dynasty, rulers of the Neo Assyrian Empire until its fall in 609 BC. Nabonidus was, to his own apparent surprise, proclaimed king after the deposition and murder of Labashi Marduk (556 BC) in a plot likely led by Nabonidus's son Belshazzar. Throughout his reign, inscriptions and later sources suggest that Nabonidus worked to increase the status of the moon god Sîn and decrease the status of Babylon's traditional national deity Marduk. While some have suggested that Nabonidus wished to go as far as to completely replace Marduk with Sîn as the head of the Mesopotamian pantheon, the extent to which Nabonidus's devotion to Sîn led to religious reforms is debated. Nabonidus was in self imposed exile in Tayma, Arabia from 552 to 543/542 BC. The reason for this is unknown, though it might have been due to disagreements with the Babylonian clergy and oligarchy. Belshazzar acted as regent in Babylonia during this period, while Nabonidus continued to be recognised as the king. When Nabonidus returned to Babylonia in 543/542 BC, he escalated his religious efforts and rebuilt the Ekhulkhul, the temple dedicated to Sîn in the major northern city of Harran. Nabonidus's reign came to an abrupt end with the quick victory over his empire by Cyrus the Great in 539 BC. After the decisive battle of Opis, the Persians entered Babylon without a fight. Several sources state that Nabonidus was captured but spared, and possibly allowed leave to the region of Carmania. He may have been alive in exile as late as the reign of Darius the Great (522–486 BC).

Түп ата-бабалары және патшалықпен байланысы

Набонидтің тегі белгісіз, оның туралы аз ғана мәлімет бар, ол түсіндіруге және болжам жасауға көп мүмкіндік береді. Набонид өзінің бір жазуында былай дейді: Набонидтің әкесі Набу-балацу-иқби деген адам болған. Набонид өз жазбаларында оны «білімді кеңесші», «нағыз ақылды ханзада», «күндесті ханзада» және «батыр басшы» деп сипаттайды. Набу-балацу-иқбидің Набонидтің жазбаларында ешқандай вавилондық патшамен байланысы көрсетілмегендіктен, Набонидтің Вавилонияның билеуші әулетімен (Халдей әулетімен) тығыз байланыста болмағаны болжанады. Набонид өзінің жазбаларында өзінен бұрынғы Бабыл патшаларын атаған, бірақ олардың ешқайсысынан шыққанмын деп мәлімдемейді. Набонид әкесінің тегі мен ұлты туралы ешқандай нақты мәлімет бермейді, тек оның есімін атап, батыл, дана және құдайға берілген адам болғанын айтады. Бір қызығы, Набу-балацу-иқби есімді, Набонидтің әкесі болуы мүмкін адам, Набонид билікке келгенге дейінгі құжаттарда кездеспейді, сондықтан оның мәртебесі мен лауазымы белгісіз. Набонидтің жазбаларында Набу-балацу-иқбидің «ханзада» ретінде жиі айтылуы, оның асыл тегі мен саяси маңыздылығын көрсетеді. Набонидтің анасы Адад-гуппи, б.з.д. 648/649 жылдары туған. Бұрын Адад-гуппи Вавилон патшасының хареміне қатысқан деп есептелгенімен, оның Набонидтің ата-бабаларының бірі болғанына дәлел жоқ. Алайда, ол өзінің жазбаларында Набополассар (б.з.д. 626–605), Навуходоносор II (б.з.д. 605–562) және Нериглиссар (б.з.д. 560–556) патшаларына ықпал еткенін айтады, сондықтан Бабылдың патшалық сарайында ықпалды болған. Қазіргі уақытта нақты дәлел болмаса да, Адад-гуппи көбінесе Солтүстік Месопотамиядағы ірі Харран қаласынан (кейінірек ол жерде өмір сүрген) және ассириялық тектен шыққан деп есептеледі. Канадалық ассириолог Пол Ален Болиеудің айтуынша, Набонидтің өзінің империясының шетіндегі Харран қаласына деген қызығушылығын, оның және анасының Харраннан шыққандығымен ғана түсіндіруге болады. Династиялық болжам, ғасырлар өткеннен кейін Ұлы Александрдың Бабылды жаулап алғаннан кейін жазылған құжат, Набонидтің Харраннан шыққандығын растайды, өйткені ол Набонидті «Харран әулетінің» негізін қалаушы және жалғыз өкілі деп санайды. Болиеудің пікірінше, Адагоппе ассириялық емес, арамей болуы мүмкін, өйткені оның есімі «арамей тіліне тән» көрінеді. Харранда Адад-гуппи ай құдайы Сінге табынған діни қызметкер болған. Адад-гуппи жоғары дәрежелі діни қызметкер болғандығы туралы ешқандай дәлел жоқ, өйткені оның жазбаларында «Набонидтің анасы» және «Сін, Нингал, Нуску және Садарнуннаға табынушы» деген атақтар ғана бар. Адад-гуппидің Харранмен байланысы және ол өмірінің басында Набу-балацу-иқбиге үйленген болуы мүмкін (бұрынғы Месопотамиядағы дәстүр бойынша), Набу-балацу-иқбидің де сол қаланың көрнекті тұрғыны болғанын, және мүмкін ассириялық немесе арамей тегінен шыққан болуын көрсетеді. Фрауке Вейершюзер мен Джейми Новотни Набу-балацу-иқби арамалық басшы болуы мүмкін деп болжады. Стивен Герберт Лэнгдон Набу-балацу-иқби Есархаддонның (б.з.д. 681–669) ұлы және Ашурбанипалдың бауырларының бірі болды деген теорияны ұсынды, бірақ бұл қатынасқа нақты дәлел жоқ. Набонидтің өзінің жазбаларына және Адад-гуппидің жазбаларына сәйкес, онда Набонидті бірнеше рет «жалғыз ұлы» деп атайды, Набонидтің жалғыз бала болғанын сенімді түрде айтуға болады. Адад-гуппи алғаш рет Вавилонға тұтқын ретінде келген болуы мүмкін, б.з.д. 610 жылы бабылдықтар мен мидиялықтар Харранды жаулап алған кезде. 610 жылы ол 39 жаста болды. Набонид осы кезде туылған болуы мүмкін, бірақ оның нақты туған жылы әлі белгісіз. Бір жазуында Адад-гуппи өзінің ұрпақтарынан бастап өзінің үлкен немерелеріне дейін (яғни Набонидтің немерелері) өмір сүргенін, барлығы төрт ұрпақты көргенін айтады. Егер ұрпақтар арасындағы уақыт шамамен 20-25 жыл деп есептелсе және оның үлкен немерелері Адад-гуппи қайтыс болған кезде шамамен бес жаста болса, Набонид б.з.д. 615 жылдан бұрын тумаған болуы мүмкін, бірақ одан ертерек туған болуы да мүмкін. Набонид Навуходоносор II-нің қызына үйленген болуы мүмкін, бұл неке оның анасының ықпалы арқылы жасалған болуы мүмкін. Мұндай байланыс Набонидтің таққа көтерілуін түсіндіретін еді (патшалық отбасымен байланысы болғандықтан), сонымен қатар кейінірек тарихи дәстүрлерде Набонидтің ұлы Белшазар Навуходоносор II-нің ұрпағы ретінде сипатталуын түсіндіретін еді; мысалы, Еврей Киелі кітабындағы Даниял кітабында Белшазар Навуходоносор II-нің (немересі) ретінде аталады. Алайда, Белшазардың Навуходоносор II-нің ұрпағы екендігі туралы мәлімдеме, шын генеалогиялық мәліметтер емес, патшалық пропаганда болуы мүмкін. Ежелгі грек тарихшысы Геродот Вавилон империясының «соңғы ұлы патшайымы» Нитокрис деп атады, бірақ бұл есім, немесе басқа ешқандай есім, замандас вавилондық дереккөздерде кездеспейді. Геродоттың Нитокрис туралы сипаттамасында көптеген аңыздық материал бар, сондықтан ол бұл есімді Набонидтің әйеліне немесе анасына сіңіріп жатқандығын анықтау қиын. Уильям Х. Шеа 1982 жылы Нитокрис Набонидтің әйелі және Белшазардың анасы болуы мүмкін деп болжады. Адад-гуппи өзінің жазбаларында Набонидтің Ашурбанипалдың (б.з.д. 669–631) әулетінен шыққандығын да айтқан. Оның жазбаларына сәйкес, Адад-гуппи Ашурбанипал патша болғанның жиырмасыншы жылында туған. Ол туған кезде Харран ассириялықтардың маңызды бекінісі болған, ал Жаңа Ассирия империясы б.з.д. 609 жылы құлаған кезде Харран оның эмиграциядағы үкіметінің астанасы болған. Оның Набонидтің Саргонид (Ашурбанипалдың әулеті) тегінен шыққандығы туралы мәлімдемелеріне байланысты, Стефани Далли 2003 жылы Адад-гуппидің Ашурбанипалдың қызы болғаны «дәл осылай болуы мүмкін» деп мәлімдеді. Майкл Б. Дик 2004 жылы Даллидің пікіріне қарсы шығып, Набонид ескі ассириялық символдарды жаңартуға тырысқанымен (мысалы, бас киімін кигені, басқа нео-вавилондық патшалардың суреттерінде болмаған, бірақ ассириялық өнерде болған) және Саргонид әулетімен байланыс орнатуға тырысқанымен, «Набонидтің Саргонид әулетімен байланысы бар екенін көрсететін ешқандай дәлел жоқ» деп мәлімдеді. Болиеудің пікірінше, Адад-гуппи өзінің ешқандай патшалық ата-бабалары екенін айтпауы, қарапайым тектен шыққандығын көрсетеді. Патшалардың туыстарының жазбалары сирек кездесетіндіктен, Уилфред Г. Ламберттің пікірінше, Адад-гуппинің де белгілі бір мәртебесі болған болуы мүмкін.

The origins of Nabonidus are obscure, with the scarce available details about him leaving much room for interpretation and speculation. In one of his inscriptions, Nabonidus states the following:

Nabonidus's father was a man by the name Nabu balatsu iqbi, whom Nabonidus refers to in his inscriptions as a "learned counsellor", "wise prince", "perfect prince" and "heroic governor". That Nabu balatsu iqbi is not given a connection to any Babylonian king in Nabonidus's inscriptions, it is typically assumed to indicate that Nabonidus was not closely connected to Babylonia's ruling dynasty (the Chaldean dynasty). In his inscriptions, Nabonidus refers to those who preceded him as kings of Babylon, but he does not claim descent from any of them. In no inscription does Nabonidus elaborate on his father's origin and ethnicity, merely mentioning his name and writing that he was courageous, wise and devout. Curiously, no person named Nabu balatsu iqbi who can reasonably be identified as Nabonidus's father appears in documents prior to Nabonidus's reign, thus making his father's status and position unclear. The repeated references of Nabu balatsu iqbi as "prince" in Nabonidus's inscriptions suggests some sort of noble status and political importance. Nabonidus's mother was Adad guppi, born in 648/649 BC. Although once assumed to have been part of the Babylonian royal harem, no evidence exists to date that Adad guppi was indeed the concubine of Nabonidus's predecessors. She was, however, influential at the royal Babylonian court, according to her own inscriptions claiming that she wielded influence with the kings Nabopolassar (626–605 BC), Nebuchadnezzar II (605–562 BC) and Neriglissar (560–556 BC). While no conclusive evidence currently exists, Adad guppi is often assumed to have come from the major city Harran in northern Mesopotamia (where she later lived), and as having been of Assyrian ancestry. According to Canadian Assyriologist Paul Alain Beaulieu, Nabonidus's later intense interest in Harran, a peripheral city of his empire, can only be explained if he and his mother had originated in Harran. The Dynastic Prophecy, a later document written after the conquest of Babylonia by Alexander the Great centuries later, corroborates that Nabonidus would have originated in Harran, as it regards Nabonidus as the founder, and sole representative, of the "dynasty of Harran". According to Beaulieu, Adagoppe may have been Aramean, rather than Assyrian, as her name "seems to be Aramean". In Harran, Adad guppi served as a priestess devoted to the moon god, Sîn. There is no evidence that Adad guppi was a high ranking priestess, as the only titles she claims in her inscriptions are "mother of Nabonidus" and "worshipper of Sîn, Ningal, Nusku and Sadarnunna". Adad guppi's association with Harran, and that she had likely married Nabu balatsu iqbi early in her life (as was the custom in ancient Mesopotamia), would mean that Nabu balatsu iqbi was most probably also a prominent resident of that city, and possibly of Assyrian or Aramean origin. Frauke Weiershäuser and Jamie Novotny speculated that Nabu balatsu iqbi could have been an Aramean chief. Stephen Herbert Langdon theorised that Nabu balatsu iqbi was a son of Esarhaddon (681–669 BC) and thus one of Ashurbanipal's brothers, but there is no concrete evidence for this relation. Per Nabonidus's own inscriptions and the inscriptions by Adad guppi, wherein Nabonidus is called her "only son" several times, it can be confidently ascertained that Nabonidus was an only child. It is probable that Adad guppi first came to Babylon as a prisoner after the Babylonians and Medes sacked Harran in 610 BC during the Medo Babylonian conquest of the Assyrian Empire. By 610 BC, she was already 39 years old. Presumably, Nabonidus was already born at this point, though his exact year of birth is yet unknown. In one of her inscriptions, Adad guppi claims to have seen her descendants down to her great great grandchildren (i. e. Nabonidus's great grandchildren) in her lifetime, totalling four generations of descendants. If the time between generations is estimated at approximately 20–25 years, and assuming that her great great grandchildren were approximately five years old by the time of Adad guppi's death, Nabonidus could not have been born later than 615 BC, however he could very well have been born earlier. It is possible as well that Nabonidus married one of Nebuchadnezzar II's daughters, a marriage which could potentially have been secured through his mother's influence. Not only would such a connection explain Nabonidus's rise to the throne (being connected to the royal family) but it would also explain later historical traditions in which Nabonidus's son, Belshazzar, is described as Nebuchadnezzar II's descendant; as in the Book of Daniel in the Hebrew Bible, where Belshazzar is referred to as Nebuchadnezzar II's (grand)son. The claim of Belshazzar being Nebuchadnezzar II's descendant however, could also alternatively derive from royal propaganda, rather than true genealogical information. The ancient Greek historian Herodotus names the "last great queen" of the Babylonian Empire as Nitocris, but neither that name, nor any other name, is attested in contemporary Babylonian sources. Herodotus's description of Nitocris contains a wealth of legendary material making it difficult to determine whether he uses the name to refer to Nabonidus's wife or mother. William H. Shea proposed in 1982 that Nitocris may tentatively be identified as the name of Nabonidus's wife and Belshazzar's mother. In her inscriptions, Adad guppi also claimed that Nabonidus was from the dynastic line of Ashurbanipal (669–631 BC), king of the Neo Assyrian Empire. According to her inscriptions, Adad guppi was born in Ashurbanipal's twentieth year as king. At the time of her birth, Harran had been a major Assyrian stronghold and when the Neo Assyrian Empire fell in 609 BC, Harran was the capital of its government in exile. On account of her claims in regards to Nabonidus being of Sargonid (Ashurbanipal's dynasty) ancestry, Stephanie Dalley in 2003 considered it "almost certain" that Adad guppi was a daughter of Ashurbanipal. Michael B. Dick opposed Dalley's conviction in 2004, pointing out that even though Nabonidus did go to some length to revive some old Assyrian symbols (such as wearing a wrapped cloak in his depictions, absent in those of other Neo Babylonian kings but present in Assyrian art) and attempted to link himself to the Sargonid dynasty, there is "no evidence whatsoever that Nabonidus was related to the Sargonid dynasty". According to Beaulieu, that Adad guppi did not explicitly claim any royal ancestors herself points to a humble origin. As inscriptions by female relatives of kings are relatively rare, it is however probable, according to Wilfred G. Lambert, that Adad guppi was of some high status.

Патшалық алдындағы мансап

Геродоттың айтуынша, Лабинет есімді лауазымды тұлға (көне грек деректемелерінде Набонидке қолданылған сол ат) б.з.б. 585 жылы болған күн тұтылуынан кейінгі келіссөздерде, Мидия және Лидия патшалықтары арасында Вавилон атынан делдал және куәгер ретінде қатысқан. Бұл елші, кейін Бабыл патшасы болған Набонидтың өзі болуы мүмкін. Набонидтің аты оның билікке келуінен бұрынғы деректерде аз кездеседі. Б.з.б. 597 жылғы заңдық құжатта Набонид бас куәгер ретінде тізілген; алайда, бұл оның кейін патша болған сол адам екені нақты емес, әсіресе мәтінді Набонидты Навуходоносор II-нің ұлы ретінде түсіндіруге болады. Дегенмен, Навуходоносор II-нің ұлы болғанын айтпаған Набонид патша болмауы мүмкін. Егер олар бір адам болса және құжат оны патшаның ұлы деп көрсетпесе, онда құжаттағы оның лауазымы – *ша муḫḫi āli* (қала басқарушысы) – Набонидтің осы лауазымды атқаруға қажетті жасқа, яғни б.з.б. 620 жылдан бұрын туғанын көрсетеді. Егер аталған Набонид Навуходоносор II-нің ұлы болмаса, онда құжатта оның әкесі көрсетілмеген, бұл оның жоғары мәртебелі екенін білдіреді (әкелер мен ата-бабалар әдетте ерекшелену үшін аталатын еді), сондықтан ол кейінгі патшамен бір адам болуы мүмкін. Мәтін «патшаның ұлы» емес, «патшаның адамының ұлы» (яғни ханзада) деп түсіндірілуі мүмкін, бұл жағдайда Набонидтың патшалық жазбаларында әкесіне ханзада ретінде сілтеме жасауы түсінікті. Б.з.б. 590-шы жылдардың басы мен 570-ші жылдар аралығындағы бір хатта Набонидтің белгілі бір аймақтың салықтарын жинауды сұрапты делінген. Бұл Набонид болашақ патшамен бір адам ба, жоқ па, ол да белгісіз. Набонидтің таққа отыруынан бұрынғы деректерде оның атының жиі кездеспеуі, Набонидтің туған аты емес, патшалық лақабы болуы мүмкін деген болжамға әкеледі, алайда, есімнің мағынасы – «Набу жоғарыласын» – бұл мүмкіндікті күмәнді етеді. Бірнеше ғасырдан кейін, эллинистік дәуірде өмір сүрген вавилондық тарихшы Беросс, Набонидті «Белдің жұбысы» деп сипаттаған. Діни лауазымда болуы Набонидтің бұрынғы құжаттарда аталмауының себебі болуы мүмкін. Адад гуппи өзінің жазбаларында ұлы Набонидты патша Навуходоносор II және патша Нериглиссарға таныстырғанын, ал Набонид содан кейін оларға «күнде-түні» қызмет етіп, «олар қалағандай әрекет еткенін» айтады. Набонид білімді, жазу білетін, көптеген діни қызметкерлер мен ғалымдармен дауласқан адам болғандықтан, ол патша болмас бұрын сарайдағы кеңесші болуы мүмкін; алайда, оның атымен танымал кеңесші туралы ешқандай мәлімет жоқ.

According to Herodotus, an official by the name Labynetus (the same name used for Nabonidus in ancient Greek sources) was present as a mediator and witness on behalf of Babylon at the negotiations conducted between the Median and Lydian kingdoms after the Battle of the Eclipse in 585 BC. It is possible that this ambassador was the same person as the Nabonidus who later became Babylon's king. The name of Nabonidus is otherwise poorly attested in sources prior to his reign. A Nabonidus is listed as the head witnesses in a 597 BC legal document; however, it is unclear whether this is the same person as the later king, especially given that the text could be interpreted as referring to Nabonidus as a son of Nebuchadnezzar II. However, it is unlikely that king Nabonidus would have failed to mention being a son of Nebuchadnezzar II. If they are the same person, and the document does not call him the son of the king, his office listed in the document, ša muḫḫi āli (an official in charge of a city) would mean that the date of Nabonidus's birth has to be pushed back further, to before 620 BC, to account for the age necessary to hold that office. If the Nabonidus mentioned is not Nebuchadnezzar II's son, then the document does not name the father of this Nabonidus, which suggests that he was of high rank (fathers and grandfathers were otherwise usually mentioned for distinguishing purposes), and he could then conceivably be the same person as the later king. The wording could be interpreted as "the son of a man of the king" (i. e. a prince), rather than "the son of the king", which in that case, would explain Nabonidus' references to his father as a prince, in his royal inscriptions. There is also another letter from some point between the early 590s BC and the 570s BC, wherein a Nabonidus is described as having requested the levies of a particular region to be raised. Whether this Nabonidus is the same person as the future king is also unclear. The lack of confident mentions of Nabonidus in sources before his rise to the throne could suggest the possibility that Nabonidus was not his birth name, but an assumed regnal name, however the meaning of the name, i. e., "may Nabû be exalted", weakens that possibility. The Babylonian historian Berossus, active centuries later during the Hellenistic period, wrote that Nabonidus had been a 'priest of Bêl'. A religious function could possibly explain Nabonidus's absence of mention in earlier documents. In her inscriptions, Adad guppi claims to have introduced her son Nabonidus to king Nebuchadnezzar II and king Neriglissar, and that Nabonidus thereafter performed duties for them "day and night" and "regularly did whatever pleased them". As Nabonidus is considered to have been a learned man, one who knew how to write, and who quarreled with numerous priests and scholars, it is possible that he was a courtier at the royal court before he became king; however, no records of a prominent courtier by his name are known.

Таққа отыр .

Набонид Халдейлер әулетінің тікелей династиялық желісінің құлдырауынан кейін таққа отырды. Набуходоносор II-нің күйеу баласы Нериглиссардың қысқа ғана билігінен кейін, б.з.д. 556 жылдың сәуір айында тақ Нериглиссардың ұлы Лабаши Мардукқа тиді. Беросс Лабаши Мардуктың тоғыз ай билік еткенін (мүмкін, жазушының қателігінен) және оның «жаман жолдары» достарының қарсы сөз байласуына, нәтижесінде «жас патшаның» өлтілуіне әкелгенін жазды. Содан кейін, Набонид (Набонид) билік етуіне келісті. Лабаши Мардукқа қарсы төңкеріс себебі белгісіз. Лабаши Мардук пен оның әкесі жақсы қарым-қатынаста болғанымен және бай болғанымен, олар ақыр соңында ақсүйек қанды емес, қарапайым адамдар ретінде қарастырылды. Лабаши Мардук анасы арқылы Небуходоносор II-нің немересі болуы мүмкін, бірақ ол Нериглиссардың басқа әйелінен туған ұлы болуы да мүмкін. Сондықтан Лабаши Мардуктың таққа отыруы Небуходоносор II әулетінің үзілуін білдіріп, Бабыл халқының наразылығын тудырған болуы мүмкін. Беросс Лабаши Мардукты бала деп атаса да, ол ересек болып патша болған болуы мүмкін, себебі екі жыл бұрынғы коммерциялық мәтіндер Лабаши Мардуктың сол кезде өз ісін өзі басқарып отырғанын көрсетеді. Набонид өзінің жазбаларында қолдаушыларының аза болғанын және таққа ұмтылмағанын айтса да, ол Лабаши Мардукты биліктен қуғышқа және өлтіруге әкелген сөз байласудың басты тұлғасы болған болуы керек. Набонид өзінің билігі кезінде Бабыл әскерінің тұрақты қолдауын алды және әскер оның таққа көтерілуінде рөл атқарған болуы мүмкін. Беросс Лабаши Мардуктың тоғыз ай билік еткенін айтса да, Урук патшалар тізімі Лабаши Мардуктың үш ай билік еткенін көрсетеді, ал Вавилониядан алынған келісім-шарт тақташалары оның екі ай ғана билік еткенін көрсетеді. Бұл жағдай патша сарайындағы төңкеріс немесе қысқа мерзімді азаматтық соғыс болғанын көрсетеді. Келісім-шарт тақташаларына сәйкес, Лабаши Мардук кем дегенде 19 маусымға дейін Урукта патша ретінде танылды, ал Сиппар қаласында кем дегенде 20 маусымға дейін. Сиппардағы Набонид билігінің кезінде жазылған ең көне тақташа 26 маусымға жатады. Алайда, Ниппурдан 25 мамырда жазылған тақташа Набонид билігіне жатады, ал Лабаши Мардук билігіне қатысты Бабылдағы соңғы тақташа 24 мамырға жатады. Бабылдағы Набонид билігінің кезінде жазылған ең көне тақташа 14 шілдеге жатады. Бұл мәліметтерді 25 мамырда Набонидтің Вавилонның орталық аймағында, Ниппур мен Вавилонда танылғанымен, кейбір шеткері қалалар Лабаши Мардукты (мүмкін, төңкеріс салдарынан қайтыс болғанмен) маусымға дейін патша ретінде мойындағанымен түсіндіруге болады. 556 жылдың маусым айының соңында Набонидке қатысты тақташалар бүкіл Вавилонияда белгілі болды. Анасының жасы және Набонидтің 556 жылға дейін патшалық қызметте ұзақ мансабы болғандықтан, ол патша болған кезде салыстырмалы түрде қарт болған болуы керек. Набонид патша болуға ниеттенбеген, керісінше, патшалық билікті асығыс қабылдаған сияқты. Патшалық билікті қабылдауға қарсылық білдіру патшалық үгіт-насихаттың бір түрі болғанымен, Набонидтің бірнеше жазуында, оның билігіне он жылдан астам уақыт өткеннен кейін (өзінің билігін заңдылықпен ақтау қажеті болмаған кезде), ол таққа ұмтылмағанын айтады. Бір жазуда Набонид өзін Мардук пен Набудың қасиетті орындарына барып, басшылық іздегенін, ар-ұжданымен күресіп, билікке келуінің заңдылығын сұрағанын айтады. Бәлкім, Лабаши Мардукқа қарсы төңкерістің басты ұйымдастырушысы Набонидтің ұлы Белшазар болған шығар. Белшазар бүкіл оқиғаның басты пайдакүші болды, өйткені ол таққа мұрагер болып тағайындалды және Лабаши Мардуктың үлкен жеке меншігін мұра етіп, бір түндік Вавилониядағы ең бай және танымал адамдардың біріне айналды. Белшазар әкесі тірі кезінде таққа отыра алмады, бірақ әкесін таққа отырғызу арқылы (қарт адам болғандықтан, оның билігі уақытша, бірнеше жылға созылуы мүмкін) ол болашақта таққа отыратынына сенді.

Nabonidus rose to the throne in the aftermath of the collapse of the direct dynastic line of the Chaldean dynasty. After the brief reign of Neriglissar, a son in law of Nebuchadnezzar II, the throne had been inherited in April 556 BC by Neriglissar's son Labashi Marduk. Berossus erroneously wrote that Labashi Marduk ruled for nine months (though this might be attributable to a scribal error) and stated that Labashi Marduk's "evil ways" led to his friends plotting against him, eventually resulting in the "child king" being beaten to death. The plotters then agreed that Nabonnedos (Nabonidus), one of the plotters, should rule. The reason for the coup against Labashi Marduk is unknown. It is possible that despite Labashi Marduk and his father being well connected and wealthy, they were ultimately seen as commoners, lacking noble blood. Though Labashi Marduk may have been the grandson of Nebuchadnezzar II through his mother, making him part of the royal bloodline, it is also possible he was the son of Neriglissar and a different wife. Thus, Labashi Marduk's rise to the throne might have signified a true break in the dynasty of Nebuchadnezzar II and might as such have aroused opposition from the Babylonian populace. Although Berossus refers to Labashi Marduk as a child, it is possible that he became king as an adult since commercial texts from two years earlier indicate that Labashi Marduk was in charge of his own affairs at that time. Though Nabonidus in his inscriptions claims that he had few supporters and that he did not covet the throne himself, he must have been a leading figure in the conspiracy that led to the deposition and death of Labashi Marduk. Nabonidus enjoyed consistent support from the Babylonian military throughout his reign and it is possible that the army played a role in his rise to the throne. Though Berossus claimed Labashi Marduk ruled for nine months, the Uruk King List only gives Labashi Marduk a reign of three months and contract tablets from Babylonia suggest that he might have ruled as briefly as just two months. It appears that there was a period of either confusion, after a discrete palace coup, or a brief civil war. Per contract tablets, Labashi Marduk was still recognised as king at Uruk up until at least 19 June, and in the city of Sippar until at least 20 June. The earliest tablet dated to the reign of Nabonidus at Sippar is from 26 June. However, a tablet written as early as 25 May from Nippur is dated to Nabonidus's reign and the last tablet dated to Labashi Marduk's reign at Babylon itself is from 24 May. The earliest tablet dated to Nabonidus at Babylon itself is from 14 July. This evidence can be reconciled by positing that Nabonidus may have been recognised in the Babylonian heartland, including Nippur and Babylon, already on 25 May, whereas some outlying cities continued to recognise Labashi Marduk (even though he quite possibly was dead at the time on account of a possible palace coup) as king until June. By the end of June 556 BC, tablets dated to Nabonidus are known from across Babylonia. On account of his mother's age, and Nabonidus having had a long career in royal service before 556 BC, he must have been relatively old by the time he became king. It appears that Nabonidus had not intended to become king, and that he accepted the kingship reluctantly. Though a reluctance to accept royal power is often used as a form of royal propaganda, there are several inscriptions by Nabonidus, some dated more than a decade into his reign (at a point when he no longer needed to justify his rule with legitimacy) wherein he points out that he did not covet the throne. In one inscription, Nabonidus describes himself as visiting the sanctuaries of Marduk and Nabû in search for guidance, with a troubled conscience and questioning if his accession was legitimate:

It is thus possible that whereas Nabonidus was a prominent figure in the group of conspirators that deposed and killed Labashi Marduk, he had no intention of assuming the throne himself but was convinced to by the other conspirators. It is probable that the chief orchestrator behind the conspiracy against Labashi Marduk was Nabonidus's son, Belshazzar. Belshazzar was the chief beneficiary of the entire affair, as he became the designated heir to the throne, and also inherited the large private estates of Labashi Marduk, becoming one of the richest and most prominent men in Babylonia overnight. Belshazzar could not have claimed the throne for himself while his father was still alive, but by placing his father on the throne, an old man (meaning that his reign could be expected to be transitional, only lasting a few years), Belshazzar thought the throne secured for himself in the future.

Ерте билік

Набонидтің патша ретінде тіркелген ең ертерек әрекеті – 4 шілдеде б.з.д. 556 жылы Сиппар қаласына сапар шегуі болды, онда ол қаланың Эбаббар ғибадатханасына үш алтын минасын сыйлады. Сапардың мақсаты саяси болуы мүмкін, себебі Сиппар Лабаши Мардукты патша ретінде бар болғаны екі апта бұрын мойындаған еді, ал Набонид патша деп жарияланғанына жарты айдай уақыт өткен. Б.з.д. 556 жылдың күзінде Набонид Вавилон әскерін алып, б.з.д. 557 жылы Нериглиссар жорық жасаған Киликияның шығысындағы Хумеге жорыққа шықты. Нериглиссардың жорығынан кейін Набонидтің сол жерге шабуыл жасауы, Бабыл билігінде болған Сирияға Киликиядан келген шабуылшылардың қауіп төндіріп тұрғанын, немесе Набонидтің жалпы империяның қауіпсіздігіне алаңдап отырғанын көрсетеді. Бұл алғашқы жорық сәтті аяқталды, тұтқындар, сыйлықтар мен олжалар Бабылға әкелініп, жылдық Жаңа жыл тойында пайдаланылды. Вавилондық жазбаларда ғибадатхана құлдары ретінде таратылған тұтқындардың саны 2850 деп көрсетілген. Жаңа жыл тойын тойлағаннан кейін Набонид Киш, Ларса, Урук және Ур қалаларын аралап, Оңтүстік Вавилонға қысқа сапар жасады. Урук қаласында ол Эанна ғибадатханасын егжей-тегжейлі қайта ұйымдастырып, құрбандық шалу рәсімдерін түзетті және Нериглиссардың тұсында тоқтатылған кейбір құрбандықтарды қалпына келтірді. Бір жазуда Набонид б.з.д. 555 жылы Киликияға екінші сәтті жорық жасағаны айтылған, мүмкін ол Сириядағы Хама қаласына шабуыл жасаған болуы мүмкін, бірақ жазба толық емес. Набонид Вавилон ғибадатханаларына дәстүрлі патшалық сыйлықтар бергенімен, оның билігінің басты құрылыс жұмысы, ол патша болғаннан кейін көп ұзамай ниет еткені, 610 жылы мидиялықтармен қиратылған Харрандағы Сінге арналған Эхулькхул ғибадатханасын қалпына келтіру болды. Набонид өзінің билігінің басында ғибадатхананың қирауы таңғаларлық оқиға екенін атап өтті: ол патша болғанға дейін дәл 54 жыл бұрын қиратылған еді. 54 жыл – бұл 18 жылдық үш цикл немесе айдың толық циклі. Эхулькхул Арабиядағы Тайма қаласында ұзақ уақыт болғаннан кейін ғана қалпына келтірілсе де, құрылыс жұмыстары одан да ертерек басталған болуы мүмкін және ол таққа отырғаннан бері оның мақсаты болған көрінеді. Набонидтің жазбаларында Харранға мидиялықтар қатер төндіріп, оны «қоршағандары» туралы да айтылған. Оның жазбаларына сәйкес, Набонидке Мардюк пен Сін түсінде ғибадатхананы қалпына келтіруді бұйырған, ал құдайлар оны мидиялықтардың ақырында қалпына келтірілетіндігіне сендірді, сондықтан шабуылдар қауіп төндірмей құрылыс басталды. Набонидтің діни сенімінен басқа, Эхулькхулді және оны қоршаған Харран қаласын қалпына келтіру саяси себептермен де қозғалған болуы мүмкін. Ассирия құлағаннан бері Таяу Шығыстағы саяси үстемдік Вавилон мен Мидияның арасында бөлініп, Набонидтің заманында шешілмеген мәселе болып қала берді. Набонид өзінің алдыңғылары Набуходоносор II мен Нериглиссарға жиі сілтеме жасап, өзін оларға теңегендіктен, екеуі де жеңімпаздар мен жауынгерлер, және бірнеше жазбалар Набонидтің патшалық билікке келген жылы әскери мәселелермен айналысқанын көрсетеді, бұл Набонид мәселені шешуге дайындалып отырғанын көрсетеді.

The earliest recorded activity of Nabonidus as king was visiting the city of Sippar on 4 July 556 BC, where he donated three minas of gold in the city's temple, the Ebabbar temple. The purpose of the visit may have been political, given that Sippar recognised Labashi Marduk as king just two weeks prior, nearly a month after Nabonidus had been proclaimed king. In the fall of 556 BC, Nabonidus led the Babylonian army on a campaign to Hume, eastern Cilicia, where Neriglissar had campaigned in 557 BC. That Nabonidus campaigned there so shortly after Neriglissar's campaign could suggest that Syria, which was under Bablyonian suzerainty, was threatened by raiders from Cilicia, or could point towards Nabonidus, in general, being concerned about the security of the empire. This initial campaign was successful and prisoners, gifts and booty were brought back to Babylon to use in the annual New Year's festival. Babylonian records give the number of prisoners later distributed as temple slaves as 2,850. After celebrating the New Year's festival, Nabonidus embarked on a short trip to southern Babylonia, visiting the cities of Kish, Larsa, Uruk and Ur. At Uruk, he conducted detailed reorganisations of the Eanna temple, making adjustments to the scheme of sacrificial offerings, and restored some offerings that had been interrupted under Neriglissar's reign. One inscription suggests that Nabonidus went on a second successful campaign to Cilicia in 555 BC, on the way perhaps attacking the city Hama in Syria, but the record is fragmentary. Though Nabonidus made the traditional royal donations to the temples in Babylon, the major building effort of his reign, proclaimed as his intention shortly after he became king, was restoring the temple Ekhulkhul, the temple dedicated to Sîn in Harran, which had been destroyed by the Medes in 610 BC. Nabonidus noted at the beginning of his reign that the date of the temple's destruction was a strange coincidence: it had been destroyed exactly 54 years before he became king. 54 years is three 18 year cycles, or a complete cycle of the moon. Though the Elhulkhul was not restored until after Nabonidus returned from a long period of staying in Tayma in Arabia, it is possible that construction work started considerably earlier and it appears to have been his goal since he assumed the throne. Nabonidus's inscriptions also mention that the Medes threatened Harran, "surrounding" it, and it is possible that building work was postponed until later in his reign due to the threat of Median raiders disturbing the building efforts. According to his inscriptions Nabonidus had been ordered to restore the temple by both Marduk and Sîn in a dream, and the gods had assured him that the Medes would eventually be restored so that construction could begin without being threatened by raids. In addition to Nabonidus's own religious beliefs, the restoration of the Ekhulkhul, and the city of Harran surrounding it, may also have been politically motivated. Since the downfall of Assyria, political hegemony in the Near East had been divided between Babylonia and the Medes, an issue that remained unresolved by the time of Nabonidus. As Nabonidus often refers to, and likens himself to, his predecessors Nebuchadnezzar II and Neriglissar, both conquerors and warriors, and several inscriptions allude to Nabonidus being preoccupied with military matters in his accession year, it seems that Nabonidus was preparing to resolve the matter.

Таймадағы Набонид

553 жылдың мамыр айында Набонид Арабияға жорыққа аттанды, бастапқыда Анти-Ливан тауларындағы бүліктерді басу үшін. Бабылдіктер жеңіске салыстырмалы түрде жылдам жетті, ал Набонид тамыз айында Анти-Ливан тауларына жақын қалып, Бабылға жабдықтар тасымалдауын қадағалап отырды. Кейбір уақыт ауырып жатқаннан кейін Набонид Амурру мен Эдомға шабуыл жасап, бұрын белгісіз қалаларды басып алды. 553 жылдың желтоқсанында немесе 552 жылдың қаңтарында Набонид Арабияда Дадану патшасына қарсы күресті. Наурыз немесе сәуір айларында Набонид Дадану патшасын жеңіп, Арабиядағы басқа қалаларды, соның ішінде Тайма қаласын да басып алды. Бабыл деректерінде Набонидтің Арабия жерлерін оңтүстікке қарай Мединаға дейін (сол кезде Ятрибу деп аталған) жаулап алғаны айтылады. Тайманы басып алғаннан кейін Набонид он жылға жуық сол жерде қалды, Вавилонға 543 немесе 542 жылдың қыркүйегі немесе қазанында ғана оралды. 543 жылдың қазанында оралған күні – Вавилонның сақталған құжаттарында ең көп қолдау табатын күн. Таймадағы ұзақ тұрудың мақсаты, іс жүзінде өзін-өзі қуғынға салу, түсініксіз және талқыланып жүр, жалпыға бірдей қолдау табатын түсіндірме ұсынылмаған. Бұл кезеңнің тарихы жақсы белгілі емес және дереккөздердің жетіспеуіне байланысты егжей-тегжейлі қалпына келтіру мүмкін емес. Бұл кезеңдегі бірнеше патшалық жылнамалардағы жазбалар толығымен немесе дерлік толығымен жоғалып кеткен. Набонидтің өзінің есебінде айтылғандай, бұл кезеңде Ұлы Кирдің (кейін Набонидті биліктен құлатқан) тұсында жазылған. Набонид Тайма қаласын қалың қабырғалармен қоршап, жаңа ғимараттармен әшекейлеп, Бабылдағы патша сарайына ұқсас, бірақ одан әлдеқайда кіші сарай салып, қаланы бабылдық үлгіде қайта жаңартып, қайтадан салған. Таймадағы қазіргі археологиялық қазбалар қаланың VI ғасырда едәуір кеңейгенін, соның ішінде кең ауқымды суару жүйесін салғанын көрсетті. Кейбір қираған жерлердің кейбір мотивтері айқын вавилондық ықпалға сілтеме жасайды, мысалы, ай, жұлдыз және қанатты дискісі бар құрбандық үстелі (Вавилониядағы діни мотивтерді еске түсіреді). Арабияға жасалған жорықтың себебін анықтау қиын емес, өйткені бұл, әлдебір, батысқа қарай Вавилонияның кеңеюінің келесі қадамы болды. Бабыл әскерлері алғаш рет Ассириядан Левантты жаулап алумен бірге араб патшалықтарымен байланысқа түсті, ал науқан, әрине, Бабыл империясын батысқа қарай кеңейтуді көздеді. Арабия арқылы өтетін көптеген сауда жолдары болғандықтан, бұл аймақ өте бай және тартымды болды. Тайманы басып алу мақсаты қала арқылы өтетін маңызды сауда жолдарын (соның ішінде Мысырдан Бабылға дейінгі негізгі сауда жолын) бақылау болуы мүмкін. Сауда жолының пайдасын тиімді пайдалану үшін билікті жергілікті күшті бабылдықтар жүзеге асыруы керек болды. Алайда, Тайма қаласында бабылдық әскерді орналастырып, басқаруды басқарушыға қалдыру жеткілікті болар еді, патшаға аймақты тыныштық орнату үшін Арабияда он жыл болудың қажеті болмас еді. Бұдан басқа, экономикалық пайдадан басқа, Тайма аймағы стратегиялық тұрғыдан көп пайда әкелмеді. Арабтар Бабылға немесе осы уақыттағы басқа бір күшке қауіп төндірмеді, ал Мысыр әлеуетті күшті қарсылас болса да, Мысырмен Арабияның терең жерінде оқшауланған қаланы нығайту арқылы күресу, Палестинадағы Вавилон жерлерін нығайту мен гарнизонға орналастырудың орнына, мүмкін емес стратегия болар еді. Тайманың шалғай және қолжетімді емес орналасуына байланысты Набонид өзінің империясының ауырлық орталығын батысқа қарай жылжытып, жаңа астана салуды көздеген деген дәлелдің негізі жоқ. Теймаға келуіне Набонидті діни себептер талпындырған болса да, аймақта бірнеше ай құдайлары бар екенін және Набонидтің ай құдайы Сінге құрметімен байланысты болғанын ескерсек, мұндай үлкен іс-әрекетті тек сеніммен қозғаған болар еді. Вайсманның айтуынша, Тайма қаласында ұзақ уақыт болудың кез келген діни түсіндірмелерін жоққа шығаруға болады, өйткені қалада Бабыл ғибадатханаларының немесе Сінге арналған ғибадатхананың болуы немесе құрылысы туралы ешқандай дерек айтылмаған. Болиу сонымен қатар Набонидтің аяттық есебі патшаның діни сенімдеріне көп көңіл бөлген, бірақ Таймадағы діни іс-әрекеттер туралы ештеңе айтпағанын атап өтті. Набонид Тайма қаласында болған кезде оның ұлы және мұрагері Белшазар Бабылда билік жүргізуді қолға алды. Мүмкін, Таймадағы ұзақ тұру Набонидтің реформашыл діни ұстанымына қарсы шыққан, мүмкін, оның өзінің ұлы Белшазар бастаған фракциямен арадағы саяси күрестің нәтижесі болды, және Белшазар Бабылда регент ретінде билік жүргізгенде өзін-өзі қуғынға салуға келісімге келді. Өзінің жазбаларында Набонид Таймадағы тұруын "бабылдіктердің тәухидсіздігіне" жатқызады. Набонид, әлдебір, солтүстіктегі медтер енді қауіпті болмайынша, батысқа жорық жасады. Болиу Набонидтің Ұлы Кирді бүлікке көтеруге және медтерге қарсы соғыс бастауға ынталандырғанын, тіпті онымен одақтас болғанын мүмкін деп санайды, өйткені Набонидтің Таймадағы тұруының басталысы Кирдің билікке келуімен сәйкес келеді. Болиудың сөзіне сүйенсек: "егер патшаның стратегиялық қабілеті болмаса, оның Бабыл әскерінің маңызды бөлігін Арабияға ұзақ жорыққа аттандырмас бұрын империяның солтүстік және шығыс шекараларының, кем дегенде бірнеше жылға, қауіпсіздігіне көз жеткізгеніне сену қиын". Таймадағы тұруы барысында Ұлы Кир өзінің билігі астында кең империяны консолидациялады. Регент ретінде Белшазар Кирдің өсіп келе жатқан Ахеменид империясының қаупін жақсы сезінді, өйткені ол Сиппардағы және жақын жердегі қорғаныс құрылыстарына ресурстар жұмсағаны туралы жазылған.

In May 553 BC, Nabonidus departed to campaign in Arabia, initially to suppress a rebellion in the Anti Lebanon Mountains. The Babylonians achieved victory relatively quickly, and Nabonidus still remained near the Anti Lebanon Mountains in August, overseeing the transport of supplies back to Babylon. After a period of illness, Nabonidus then moved on Amurru and Edom and captured an otherwise unknown city. By December 553 BC or January 552 BC, Nabonidus was campaigning in Arabia, fighting against the king of Dadanu. By March or April, Nabonidus had defeated the king of Dadanu, and had captured other cities in Arabia, including the city of Tayma, which he had established as a provisionary seat for himself by the summer of 552 BC. Babylonian sources state that Nabonidus conquered Arabian lands as far south as Medina (called Yatribu at this time). After conquering Tayma, Nabonidus would stay there for about a decade, not returning to Babylon until September or October of 543 or 542 BC. October 543 BC is the return date most supported by surviving Babylonian documentation. The purpose for this prolonged stay, effectively self exile, in Tayma are unclear and debated, with no proposed explanation having universal support. The history of this period is poorly known and cannot be reconstructed in great detail, on account of a lack of sources. Entries in several royal chronicles for this period are completely, or nearly completely, missing. According to the Verse Account of Nabonidus, a biased document probably written in the reign of Cyrus the Great (who ultimately deposed Nabonidus), Nabonidus conducted extensive building work at Tayma, fortifying it with new walls, embellishing it with new buildings and constructing a royal palace similar to, but likely considerably smaller than, his royal palace at Babylon, essentially rebuilding the city in a Babylonian fashion. Modern archaeological excavations at Tayma has revealed that the city underwent considerable expansion during the 6th century, including the construction of an extensive irrigation system. Some motifs on some of the ruins point towards a clear Babylonian influence, such as an offering table with a crescent, a star and a winged disk (reminiscent of religious motifs in Babylonia). The reason for the Arabian campaign in the first place is not difficult to ascertain, as it probably represents the next step in the growing expansionism of Babylonia in the west. Babylonian forces had first come into contact with the Arabian kingdoms proper with the conquest of the Levant from Assyria, and the campaign was most likely intended to expand the Babylonian Empire westwards. Due to the many trade routes passing through Arabia, the region was incredibly wealthy and represented an appealing target. It is possible that the intention of conquering Tayma was to control these important trade routes that ran through the city (including the major trade route from Egypt to Babylon). To efficiently reap the benefits of the trade route, authority would have had to be enforced by a strong, local Babylonian force. However, stationing a Babylonian force at Tayma and leaving a governor in charge would have sufficed, the king would not have needed to stay in Arabia for ten years in order to pacify the region. Furthermore, beyond economical gains, the Tayma region was not of much strategic use. The Arabs were not a threat to Babylon, or any other power at this time, and though Egypt was a potentially powerful adversary, dealing with the Egyptians through fortifying a city isolated deep in Arabia, rather than fortifying and garrisoning the Babylonian lands in Palestine, would have been an unlikely strategy. Due to the remote and inaccessible location of Tayma, an argument that Nabonidus intended to move the centre of gravity of his empire westwards, through constructing a new capital there, has no basis. Though Nabonidus could have been motivated to stay in Tayma for religious reasons, given that there were several prominent lunar deities in the region and Nabonidus was a devotee of the moon god Sîn, it seems unlikely that such a large endeavour would have been motivated solely by faith. Per Wiseman, any religious explanations for the prolonged stay at Tayma can be discarded as no sources mention the presence or construction of Babylonian temples, or a temple dedicated to Sîn, in the city. Beaulieu also points out that the Verse Account of Nabonidus, otherwise very focused on the king's religious beliefs, makes no mention of any religious activities at Tayma, which it surely would have done had the campaign and prolonged stay been religiously motivated. During Nabonidus's stay at Tayma, his son and heir Belshazzar was put in charge of ruling in Babylon as regent. It is possible that the prolonged stay in Tayma was the result of a political struggle with a faction, possibly led by his own son Belshazzar, opposing Nabonidus's reformist religious stance, and an agreement was reached to go into self imposed exile while Belshazzar ruled as regent in Babylon. In his own inscriptions, Nabonidus attributes his stay at Tayma to the "impiety of the Babylonians". Nabonidus probably only campaigned in the west after making sure that the Medes in the north were no longer a threat. Beaulieu believes it possible that Nabonidus had encouraged Cyrus the Great to rebel and wage war against the Medes, and had even allied with him, seeing as the beginning of Nabonidus's stay in Tayma coincides with the beginning of Cyrus's reign. Per, Beaulieu: "unless one assumes that the king was totally devoid of strategic ability, it seems hard to believe that he would have engaged a significant part of the Babylonian army in a long campaign to Arabia without making sure that the northern and eastern borders of the empire would be secure, at least for a certain number of years". As the stay in Tayma continued, Cyrus the Great consolidated a vast empire under his rule. Belshazzar as regent became acutely aware of the threat presented by Cyrus's growing Achaemenid Empire, as he is recorded as having expended resources at projects in Sippar and nearby defenses.

Діни саясат

Набонид обычно характеризуется как пытавшийся провести религиозные реформы в Вавилонии, стремясь возвысить лунного бога Сина до статуса верховного божества и понизив вавилонского национального божества Мардука. Возвышение Сина было подобно тому, как богиня Инанна была возвышена до видного положения в Уруке во времена Аккадской империи, более чем за тысячу лет до этого, или как Мардук первоначально был возвышен в Вавилонии при Навуходоносоре I (1125–1104 гг. до н.э.). В отличие от этих более ранних успешных возвышений, попытка возвысить Сина потерпела неудачу. Эта неудача произошла из-за того, что возвышение Сина встретило значительное сопротивление внутри самой Вавилонии, и из-за вторжения и завоевания персами положило конец политическим средствам, с помощью которых возвышение могло быть завершено. Помимо строительных надписей, «Стихoтворный рассказ Набонида» также намекает на попытки установить Сина как верховного бога месопотамского пантеона. Публикация «Стихoтворного рассказа» в 1924 году привела к тому, что научное внимание было уделено другим надписям и записям, касающимся Набонида. Примечательно, что во многих его надписях не признается Мардук как глава пантеона или он полностью опускается, и они часто содержат несоразмерную похвалу Сину. Вероятно, преданность Набонида Сину неуклонно росла на протяжении всего его правления, поскольку эпитеты, данные Мардуку и Сину на протяжении его правления, значительно различались. Даже в начале своего правления эпитеты, данные Мардуку, были минимальными, такие как «царь богов», «господин господ» и «вождь богов», что значительно меньше обычного количества титулов. В отличие от этого, Сину дается множество эпитетов, в том числе некоторые ранее не слышанные, такие как «сияющий бог», «свет человечества», «возвышенный бог» и «возвышенный господин». Набонид вряд ли мог приступить к проведению религиозных реформ в начале своего правления, особенно поскольку он только захватил трон путем узурпации. Его ранние надписи, по сути, ортодоксальны, но указывают на намеренное сдерживание в прославлении Мардука и намеренное несоразмерное прославление Сина. Надписи, относящиеся ко времени, проведенному Набонидом в Тайме, предполагают, что король вернулся к «ортодоксии» в этот период, надписи больше не прославляют Сина в несоразмерной степени (божество почти не упоминается) и вместо этого дают Мардуку более сложные и уместные эпитеты, такие как «первый среди богов», «возвышенный царь богов», «господин всего» и «царь неба и подземного мира». Эти надписи резко контрастируют с надписями Набонида в годы после его возвращения в Вавилон, где Син неоднократно возвышается, а Мардук более или менее игнорируется, за исключением одной надписи, где он появляется лишь как спутник Сина. Возможно, возвращение к ортодоксии во время пребывания Набонида в Тайме произошло из-за того, что Вавилонией управлял регент Белшацзар, который, возможно, убедил Набонида держаться подальше от Вавилонии и инициировал четкое возвращение к ортодоксии, опасаясь конфронтации с олигархией и духовенством. Надписи, относящиеся ко времени после возвращения Набонида в Вавилон, показывают, что он больше не колебался возвышать Сина и начал навязывать религиозную реформу, которая зашла настолько далеко, что отвергла Мардука, который был бесспорным верховным божеством Вавилона не менее шести веков. В нескольких надписях традиционные титулы Мардука, например, «царь богов» и «отец и создатель богов», приписываются Сину, например, в этой надписи, касающейся строительных работ в храме Эбаббар в Ларсе (не том же храме, что и храм с тем же названием в Сиппаре), приписывает традиционные титулы Мардука Сину:

Nabonidus has typically been characterised as attempting religious reforms in Babylonia, wishing to raise the moon god Sîn to the status of supreme deity and demoting the Babylonian national deity Marduk. The elevation of Sîn was similar to how the deity Inanna was elevated to a prominent position in Uruk during the time of the Akkadian Empire, more than a thousand years prior, or how Marduk had originally been elevated in Babylonia under Nebuchadnezzar I ( 1125–1104 BC). In contrast to these earlier successful exaltations, the attempt to elevate Sîn met with failure. This failure is because the exaltation of Sîn met with considerable opposition within Babylonia itself, and because the invasion and conquest by the Persians put an end to the political means with which the exaltation could be completed. In addition to building inscriptions, the Verse Account of Nabonidus also alludes to attempts to establish Sîn as the foremost god of the Mesopotamian pantheon. The publication of the Verse Account in 1924 saw scholarly attention being given to other inscriptions and records concerning Nabonidus. Notably, many of his inscriptions fail to acknowledge Marduk as the head of the pantheon, or omit him entirely, and they often contain disproportionate praise for Sîn. It seems probable that Nabonidus's devotion to Sîn steadily increased throughout his reign, as the epithets granted to Marduk and Sîn throughout his reign varied considerably. Even early in his reign, the epithets granted to Marduk were only the minimum, epithets such as "king of the gods", "lord of lords" and "leader of the gods", a notably smaller array of titles than usual. In contrast Sîn is granted a large array of epithets, including some previously unheard of, with examples such as "shining god", "light of mankind", "exalted god" and "exalted lord". Nabonidus could hardly have moved to issue religious reforms early in his reign, especially as he had only taken the throne through usurpation. His early inscriptions are ostensibly orthodox, though point towards intentional restraint in glorifying Marduk and intentional disproportionate glorification of Sîn. Inscriptions from the time Nabonidus spent in Tayma seem to suggest that the king returned to "orthodoxy" during this period, with inscriptions no longer glorifying Sîn to a disproportionate degree (the deity barely being mentioned) and instead giving Marduk more elaborate and appropriate epithets, such as "foremost of the gods", "lofty king of the gods", "lord of everything" and "king of heaven and the underworld". These inscriptions stand in sharp contrast to inscriptions by Nabonidus in the years after his return to Babylon, wherein Sîn is repeatedly exalted and Marduk is more or less ignored, with the exception of one inscriptions where he appears merely as Sîn's companion. It is possible that the return to orthodoxy during Nabonidus's time in Tayma was because Babylonia was under the regency of Belshazzar, who might have convinced Nabonidus to stay away from Babylonia and instituted a clear return to orthodoxy, fearing confrontation with the oligarchy and clergy. Inscriptions from the time after Nabonidus's return to Babylon suggest he was no longer hesitant to exalt Sîn, and that he began imposing a religious reform that went as far as to reject Marduk, who had been Babylon's undisputed supreme deity for at least six centuries. Several inscriptions attribute Marduk's traditional titles, for instance "king of the gods" and "father and creator of the gods" to Sîn, for instance this inscription concerning building work at the Ebabbar temple in Larsa (not the same temple as the one of the same name at Sippar), attributes Marduk's traditional titles to Sîn:

Некоторые надписи также указывают на попытку исторического ревизионизма, приписывая успехи Навуходоносора II в надписях не Мардуку, а Сину, и в одной надписи описывается, как Син, а не ассирийский бог Ашур, доверил ассирийским царям Есархаддону и Ашшурбанипалу всеобщее правление. Син также заменил роль Мардука в призыве правителей к царству. В одной надписи говорится, что Набонид был предопределен к царству богами Сином и Нингаль (супругой Сина) еще в утробе матери. Возвышение Сина достигло своего пика после восстановления Эхульхуля, и последний известный текст Набонида, содержащий религиозные элементы, заходит настолько далеко, что называет традиционные жилища Мардука в Вавилоне, храмы Эсагила и Эзида, храмами и жилищами Сина. Хотя, по-видимому, Эсагила никогда не был «захвачен» Сином, замена Мардука Сином в храме была планом, который Набонид серьезно рассматривал, оправдывая это тем, что в храме была лунная символика, отмеченная символом полумесяца, что должно было означать, что он изначально предназначался для Сина. В одной надписи Сину дается эпитет «бог богов», самый высокий известный эпитет, когда-либо данный месопотамскому божеству. Конкретных доказательств, касающихся религиозных идей Набонида, относительно мало, и ни в одном из сохранившихся документов нет теологических основ веры и убеждений царя. Не все историки разделяют мнение о том, что Набонид был религиозным реформатором. По словам Дональда Уайзмана, Набонид «не стремился создать какую-либо исключительную роль для [Сина] в Вавилоне». Уайзман характеризует Набонида как глубоко религиозного и поддерживающего Мардука, как и все другие вавилонские цари. Помимо храма Эхульхуль, Набонид также упоминается в надписях как проводивший реставрационные работы в храмах в самом Вавилоне, Ларсе, Сиппаре и Ниппуре. Уайзман объясняет оппозицию религиозных чиновников Набониду тем, что царь ввел новую царскую кассу в храмах и святилищах, где часть дохода храмов должна была поступать царю под надзором царских чиновников, и отмечает, что более поздние документы Кира Великого, относящие Набонида к нечестивым по отношению к Мардуку, могут быть пропагандой. Хотя Набонид использует нехарактерно высокие эпитеты для Сина во многих надписях, Вайерхаузер и Новотны отметили, что большинство этих эпитетов обычно ограничиваются надписями и текстами, документирующими работы по храму Эхульхуль в Харране, культовому центру Сина. Таким образом, Вайерхаузер и Новотны не считают доказательства достаточно сильными, чтобы поддержать идею о том, что Набонид фанатично продвигал Сина и стремился полностью заменить Мардука в самой Вавилонии.

Some inscriptions also point towards an attempt at historical revisionism, with the successes of Nebuchadnezzar II being attributed to in inscriptions not to Marduk, but to Sîn, and one inscription describing Sîn, rather than the Assyrian deity Ashur, as having entrusted the Assyrian kings Esarhaddon and Ashurbanipal with universal rule. Sîn also replaced Marduk's role of calling rulers forth for kingship. One inscription states that Nabonidus had been destined for kingship by the deities Sîn and Ningal (Sîn's consort) in his mother's womb. The exaltation of Sîn reached its height after the rebuilding of the Ekhulkhul and Nabonidus's latest known text containing religious elements goes as far as to refer to Marduk's traditional dwellings in Babylon, the temples Esagila and Ezida, as the temples and dwellings of Sîn. Though it does not appear that the Esagila was ever "usurped" by Sîn, replacing Marduk in the temple by Sîn was a plan seriously considered by Nabonidus, who justified it by pointing out that there was lunar symbolism in temple through it being marked with a crescent symbol, which must have meant that it was originally intended for Sîn. In one inscription, Sîn is given the epithet "god of gods", the highest known epithet ever given to a Mesopotamian deity. Concrete evidence surrounding Nabonidus's religious ideas is relatively scarce and no surviving documents contain any theological foundations for the king's faith and beliefs. Not all historians share the view that Nabonidus was a religious reformer. According to Donald Wiseman, Nabonidus "did not seek to create any exclusive role for [Sîn] in Babylon". Wiseman characterises Nabonidus as deeply religious and in support of Marduk, as all other Babylonian kings. In addition to the Elhulkhul temple, Nabonidus is also recorded in inscriptions as having conducted restoration work at temples in Babylon itself, Larsa, Sippar and Nippur. Wiseman attributes the opposition by religious official towards Nabonidus to that the king had introduced a new royal cash box in temples and sanctuaries, wherein some of the income of the temples was to be provided to the king, under the supervision of royal officials, and notes that Cyrus the Great's later documents referring to Nabonidus as irreverent in regards to Marduk could be propaganda. Though Nabonidus uses uncharacteristically high epithets for Sîn in many inscriptions, Weiherhäuser and Novotny pointed out that a majority of these epithets are generally limited to inscriptions and texts that document work on the Ekhulkhul temple in Harran, Sîn's cultic centre. Thus, Weiherhäuser and Novotny do not consider the evidence strong enough to support the idea that Nabonidus fanatically promoted Sîn, and sought to fully replace Marduk, within Babylonia itself.

Бабылдың соңғы билігі мен құлдырауы

Набонидтің Таймадан не үшін Бабылға оралғандығы белгісіз. Мүмкін, ол Ұлы Кирдің күшейіп бара жатқан билігінен қорқып, немесе діни мәселелерде және билігінің шегінде Белшазармен келіспеушіліктер болған шығар. Ол оралғаннан кейін, жоспарлаған діни реформаларын да жылдам бастады, мүмкін, жасының үлкендігіне байланысты және өлмей тұрып реформаларды аяқтауға тырысты. Набонидтің патшалықтың соңғы жылдарындағы басты жобасы – Харандағы Эхульхульдегі құрылыс жұмыстарын аяқтау болды, храм түпкілікті негізінің үстіне қайта салынды. Набонид өзі храмды қайта салуды өзінің патшалықтың ең маңызды жетістігі деп санады. Ур, Ларса, Сиппар және Акад қалаларында да құрылыс жұмыстары жүргізілді. Кейбір мәліметтерге сәйкес, Набонид патшалық құрған кезде Бабылда ашаршылық болған. Набонид бұл ашаршылықты халықтың патшаның діни реформаларына құлақ аспауының салдары деп, Сіннің ашуын тудырған белгі деп есептесе, халық бұл ашаршылықты Мардуктың патшаның діни ерестігіне деген ашуымен байланыстырды. Патша Таймаға кеткен кезде тоқтатылған Жаңа жыл мерекесі, Набонид оралғаннан кейін жыл сайын дәстүрлі түрде қайта тойланды. Бұл мереке Набонид жоқта тоқтатылған, себебі ол Мардуктың билігін жыл сайын жаңартқан және Бабылдың тыныс-амыршылығын қамтамасыз еткен. Кирдің қаупі күннен-күнге жақындап келе жатты. Жазбалардың фрагменттілігіне байланысты нақты айту мүмкін емес, бірақ б.з.б. 540/539 жылдардың қысында Урук маңында парсы және вавилондық әскерлер арасында қақтығыс болған болуы мүмкін. Б.з.б. 539 жылы Жаңа жыл мерекесін тойлағаннан кейін Набонид қауіпсіздік үшін Урук, Акад, Киш, Марад және Хурсакакламма қалаларының құдайларының мүсіндерін астанаға әкелді, бұл солтүстік-шығыстан күтілетін шабуылға қарсы алғашқы қадам болды. Бұл Набонидтің парсы шабуылын күткенін және оған бірнеше ай бұрын дайындық жүргізгенін көрсетеді. Мүсіндерді соғыс кезінде қорғау – дәстүрлі әдіс болғандықтан (жеңімпаз жаулар әдетте құдайлардың мүсіндерін ұрлайтын), мүсіндерді осылай тасымалдау тасымалданатын құдайлардың культына үлкен бұзылыс келтірді. Мысалы, Иштар мүсінін Уруктан Вавилонға тасымалдау, культ тоқтамауы үшін Уруктан Вавилонға тамақ және су сыйлықтарын жеткізуді талап етті. Бабылға жақын Кута, Сиппар және Борсипа қалаларының құдайлары әкелінбеді. Мұның себебі белгісіз, бірақ түрлі болжамдар бар. Набонид цилиндрінің аудармасын жариялаған Сидни Смит 1924 жылы Набонид сол қалалардың мүсіндерін де астанаға шақыра алғанын, бірақ жергілікті діни қызметкерлер Набонидтің діни реформаға жасаған әрекетіне наразы болғандықтан бас тартқан болуы мүмкін деп болжады. Кейін Смит басқаша гипотеза ұсынды, Сиппар, Борсипа және Кута Вавилонның орталық аймағында, мықты бекіністермен және Набуходоносор II тұсында солтүстік шабуылдарынан қорғау үшін салынған Медия қабырғасымен қорғалғандықтан, мүсіндерін қорғау үшін Вавилонға жіберудің қажеті болмаған, ал Урук сияқты шеткері қалалар жақсы қорғалмаған деп санайды. Бірақ Киш және Хурсакакламма Сиппарға қарағанда Бабылға жақын болғандықтан бұл сәл күмәнді көрінеді. Сонымен қатар, Стефан Завадский 2012 жылы Сиппардың Бабылға кейбір құдайларды жібергенін, бірақ олардың бас қамқоршысы Шамаш мүсінін емес екенін көрсетті. Бұл Сиппар және басқа қалалардың өздерінің құдайларын Бабылға жібермеуін түсіндірудің ықтимал еместігін білдіреді. Завадский бірнеше мүмкін түсіндірмелер ұсынды, соның ішінде Сиппар парсы шабуылына жақын уақытта өтетін дәстүрлі культтік рәсімдерін тойлауды қалаған, сондықтан мүсінді Бабылға ауыстыруға уақыт болмаған, немесе Набонидтің өзі мүсінді Сиппарда қалдыруға бұйрық берген болуы мүмкін. Набонид бұл бұйрықты Сиппардан солтүстікке қарай парсыларды тоқтатуға ниеттенгендіктен берген болуы мүмкін, ал мүсінді Сиппардан алып тастау Набонидтің жеңіске сенбегендігінің белгісі ретінде қабылдануы мүмкін. Соңғы құдайлар Бабылға кіргеннен кейін көп ұзамай Кир Бабылға басып кірді. Набонидтің дайындықтарына қарамастан, Бабыл парсылардың қолына бір айдан кем уақыт ішінде түсті. Парсылардың басып алуына дейін Гутий аймағының бабылдық әміршісі болған Угбару деген кісі көтеріліс жасаған болуы мүмкін. Угбару Набонидке қарсы көтеріліп, Кирдің жағына қосылды және Бабылға қарсы шабуылдағы бас қолбасшы болды. Угбарудың көтерілісі Набонидтің Таймадан оралуына себеп болған болуы мүмкін. Кирдің алғашқы әрекеті Опис қаласына шабуыл жасау болды. Опис шайқасы – парсылардың шешуші жеңісі болды, вавилондықтарға ауыр шығын келтіріп, вавилондық әскерлерді Медия қабырғасының артына шегінуге мәжбүр етті. Содан кейін, б.з.б. 539 жылдың 10 қазанында Сиппар Кирдің қарсылығынсыз алынды, ал Набонид Бабылға шегінді. Сиппар неге қарсылықсыз берілгені белгісіз. Мүмкін, Сиппар билігі Набонидтің діни саясатына наразы болған, немесе Опистегі вавилондықтардың жеңілісін шешуші деп есептеген, сондықтан қарсылықтың мәні жоқ деп ойлаған. Сиппардағы жағдайдың шатас екенін көрсетеді, өйткені Сиппардың құлауынан кейінгі күні (11 қазан) дамыл жазылған тақта Набонидтің патшалығына жатқызылған. 12 қазан күні парсы әскері, әмірші Угбару басшылығымен, қарсылықсыз Бабылға кірді. Набонидтің патшалығына жатқызылған соңғы тақта Уруктан дамыл жазылған және 13 қазанмен даталанған, бұл оның патшалығының соңғы күні деп есептеледі. Парсы әскерлері Бабыл храмдарын күзетуге тағайындалды, соның арқасында дін қызметкерлері өздерінің қызметтерін және рәсімдерін қауіпсіздікпен жалғастыра алды. 29 немесе 30 қазан күні Кир өзі Бабылға жаңа патша ретінде кірді. Ол халықтың құрметіне ие болды, бірақ бұл құрметтің мәні – Кирдің өзі ұсынғандай, зұлымдықтан құтқарушы ретінде, әлде жаулап алушы ретінде бағалауға болады. Набонидтің патшалығының соңы кейде Бабылдың парсыларға құлауына, 12 қазанға, Набонидтің патшалығына жатқызылған соңғы тақтан бір күн бұрын, немесе Кирдің қалаға кірген күніне, Кирдің ресми түрде патша болған күніне байланысты да даталанады.

It is unclear why Nabonidus returned to Babylon from Tayma. Potential explanations include fearing the growing power of Cyrus the Great or perhaps serious disagreements with Belshazzar on religion and the extent of his authority. Upon his return, he also swiftly began to seriously institute his intended religious reforms, perhaps expending so much effort because of his advanced age and wanting to see the reforms through before he died. The major project of Nabonidus's later reign was the completion of the building projects at the Ekhulkhul in Harran, with the temple rebuilt directly on top of its original foundation. Nabonidus himself considered the rebuilding of the temple to be the major achievement of his reign. Building work was also conducted in Ur, Larsa, Sippar and Akkad. Some evidence suggests that there was famine in Babylonia during Nabonidus's later reign. Nabonidus appears to have attributed it to a sign of Sîn's wrath that the people were not responsive to the king's religious reforms, whereas the populace likely attributed it to Marduk's wrath with the king's heretical faith. The New Year's festival, suspended during the king's absence in Tayma, was celebrated in its traditional manner annually once again after Nabonidus returned. It is noteworthy that the festival was suspended in Nabonidus's absence given that it was effectively an annual reinstatement of Marduk's authority and was conducted to ensure the well being of Babylon. The threat of Cyrus loomed ever closer. Though the records are too fragmentary to tell with certainty, it appears that there was already a confrontation between Persian and Babylonian troops in the winter of 540/539 BC, near Uruk. After the celebration of the New Year's festival in 539 BC, Nabonidus had the statues of the gods of Uruk, Akkad, Kish, Marad and Khursagkalamma brought to the capital for safety, the conventional first step in anticipation of attacks from the north east. This suggests that Nabonidus expected a Persian attack and was making preparations several months before it came. Though this was the conventional method to protect the divine statues in times of war (victorious enemies typically stole cultic statues), transport of statues in this fashion caused considerable disruption in the cults of the gods transported. For instance, the transport of the statue of Ishtar from Uruk to Babylon probably meant that offerings of food and drink had to be carried from Uruk to Babylon to give to the statue, to ensure that the cult was not interrupted. The gods of some cities close to Babylon, such as Cutha, Sippar and Borsippa, were not brought to the capital. The reason for this is not known, but speculative explanations have been proposed. Sidney Smith, who published the translation of the Nabonidus Cylinder, suggested in 1924 that Nabonidus could have summoned the statues of those cities to the capital as well, but that the local priesthoods were disgusted by Nabonidus's attempt at religious reform and thus refused. Smith later proposed an alternative hypothesis, wherein he postulated that Sippar, Borsippa and Cutha were in the Babylonian heartland, protected by strong fortifications and the Median Wall (built under Nebuchadnezzar II to protect against attacks from the north), and as such would not have needed to send their statues to Babylon for protection, whereas more outlying cities such as Uruk were not as well protected. This seems unlikely given that Kish and Khursagkalamma were closer to Babylon than Sippar was. Furthermore, Stefan Zawadzki demonstrated in 2012 that Sippar did send certain gods to Babylon, just not their main statue of their patron deity Shamash. This means that the explanation of Sippar and the other cities refusing to send their gods to Babylon seems unlikely. Zawadzki offered several possible explanations, including that Sippar wished to celebrate its traditional cultic rituals, which were close in time to the Persian invasion, and that there thus was not any time to transfer the statue to Babylon, or that perhaps Nabonidus himself had ordered the statue to remain in Sippar. Nabonidus might have ordered this since he intended to stop the Persians a short distance north of Sippar, and removing the statue from Sippar could have been construed as Nabonidus not having faith in his own victory. Shortly after the last gods had entered Babylon, Cyrus invaded Babylonia. Despite Nabonidus's preparations, Babylonia fell to the Persians relatively quickly, the conflict lasting less than a month. It seems probable that the Persian invasion was preceded by a revolt by a man by the name Ugbaru, who might have been the appointed Babylonian governor of the region of Gutium. Ugbaru revolted against Nabonidus, joined Cyrus, and was made the primary general in the Babylonian campaign. Depending on when it took place, Ugbaru's revolt may have been one of the factors that made Nabonidus return from Tayma. Cyrus's first move was to attack the city of Opis. The battle of Opis was a decisive Persian victory, inflicting heavy casualties on the Babylonians and forcing the Babylonian forces to retreat beyond the Median Wall. Shortly thereafter, on 10 October 539 BC, Sippar was taken by Cyrus without a fight and Nabonidus retreated to Babylon. Why Sippar surrendered without a fight is not clear. It is possible the authorities at Sippar were disgruntled with Nabonidus's religious policies or else viewed the Babylonian defeat at Opis as so decisive that further resistance was pointless. Evidently there was some confusion at the time given that a tablet from Sippar, dated to 11 October (the day after the city's fall) was still dated to the reign of Nabonidus. On 12 October, the Persian army, led by the governor Ugbaru, entered Babylon without a fight. The last tablet dated to Nabonidus's reign is from Uruk and is dated to 13 October, which is usually considered the end date of his reign. Shield bearing Persian troops were assigned to guard the temples of Babylon, so that priests in safety could continue their services and rituals. On 29 or 30 October, Cyrus himself entered Babylon as its new king. He received the acclamation of the people, though whether it was as a liberator from oppression, as Cyrus presented himself, or as a conqueror, is open to interpretation. The end of Nabonidus's reign is sometimes alternatively dated to Babylon's fall to the Persians on 12 October, a day earlier than the last tablet dated to Nabonidus's reign, or to Cyrus's entry into the city, when Cyrus formally became king.

Тағдыр

Ежелгі жазбалар Бабыл құлағаннан кейін Набонидтің тағдыры туралы әртүрлі пікір білдіреді. Б.з.д. V/IV ғасырындағы грек тарихшысы Ксенофонт Угбару (немесе 'Гобряс') Набонидті Бабыл жаулап алынғанда өлтіргенін жазды, бірақ Ксенофонт Белшазарды айтқан болуы мүмкін, оның Бабыл құлауы кезіндегі өлімі Киелі кітаптағы Даниял кітабында да тіркелген. Беросс Набонидтің Бабыл құлағаннан кейін Борсиппада Кирге бағынғанын, ол онымен "ізетпен" қарым-қатынас жасағанын, өмірін сақтап, зейнеткерлікке шығуына рұхсат бергенін немесе оны Карманияда (шамамен қазіргі Ирандағы Керман провинциясы) губернатор етіп тағайындағанын жазды, онда Набонид өмірінің қалған бөлігін өткізді. Патшалық жылнамаларында Набонидтің шегінуінен кейін Бабылде тұтқындалғаны айтылады, ал одан кейінгі тағдыры белгісіз. Династиялық болжам Беросс айтқанын растайды, Набонид тақтан алынып, "басқа елге" жер аударылғанын мәлімдейді. Егер Бероссқа сенсек, Набонид Дарий Ұлының (б.з.д. 522–486 ж.) билігінде де өмір сүрген, Кир мен оның ұлы және мұрагері Камбиз II-ден аман қалған, себебі Беросс "Дарий патша өзінің провинциясының бір бөлігін өзіне қосып алды" деп хабарлайды. Анасының қайтыс болған кездегі жасын ескерсек, Набонидтің де жүз жылдан астам өмір сүргені мүмкін. Белшазардың тағдыры белгісіз, себебі көздердің ешқайсысы оның не болғанын сипаттамайды. Көбінесе Белшазар қала құлаған күні, 12 қазанда парсылар тарапынан Бабылда өлтірілген деп есептеледі, бірақ ол Опис шайқасында бұрын өлтірілген, тұтқындалып жазаланған немесе әкесімен бірге жер аударылған болуы мүмкін.

Отбасы, балалар мен ұрпақтар

Набонидтің отбасы туралы мәліметтер аз. Оның анасы Адад гуппи өзінің жазуларында өзінің шөберелерінің шөберелері бар екенін айтқандықтан, ол патша болғанға дейін де үлкен отбасы болған болуы мүмкін, ал Набонид Адад гуппидің жалғыз баласы болған. Адад гуппидің шөберелерінің шөберелері болғандығы, Набонид билікке келген кезде оның шөберелері болған дегенді білдіреді, бірақ осы ұрпақтардың есімдері, тегі, саны және жынысы белгісіз. Набонидтің белгілі балалары:

Белшазар (аккад. Bēl šar uṣur) – ұлы. Набонидтің билігінің барлық кезеңінде тақ мұрагері және б.з.д. 553–543/542 жылдары регент. Эннигалди Нанна (аккад. En nigaldi Nanna) – қызы. Әкесі оны Ур қаласындағы энтум діни қызметкері етіп тағайындады. Ина Есагила римат немесе Ина Есагила рисат (аккад. Ina Esagil rīšat) – қызы. Сиппарда оннан бір бөлігін алғандығы айтылады, басқа жағынан оның туралы көп мәлімет жоқ. Ақбуунма (аккад. Akkabuʾunma, нақты оқу белгісіз) – қызы. Сиппардағы мұрағаттық мәтіндерде тіркелген. Сиппардағы мұрағаттық жазбаларда тағы бір қызының аты болуы мүмкін, бірақ оның аты белгісіз. Кейіннен кейбір бабылдықтар Набонидтің ұрпақтары екендерін мәлімдеді. Б.з.д. 522 жылдың соңында Ахеменид патшасы Ұлы Дарийге қарсы көтерілген Нидинту Бель Бабыл патшасы деп жарияланды және Набуходоносор III деген есімді алып, өзін Набонидтің ұлы деп таныстырды. Нидинту Бельдің нағыз әкесі жергілікті танымал Зазакукұ отбасынан шыққан Мукин Зери есімді адам болды. Нидинту Бель жеңілгеннен кейін бір жыл өтпей, 521 ж.б.д. Вавилон Дарийге қарсы қайтадан көтерілді. Бұл жолы көтеріліс басшысы Араха болды, ол Нидинту Бель сияқты өзін Набонидтің ұлы деп жариялап, Набуходоносор IV деген есімді алды. Араха шындығында Халдита есімді адамның ұлы болды және туған жері бабылдық емес, ураттық (әрмендік) болды.

Қасиет және есте сақтау

Жаңа Бабыл патшасының басқа бірде-бір патшасы Набонид сияқты әртүрлі сипатталмаған. Кейбір классикалық авторлар Набонид туралы мәліметтерді ұмытып кеткен немесе қалдырған болса да, оны тек патшалар тізімінде есімі ретінде сақтаған, Набонидтің Бабылдағы билігінен кейінгі Ахеменид империясы оның билігін ешқашан еліктеуге болмайтын үлгі ретінде қарастырды. Ахеменидтер Набонидтің дәстүрлі жұмысына, ғибадатханаларды қалпына келтіру сияқты, маңызды деп санамаған, бірақ өздерінің тарихнамасында Набонид Бабыл патшасынан күтілетін нәрсеге қайшы келген сәттерді атап көрсеткен. Ұлы Кир Бабылды жаулап алуды өзін Мардуктың Құдай тағайындаған жауынгері ретінде көрсетумен және Набонидтің «ерескеу» әрекеттерін жазумен ақтады. Бабыл құлағаннан кейін, Набонидтің діни саясаты үшін ақылдан адасқандығы туралы аңыз біртіндеп қалыптасты, ол ақырында эллиндік және яһуди дәстүріне жол табады. Даниял кітабында Набуходоносордың ақымақ болғаны туралы айтылған. Ақымақтық туралы айыптаулар клинопись жазбаларында кездеспейді. «Сөздік жазба» Набонидті, әсіресе оның діни саясатын қатты сынға алады. Бірақ ол Набонидті ақылсыз деп сипаттамайды. Династиялық пайғамбарлық пен Кир цилиндрі ұқсас есептер ұсынады, Набонид пен оның саясатын сынға алады. Кейбір вавилондық деректер бейтарап. Бабыл тарихының объективті есебі болып табылатын Вавилондық хроникада патшаның бірнеше жыл бойы Бабылдан тыс жүргені және соның салдарынан Жаңа жыл мерекесін тоқтату туралы жазылған, бірақ бұл оқиғаларға қатысты ешқандай үкім шығарылмайды. Өзінің Вавилон тарихында Беросс Набонидті узурпатор ретінде танытады, бұл Набонидтің өзі мойындаған, бірақ патшаны жағымсыз бағалау ретінде қабылдауға болатын ештеңе туралы хабарламайды. Демек, Набонидті сол замандағы адамдар мүлдем жағымсыз деп санамаған. Егер бабылдықтар Набонидті құдайсыз еретик деп таныса, екі бабылдық бүлікші де өздерін Набонидтің ұлдарымын деп танытқан болар еді. Кинифрон жазбаларындағы деректерге қарағанда, вавилондықтар Набонидті дінге жат әрі адасқан адам ретінде еске алады, бірақ ол ақылдан адасқан емес. Арамей тіліндегі Набонидтің дұғасы, Өлі теңіздің шиыршықтарындағы мәтіндердің бірі, яһуди дәстүрі бойынша ғасырлар өткен соң жазылған мәтіндер, Набонидтің ақылдан адасқандығы туралы аңыздың шығу тегі болуы мүмкін. Бұл дұғада Набонидтің жеті жыл бойы тері ауруымен ауырып, яһудилердің құдайына дұға еткені айтылған. Бұл оқиға Месопотамиядағы патшалар туралы аңыздарға ұқсас. Олар құдайлар арқылы тері ауруларымен қарғысқа ұшырап, жабайы аңдар сияқты құрғақ далаларда жүріп-тұруға мәжбүр болған. Уруктың эллиндік кезеңіндегі ұқсас мәтін бар, онда Үрдің үшінші династиясының патшасы Шүлгі (б.з.д. 2094–2046), Мардукты қорлап, оның орнына Синді көтергеннен кейін тері ауруымен қарғысқа ұшыраған деп жазылған. Бұл аңыз Мардуктың орнына Синді көтерген Набонидпен байланысты болған, кейінірек яһуди жылнамашылары тері ауруларын ақылсыздықпен байланыстырған және шөл далада жабайы жануарлар сияқты жүруге сотталғандық туралы әңгімені Набонидтің Таймада ұзақ уақыт болғандығымен байланыстырған. Қазіргі заманғы тарихшылар Набонидті әртүрлі сипаттаған. XIX ғасырдың бірінші жартысында Набонидтің жазулары мен оны және оның заманын сипаттайтын әдеби дереккөздер ашылғанда, ол әртүрлі ерекше сипатта сипатталады. Кейбіреулер оны мемлекеттік істерге қызығушылық танытпаған, тек археологиялық қазбаларға ғана көңіл бөлген ескі антиквариат ретінде сипаттады. Басқалары Набонидті зұлым билеуші деп санады, оның қабілетсіздігі оның ежелгі империясының құлдырауына әкелді. Басқалары Набонидті ай құдайыны өз империясының ең жоғары құдай етіп құруға құмар болған дін фанаты деп қарастырды. Болидің айтуынша, бүгінгі тарихшылар Набонидті өте қабілетті билеуші ретінде бейнелейді, ол жаңа вавилондық империяны құтқаруға тырысты, бұл күшті, бірақ асығыс салынған және саяси тұрақсыз аймақ, оның ішкі тұрақсыздығы мен геосаяси жағдайынан құтқаруға тырысты. Ламберт Набонидті өзінің дәстүрлі емес діни саясаты мен Арабияда ұзақ уақыт болғаны үшін «өз уақытының ең жекешіл билеушісі» деп сипаттады. Вейершюзер мен Новотный Персия дәуіріндегі ашықтан-ашық жағымсыз бағалауларға қайшы келетінін жазды. Набонид салыстырмалы түрде табысты билеуші болды, көптеген құрылыс жобаларын қолға алды, әскерлерін Бабылдың орталық жерінен алыста табысты науқандарға бастап, империясының өркендеуін қамтамасыз етті. Вейершюзер мен Новотный Набонидті «көне Месопотамияның сөзсіз ең жарқын тұлғаларының бірі» деп санады.

No other Neo Babylonian king has been characterised in as varied a manner as Nabonidus. Though some Classical authors forgot, or omitted, details of Nabonidus in their accounts of Babylonia, only preserving him as a name in their lists of kings, the Achaemenid Empire that succeeded the reign of Nabonidus in Babylonia viewed his rule as an example that should never be emulated. The Achaemenids did not consider Nabonidus's more traditional work, restoring temples etc., to be important, but emphasised in their historiography the points when Nabonidus went contrary to what was expected of a Babylonian king. Cyrus the Great justified his conquest of Babylon by presenting himself as a champion divinely ordained by Marduk and by writing accounts of Nabonidus's "heretical" acts. After the fall of Babylon, a legend of Nabonidus having been mad, on account of his religious policies, gradually formed, which would eventually find its way into Hellenistic and Jewish tradition. In the Book of Daniel, Nabonidus's supposed madness is reattributed to Nebuchadnezzar II. The accusation of insanity is not found in any cuneiform sources. The Verse Account is highly critical of Nabonidus, especially his religious policies, and though it presents Cyrus the Great as a liberator rather than conqueror, it makes no direct claim that Nabonidus was insane. The Dynastic Prophecy and the Cyrus Cylinder offer similar accounts, criticising Nabonidus and his policies, but not characterising him as mad. Some Babylonian sources are more neutral. The Babylonian Chronicle, a more objective account of Babylonian history, records the king as being absent from Babylon for years on end, and the resulting suspension of the New Year's festival, but does not pass any judgement on these events. In his history of Babylonia, Berossus presents Nabonidus as a usurper, which Nabonidus himself admitted to being, but reports nothing that could be construed as negative assessment of the king. As such, it is clear that contemporary views of Nabonidus were not completely negative. Had the Babylonians universally dismissed Nabonidus as an incompetent and impious heretic, it is also unlikely that two later Babylonian rebels would have claimed to be his sons. Cuneiform sources suggest that the Babylonians remembered Nabonidus as unorthodox and misguided, but not insane. The Aramaic language Prayer of Nabonidus, one of texts in the Dead Sea Scrolls, texts in Jewish tradition written centuries later, contains what might be the origin of the tale of Nabonidus being mad. The prayer claims that Nabonidus was afflicted with a terrible skin disease for seven years, which he was cured of by praying to the god of the Jews. The story is similar to Mesopotamian traditions of kings being cursed by the gods with skin diseases and being forced to wander the arid steppes like wild animals. There is a similar text from the Hellenistic period at Uruk, which ascribes Shulgi ( 2094–2046 BC), a king of the Third Dynasty of Ur, as being cursed with a skin disease after desecrating Marduk and elevating Sîn in his place. It is not unlikely that this legend was then associated with Nabonidus, who had elevated Sîn in Marduk's place, with later Jewish chroniclers associating skin disease with madness, and associating the tale of being condemned to wander the desert like a wild animal with Nabonidus's prolonged stay at Tayma. Modern historians have characterised Nabonidus in various ways. When more of his inscriptions, combined with literary sources describing him and his time, were uncovered in the first half of the 19th century, Nabonidus came to be described in different eccentric ways. Some characterised him as an old antiquarian uninterested in government affairs, focused solely on archaeological excavations. Others viewed Nabonidus as an evil usurper, whose incompetence resulted in the fall of his ancient empire. Other saw Nabonidus as a religious fanatic, obsessed with making the moon god the supreme deity of his empire. According to Beaulieu, the picture historians have of Nabonidus today is as a clearly able ruler, who tried to save the Neo Babylonian Empire, a powerful but hastily built and politically unstable realm, from its internal instability and its desperate geopolitical position. Lambert characterised Nabonidus as "the most individualist ruler of his time" on account of his unorthodox religious policies and his prolonged stay in Arabia. Weiershäuser and Novotny wrote that contrary to the overtly negative assessments from the Persian period, Nabonidus was a relatively successful ruler, undertaking many building projects, leading his armies in successful campaigns far away from the Babylonian heartland and ensuring that his empire prospered. Weierhäuser and Novotny considered Nabonidus to be "undoubtedly one of the most vibrant personalities of ancient Mesopotamia".

Набонид археолог ретінде

Набонид кейде "бірінші археолог" деп аталады. Набонид ғибадатхананы жаңғырту үшін оның негізін қазып, бастапқы жоспарға сәйкес қайта жаңғырту қажет деген ежелгі Месопотамия идеясына негізделген қазба жұмыстарын жүргізді. Набонидтің Набополасар мен Набуходоносор II сияқты бұрынғы патшаларға қарағанда, ғибадатханаларды жаңғырту кезінде көне заттарды зерттеуге көбірек қызығушылық танытқанына дәлелдер бар. Набонидтің іс-әрекеттері мен жазбалары тарихқа ерекше қызығушылық танытқанын көрсетеді. Ол әсіресе Ур қаласындағы энтум діни қызметкерінің лауазымын қайта жаңғыртты және өз қызын осы лауазымға тағайындады. Оның патша ретінде жазылған жазбаларында бұрынғы Вавилон және Ассирия билеушілері туралы да айтылады, тіпті Эриба-Мардук заманына (б.з.д. 8 ғасыр) дейін. Набонидтің тарихқа бұрынғыларына қарағанда көбірек қызығушылығын көрсететін мысал – Набополасар мен Набуходоносор II ғибадатханаларды қазу кезінде табылған заттарды сипаттағанда өте қысқа болып, ғибадатхана негіздерін және тас орнатуға кім жауапты болғанын ғана қысқаша айтқан. Ал Набонид одан да толыққанды сипаттама берді және үш белгілі жағдайда тіпті осы бұрынғы билеушілердің мерзімін анықтауға тырысты, Шагаракти-Шуриашты (б.з.д. 1245–1233) өзінің билігінен 800 жыл бұрын, ал Акадтың Нарам-Синін (б.з.д. 2254–2218) өзінің билігінен 3200 жыл бұрын деп есептеді. Оның Нарам-Синінің билігін анықтауға жасаған тырысы, патша салған ғибадатхананы қазу кезінде табылған мәліметтерге негізделген, археологиялық артефакттарды мерзімдеудің ең ерте мысалы. Набонидтің ұсынған күні шамамен 1500 жылға қате болғанымен, дәл мерзімдеу технологиясының болмауына байланысты бұл өте жақсы бағалау болды. Набонид – Жаңа Вавилон патшаларының арасында ғибадатханаларын жаңғырту себебін түсіндірген жалғыз патша, мысалы, Харранды меділердің талқандауы қалай ғибадатханаларға зиян келтіргенін айтқан. Сиппардағы Эбаббар ғибадатханасын қайта жаңғырту кезінде Набонид Акадтың Саргон мүсінін тапты (б.з.д. 2334–2279). Набонид мүсінді "құдайларға құрмет көрсету" және "патшалықты құрметтеу" себебімен жаңартты. Сондықтан мүсінді жаңғырту себебі тек діни факторларға ғана емес, сонымен қатар Саргонға патша ретінде қызығушылыққа және ежелгі Месопотамияның алғашқы империялық кезеңі болған Аккад империясына құрмет көрсетуге байланысты. Мүсін табылып соң Набонид Аккад империясына қызығушылық танытқан басқа да жұмыстар жасады, мысалы, Аккадтағы Иштарға арналған ғибадатхананы жаңғырту және Аккадтағы Нарам-Синінің сарайын қазу. Бұл қазба жұмыстары көбінесе діни ғимараттарды жаңғырту ретінде басталғанымен, саяси және ғылыми мақсаттарда қолданылған археологиялық артефакттарды да ашты. Бұрынғы Жаңа Вавилон патшалары Ассирия туралы үнсіз болғаннан өзгеше, Набонид өзін және Вавилон патшаларын бүкіл Таяу Шығыста дүниежүзілік монархтар ретінде билік еткен "патшалық ата-бабаларының" мұрагерлері ретінде анық көрсетті. Аккад патшаларымен қазбалар арқылы байланыс жартылай саяси мақсатта болған болуы мүмкін, Жаңа Вавилон империясын Жаңа Ассирия империясымен де, сонымен қатар ежелгі Аккад империясымен де байланыстырған.

Nabonidus has sometimes been described as the "first archaeologist". Nabonidus conducted excavations founded on the well established Mesopotamian idea that in order to properly renovate and rebuild a temple, its foundations had to be excavated so that it could be restored in accordance with its original plans. There is evidence that Nabonidus was more of an antiquarian than his predecessors, such as Nabopolassar and Nebuchadnezzar II, who conducted similar excavations during their restoration work on temples. Nabonidus's activities and his inscriptions suggest a particular interest in history. He notably revived the office of entum priestess in Ur and consecrated his daughter in that office, and his inscriptions as king also mention previous Babylonian and Assyrian rulers, as far back as Eriba Marduk (who reigned as king of Babylon in the 8th century BC). Evidence that Nabonidus was more interested in history than his predecessors also exists in that Nabopolassar and Nebuchadnezzar II were often very brief in their descriptions of items found during the excavations of the temples, only briefly mentioning finding the foundation deposits of temples and which king had deposited the stone. Nabonidus on the other hand is more explicit and in three known instances even attempted to date these preceding rulers, placing Shagarakti Shuriash ( 1245–1233 BC) 800 years before his own reign and Naram Sin of Akkad ( 2254–2218 BC) 3200 years before his own reign. His attempted dating of Naram Sin's reign, based on what was found during the excavation of a temple built by the king, is the earliest known dating of an archaeological artifact, and though Nabonidus's proposed date is off by about 1,500 years, it was still a very good estimate considering the lack of accurate dating technology. Nabonidus is also the only Neo Babylonian king to in his inscriptions provide historical insight into why the temples he restored had fallen into disrepair in the first place, such as explaining how the sack of Harran by the Medes had damaged the temples in the city. When rebuilding the Ebabbar temple in Sippar, Nabonidus discovered a statue of Sargon of Akkad ( 2334–2279 BC). Nabonidus restored the damaged statue because of his "reverence of the gods" and his "respect for kingship". The reasoning for restoring the statue is thus not only attributed to religious factors, but also to an interest in Sargon as a king, and respect for the Akkadian Empire, the first imperial period of ancient Mesopotamia. Following the discovery of the statue, Nabonidus appears to have conducted other work that suggests an interest in the Akkadian Empire, such as restoring the temple dedicated to Ishtar at Akkad, as well as an excavation of Naram Sin's palace in Akkad. These excavations, though mostly beginning as restorations of religious buildings, also uncovered archaeological artefacts that were used for political, as well as scholarly, purposes. In contrast to preceding Neo Babylonian kings, who had been largely silent about Assyria, Nabonidus clearly positioned himself and the Babylonian kings as the successors of the Assyrian kings, calling them his "royal ancestors", who had ruled as universal monarchs throughout the Near East. Association with the Akkadian kings through excavations might thus have been partially politically motivated, linking the Neo Babylonian Empire not only to the Neo Assyrian Empire, but also to the old Akkadian Empire.