Кіріспе

Индуизм, буддизм немесе джайнизмдегі мәтін, көбінесе афоризмдер жинағы. Индуизм, буддизм және джайнизмдегі мәтіндер Сутра – үнді әдеби дәстүрлерінде афоризм немесе афоризмдер жинағын, нұсқаулық түрінде немесе кең мағынада, жинақталған нұсқаулық немесе мәтін ретінде білдіреді. Сутралар – индуизм, буддизм және джайнизмде кездесетін ежелгі және ортағасырлық үнді мәтіндерінің жанры. Әр сутра – бұл қысқа ереже, теорема сияқты, бірнеше сөз немесе сөз тіркесіміне сығымдалған, оның айналасында діни рәсімдер, философия, грамматика немесе кез келген білім саласы туралы ілімдер құрыла алады. Буддизмде сутралар, сондай-ақ сутталар деп те аталады, – канондық кітаптар, олардың көпшілігі Гаутама Будданың ауызша үйретулерінің жазбалары ретінде қарастырылады. Олар афоризмдік емес, бірақ өте егжей-тегжейлі, кейде қайталаулармен келеді. Бұл, sūtra (жіп) емес, ведалық немесе санскрит сөзі sūkta (жақсы айтылған) екенін көрсетеді. Санскрит сөзі Sūtra (санскрит: सूत्र, пали: sutta, Ардха Магадхи: sūya) «жіп, итар» дегенді білдіреді. Сөздің түбірі – siv, «тігіп, бір-бірімен байланыстыратын». Бұл сөз «ине, тізім» деген мағынаны білдіретін sūci (санскрит) және «тоқылған» деген мағынаны білдіретін sūnā (санскрит) сөздерімен байланысты. Шлока – толық хабарды жеткізетін және белгілі бір музыкалық өлшемге сәйкес құрылған өлең, Анувякаяха – қарастырылған мәтіннің түсіндірмесі, ал Вякья – сыншының пікірі.

Индуизм

Индуизмнің ең ерте сақталған сутраларының мысалдары Анупада Сутралары мен Нидана Сутраларында кездеседі. Біріншісі, білімнің қандай көзі – Срути, Смрити, немесе екеуі де сенімді емес екендігі туралы білімтанулық пікірталасты қысқартады, ал екіншісі Самаведа әндері мен мақтамдары үшін музыкалық өлшемдердің ережелерін қысқартады. Индуизмдегі ежелгі сутра әдебиеттерінің ірі жиынтығы – Веданың алты мүшесі болып табылатын алты Ведангаға сәйкес келеді. Осы Ведангаларға қатысты сутралар Веданың Брахмана және Араньяка қабаттарының ішінде орналасқан. Мысалы, «Тайттирия Араньяка»ның 7-кітабында «Әріптер туралы», «Акценттер туралы», «Ұзақтық туралы», «Айту туралы» және «Евфония заңдары туралы» деген қысқа тіркестерден кейін нақты айту ережелері бар сутралар кірістірілген. Ведадағы философиялық, ой-қиялы мәтіннің төртінші және көбінесе соңғы қабаты – Упанишадтарда да, мысалы, «Тайттирия Упанишад»та кездесетін сутралар бар. Ежелгі сутралар белгілі басқа салалар: этимология, фонетика және грамматика.

Буддизм

Буддизмде сутта немесе сутра канондық әдебиеттің бір бөлігін құрайды. Бұл ерте буддалық сутралар, индуистік мәтіндерден өзгеше, афоризмдік емес; керісінше, олар көбінесе өте ұзын болады. Буддалық термин сутта немесе сутра санскрит тіліндегі суктадан (су + укта) шыққан, яғни "жақсы айтылған" деген мағынаны білдіреді, бұл "Раббы Бұдда айтқанның бәрі жақсы айтылған" деген сенімді көрсетеді. Олар джайни сутраларына ұқсас, "жақсы айтылған" даналықты жеткізетін уағыздардың мәнін қамтиды. Қытай тілінде бұл 經 (пиньин: jīng) деп аталады. Бұл үйретімдер Трипитаканың бір бөлігі ретінде ұйымдастырылған, оның ішінде Сутта Питака деп белгіленеді. Көптеген маңызды немесе ықпалды Махаяна мәтіндері, мысалы, Платформа Сутрасы және Лотос Сутрасы, кейінірек жазылғанына қарамастан, сутралар деп аталады. Тхеравада буддизмінде сутталар Пали канонының екінші "тоғасы" (питака) болып табылады. Ревата Дхамма және Бхикху Бодхи Сутта Питаканы былай сипаттайды:

Джайнизм

Джайнизм дәстүрінде сутралар – маңызды «белгілі мәтін» жанры, олар бұрын жатталған. Мысалы, Кальпа Сутра – джайнистік мәтін, оған джайни Тиртханкараларының өмірбаяндары мен монастырь ережелері кіреді. Көптеген сутралар джайнизмдегі аскетикалық және үй тұрғысының барлық аспектілерін талқылайды. Әсіресе біздің заманымыздың 1-мыңжылдығының басындағы ежелгі сутралар, мысалы, джайнизмдегі маңызды тәжірибе ретінде бақуаттылықты (бхакти) ұсынады. Джайна дәстүрінің сақталған кітаптары, мысалы Акаранга Сутра (Агама), сутра форматында сақталған, сондай-ақ Таттвартха Сутра – Джайнизмнің барлық төрт ағымы джайнизмнің негіздерін толыққанды жинақтаған ең беделді философиялық мәтін деп қабылдаған санскрит мәтіні.