Кіріспе
Махаяна буддизмі мен оған байланысты мәтіндердегі принцип – буддалық ұғымдар мен мәтіндер. Праджнапарамита Махаянада «Даналықтың толықтығы» немесе «Трансценденталды білім» деген мағынаны білдіреді. Праджнапарамита – шындықтың мәнін толық түсінудің жетілдірілген жолы, сонымен қатар осы даналықты талқылайтын Махаяна сутраларының (жазбалардың) жиынтығын білдіреді. Праджнапарамита – әйел құдай Праджнапарамита Девиге де сілтеме жасайды, ол даналықтың тұлғасы, сондай-ақ «Ұлы Ана» (тибетше: Юм Ченмо) деп белгілі және Оңтүстік Азия буддизмінде кеңінен бейнеленген. Праджнапарамита сөзі санскрит тіліндегі «праджна» – «даналық» (немесе «білім») және «парамита» – «толықтық» немесе «трансценденттік» сөздерінің бірігімінен құралған. Праджнапарамита – Махаяна буддизмінің орталық ұғымы және көбінесе бослық (шуньята), «өз мәнінің болмауы» (свабхаваның жоқтығы), нәрселердің иллюзиялық (мая) сипаты, барлық құбылыстардың «тумаудың болмауы» (анутпада, яғни туылмауы) және Нагарджунаның мадхьямака философиясы сияқты идеялармен байланысты. Оның практикасы мен түсінігі Бодхисаттва жолының қажетті элементтері саналады. Эдвард Конздің сөзіне сәйкес, Праджнапарамита сутралары – «шамамен б.з.д. 100 жыл мен б.з. 600 жыл аралығында Үнді субконтинентінің бір жерінде жазылған, шамамен қырық мәтінден тұратын жинақ». Кейбір Праджнапарамита сутралары ең ерте Махаяна сутраларының қатарында саналады.
the Buddhist concept and texts
Prajñāpāramitā means "the Perfection of Wisdom" or "Transcendental Knowledge" in Mahāyāna. Prajñāpāramitā refers to a perfected way of seeing the nature of reality, as well as to a particular body of Mahāyāna scriptures (sūtras) which discusses this wisdom. Prajñāpāramitā may also refer to the female deity Prajñāpāramitā Devi, a personification of the perfection wisdom also known as the "Great Mother" (Tibetan: Yum Chenmo) who was widely depicted in South Asian Buddhist art. The word Prajñāpāramitā combines the Sanskrit words prajñā "wisdom" (or "knowledge") with pāramitā "perfection" or "transcendent". Prajñāpāramitā is a central concept in Mahāyāna Buddhism and is generally associated with ideas such as emptiness (śūnyatā), 'lack of svabhāva' (essence), the illusory (māyā) nature of things, how all phenomena are characterized by "non arising" (anutpāda, i. e. unborn) and the madhyamaka thought of Nāgārjuna. Its practice and understanding are taken to be indispensable elements of the Bodhisattva path. According to Edward Conze, the Prajñāpāramitā Sūtras are "a collection of about forty texts composed somewhere on the Indian subcontinent between approximately 100 BC and AD 600." Some Prajnāpāramitā sūtras are thought to be among the earliest Mahāyāna sūtras.
Алғашқы мәтіндер
Батыс ғалымдары дәстүрлі түрде Праджапарамита класындағы ең алғашқы сутраны Аштасахарика Праджапарамита Сутра немесе "8000 жолдағы даналықтың кемелділігі" деп санайды, ол б.з.б. I ғасырда жазылған болуы мүмкін. Бұл хронология Эдвард Конзидің пікірлеріне негізделген, ол басқа тілдерге аударма жасалған мерзімдерді ескерді. Бұл мәтіннің Ратнагунасамыкая Гатха деп аталатын өлең түріндегі сәйкес нұсқасы бар, ол кейбір ғалымдардың пікірінше, стандартты әдеби санскритте жазылмағандықтан сәл ертерек болуы мүмкін. Дегенмен, бұл тұжырымдар көбінесе архаикалық формада сақталған ежелгі үнді мәтіндеріне сүйенеді. Эдвард Конзеге сәйкес, ПП әдебиеті тоғыз кезеңде дамыды: (1) Санскрит тіліндегі Ратнагунсамыкая Гатаның алғашқы екі тарауына ұқсас бастапқы мәтін; (2) Ратнагунсамыкаяның 3-28 тараулары Аштасахариканың прозасымен бірге жазылды. Бұл негізгі мәтін (3) Абхидхарма материалдарымен және (4) "Иман буддизміне" (сутрадағы Таза жер туралы сілтемелер) жасалған түзетулермен толықтырылды. Бұл процесс (5) ірі ПП сутраларының пайда болуына, сондай-ақ (6) қысқа сутралардың (мысалы, Алмаз сутрасы, Жүрек сутрасы, бір әріптегі Праджапарамита) құрылуына әкелді. Бұл кеңейтілген жиын (7) үнді ПП түсіндірмелерінің, (8) Тантрикалық ПП еңбектерінің және (9) қытайлық Чан мәтіндерінің негізін құрады. Ян Наттье де Аштасахариканың уақыт өте келе әртүрлі қабаттар қосылып дамығанын айтады. Бұл Махасангхикалардың Амаравати ступасы мен Дханьякатика маңындағы екі атақты монастырі болды, олар Пурвашаила және Апарашаила мектептеріне өз аттарын берді. Әрбір мектепте Аштасахарика Праджапарамита Сутрасының пракрит тіліндегі көшірмесі болған. Радиокөміртектік талдау бойынша, ол шамамен б.з.б. 184-46 жылдар аралығында жазылған, бұл оны бар болған буддизмнің ең көне мәтіндерінің бірі етеді. Бұл мәтін Локаксэманың (шамамен б.з. 179 ж.) жасаған алғашқы қытай аудармасына өте ұқсас, оның бастапқы мәтіні Гандхари тілінде деп есептеледі; Локаксэманың аудармасы Праджапарамита жанрының үнді тілінен тыс тілге аударылған тұңғыш аудармасы болып табылады. Санскрит тіліндегі стандартты мәтінмен салыстырғанда, бұл Гандхариден аударма болуы мүмкін, өйткені ол көптеген тіркестерді кеңейтеді және Гандхариде жоқ сөздерге түсіндірмелер береді. Бұл мәтіннің Гандара тілінде (қазіргі Пәкістанның Солтүстік-Батыс шекаралық аймағы, Пешавар, Таксила және Сват аңғары) жазылғандығын көрсетеді. "Бөлінген" қолжазба бұрынғы мәтіннің көшірмесі болып табылады, бұл мәтін б.з.б. I ғасырға дейін жазылған болуы мүмкін екенін растайды.
In contrast to western scholarship, Japanese scholars have traditionally considered the Diamond Sūtra (Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra) to be from a very early date in the development of Prajñāpāramitā literature. The usual reason for this relative chronology which places the Vajracchedikā earlier is not its date of translation, but rather a comparison of the contents and themes. Some western scholars also believe that the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra was adapted from the earlier Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra. This view is taken in part by examining parallels between the two works, in which the Aṣṭasāhasrikā seems to represent the later or more developed position. According to Nattier, the Pañcaviṃśatisāhasrikā is basically the Aṣṭasāhasrikā base text which has been "sliced" up and filled with other material, increasing the length of the text considerably. Other PP texts were also composed which were much shorter and had a more independent structure from the Aṣṭasāhasrikā. Regarding the shorter PP texts, Conze writes, "two of these, the Diamond Sūtra and the Heart Sūtra are in a class by themselves and deservedly renowned throughout the world of Northern Buddhism. Both have been translated into many languages and have often been commented upon.". Jan Nattier argues the Heart Sutra to be an apocryphal text composed in China from extracts of the Pañcaviṃśatisāhasrikā and other texts c. 7th century. Red Pine, however, does not support Nattiers argument and believes the Heart Sutra to be of Indian origin.
Қалыпты батыс ғалымдарының пікірінен өзгеше, жапон ғалымдары дәстүрлі түрде Алмаз сутрасын (Ваджраччедика Праджапарамита Сутрасы) Праджапарамита әдебиетінің ерте даму кезеңінен шыққан деп санайды. Ваджраччедиканы ертерек мерзімге жатқызудың себебі оның аударма мерзімі емес, мазмұны мен тақырыптарын салыстыру болып табылады. Кейбір батыс ғалымдары да Аштасахарика Праджапарамита Сутрасы ертерек Ваджраччедика Праджапарамита Сутрасынан бейімделгенін айтады. Бұл көзқарас екі еңбек арасындағы параллельдерді зерттеу арқылы негізделген, онда Аштасахарика кейінгі немесе дамыған ұстанымды көрсетеді. Наттиердің сөзіне сәйкес, Паñcaviṃśatisāhasrikā негізінен Аṣṭasāhasrikā негізгі мәтінін "кесіп", басқа материалдармен толтырған, мәтіннің ұзындығын едәуір арттырған. Аштасахарикадан тәуелсіз құрылымы бар, қысқарақ ПП мәтіндері де жазылды. Конзе қысқа ПП мәтіндері туралы былай деп жазады: "Олардың екеуі, Алмаз сутрасы және Жүрек сутрасы өз класындағы ерекше туындылар және Солтүстік буддизмінің әлемінде лайықты түрде танымал. Екеуі де көптеген тілдерге аударылып, жиі талқыланды". Ян Наттье Жүрек сутрасының Паñcaviṃśatisāhasrikā және басқа мәтіндерден алынған үзінділерден Қытайда құрастырылған апокрифтік мәтін екенін айтады. Алайда, Қызыл қарағай Наттиердің пікірін қолдамайды және Жүрек сутрасының үнділік шығу тегі бар деп санайды.
In contrast to western scholarship, Japanese scholars have traditionally considered the Diamond Sūtra (Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra) to be from a very early date in the development of Prajñāpāramitā literature. The usual reason for this relative chronology which places the Vajracchedikā earlier is not its date of translation, but rather a comparison of the contents and themes. Some western scholars also believe that the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra was adapted from the earlier Vajracchedikā Prajñāpāramitā Sūtra. This view is taken in part by examining parallels between the two works, in which the Aṣṭasāhasrikā seems to represent the later or more developed position. According to Nattier, the Pañcaviṃśatisāhasrikā is basically the Aṣṭasāhasrikā base text which has been "sliced" up and filled with other material, increasing the length of the text considerably. Other PP texts were also composed which were much shorter and had a more independent structure from the Aṣṭasāhasrikā. Regarding the shorter PP texts, Conze writes, "two of these, the Diamond Sūtra and the Heart Sūtra are in a class by themselves and deservedly renowned throughout the world of Northern Buddhism. Both have been translated into many languages and have often been commented upon.". Jan Nattier argues the Heart Sutra to be an apocryphal text composed in China from extracts of the Pañcaviṃśatisāhasrikā and other texts c. 7th century. Red Pine, however, does not support Nattiers argument and believes the Heart Sutra to be of Indian origin.
Эзотерикалық Праджьяпарамита мәтіндері
Үнді буддизмінің кейінгі кезеңінде 8-шы ғасырдан 11-ші ғасырға дейін Тантрикалық Праджьяпарамита мәтіндері жазылған. Бұл кейінірек пайда болған эзотерикалық Праджьяпарамита сутралары көбінесе мантралар және/немесе дхаранилерді қамтитын, сондай-ақ эзотерикалық буддалық (Мантраяна) идеяларына сілтеме жасайтын қысқа мәтіндер болып табылады. Эзотерикалық Праджьяпарамита сутраларына Адхьярдхасатика Праджьяпарамитта Сутрасы (150 жол), әйгілі Жүрек Сутрасы (Праджьяпарамиттахридая), Экашлокика Праджьяпарамитта, Свалпакшара Праджьяпарамитта, Каушика Праджьяпарамитта, Сапташлокика Праджьяпарамитта, *Праджьяпарамитманамаштака және Чандрагарбха Праджьяпарамитта кіреді. Осы көздердің кейбіреулері, мысалы, Свалпакшара, сутралардағы дхаранилерді жай ғана оқудың, толық ритуалдық жиынтығымен (мандалалар мен абхисекалар) озық эзотерикалық буддалық тәжірибелермен бірдей пайдалы екенін мәлімдейді. Бұл кітаптар эзотерикалық ритуалдарда оқылған болуы мүмкін, және олардың екеуі бүгінде кеңінен қолданылуда: Праджьяпарамиттахридая (Азияда буддистер арасында көп оқылатын) және Адхьярдхасатика (Шингон буддизмінде кең таралған мәтін).
Қытай
Қытайда біздің заманымыздың екінші ғасырынан бастап көптеген Праджняпарамита мәтіндерінің кең аудармасы жасалды. Басты аудармашылар: Локакшема (支婁迦讖), Жи Киан (支謙), Дхармаракша (竺法護), Моксала (無叉羅), Кумараджива (鳩摩羅什, 408 CE), Сюаньцзан (玄奘), Фасянь (法賢) және Данапала (施護). Бұл аудармалар Шығыс Азияның Мадхьямака мектебінің және қытай буддизмінің дамуына зор ықпал етті. Сюаньцзан (шамамен 602–664 жж.) – Үндістанға сапар шегіп, Махапраджняпарамита сутрасының үш данасын әкелген қытай ғалымы. Сюаньцзан шәкірттерден құралған аудармашылар тобымен бірге 660 жылы осы ауқымды еңбекті аударуға кірісті, бастапқы мәтіннің дұрыстығын сақтау үшін үш нұсқаны пайдаланды. Шығыс Азия буддизміндегі маңызды ПП мәтіні – Кумараджива (344–413 CE) аударған Панкавимсатисахарика Праджняпарамитаға арналған түсіндірме, «Дажидулун» (大智度論, Т. No. 1509). Тибет буддистік ғалымдары ПП сутраларын көбінесе Абхисамайалаңкара және оның көптеген түсіндірмелері арқылы зерттейді. Гелуг мектебінде Абхисамайалаңкараға ерекше мән беріледі. Жорж Дрейфустың сөзіне сүйенсек, олар «Орнаментті жолдың негізгі мәтіні» деп қарастырады және оны «Дже Дзонгкаба, Гьелцап Дже және оқулықтар авторларының түсіндірмелерінде қарастырылатын буддалық энциклопедия» ретінде пайдаланады.
Бодхисаттваның басқа қасиеттері
Праджьяпарамита сутралары бодхисаттва үшін басқа парамиталардың (әдеміліктердің) маңыздылығын, мысалы, Ксанти (сабырлық) туралы да үйретеді: "Бұл шыдамдылыққа (кṣānti) жүгінбесе, олар [бодхисаттвалар] өз мақсаттарына жете алмайды". Бодхисаттвалардың тағы бір қасиеті – барлық дхармалардың бос екендігі туралы таңқаларлық ілімге қарамастан, олардың өз өмірлерінен де қорқыныштан азат болуы (na vtras). Қорқынышсыздық жолында жақсы дос (kalyanamitra) көмектеседі. Бодхисаттвалар бодхисаттва ретінде өздерінің мәртебесіне қатысты мақтан тудырмайды немесе өзіндік түсінікке (na manyeta) ие болмайды. Бұл – бодхисаттваның бодхичитта деп аталатын санасының маңызды ерекшеліктері. Праджьяпарамита сутраларында бодхичитта ортаңғы жол екендігі айтылады, ол бар (astitā) немесе жоқ (nāstitā) деп қабылданалмайды, сондай-ақ ол "өзгермейтін" (avikāra) және "концептуализациядан азат" (avikalpa). Бодхисаттва бостандыққа жету жолындағы барлық тіршілік иелеріне "үлкен қайырымдылық" (maha karuṇā) сезімін тудырады, бірақ бос екендігін түсіну арқасында олардан тепе-теңдік (upekṣā) пен қашықтық сақтайды. Сондықтан Бодхисаттва сансыз тіршілік иелерін нирванаға жеткізгеннен кейін де "ешбір тірі ие нирванаға жеткізілмегенін" біледі. Алмаз сутрасынан осы жоққа шығарудың мысалы:
"Барлық дхармаларға" қатысты, Субхути, олардың барлығы дхармасыз. Сондықтан да оларды "барлық дхармалар" деп атайды. Бұл форманың негізі – буддизмнің екі шындық іліміне сәйкес, дәстүрлі шындық пен түпкілікті шындықтың қатар қойылуы. Дәстүрлі шындықты жоққа шығару барлық шындықтың бос екендігінің (Śūnyatā) түпкілікті шындығын түсіндіруге арналған. Праджьяпарамита сутраларында дхармаларды бар немесе жоқ деп тұжырымдауға болмайды және оны атап өту үшін жоққа шығару қолданылады: "дхармалардың бар (saṃvidyante) болуындай, олардың жоқ (asaṃvidyante) болуы да сондай".
Мая
Праджнапарамита сутраларында барлық дхармалар (феномендер) әдетте қандай да бір жағынан иллюзияға (мая), түске (свапна) және миражға ұқсас деп айтылады. Алмаз сутрасында былай делінген:
"A shooting star, a clouding of the sight, a lamp, An illusion, a drop of dew, a bubble, a dream, a lightning's flash, a thunder cloud—this is the way one should see the conditioned." Even the highest Buddhist goals like Buddhahood and Nirvana are to be seen in this way, thus the highest wisdom or prajña is a type of spiritual knowledge which sees all things as illusory. As Subhuti in the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra states:
"Even if perchance there could be anything more distinguished, of that also I would say that it is like an illusion, like a dream. For not two different things are illusions and Nirvāṇa, are dreams and Nirvāṇa." This is connected to the impermanence and insubstantial nature of dharmas. The Prajñāpāramitā sutras give the simile of a magician (māyākāra: 'illusion maker') who, when seemingly killing his illusory persons by cutting off their heads, really kills nobody and compare it to the bringing of beings to awakening (by 'cutting off' the conceptualization of self view; Skt: ātmadṛṣṭi chindati) and the fact that this is also ultimately like an illusion, because their aggregates "are neither bound nor released". The illusion then, is the conceptualization and mental fabrication of dharmas as existing or not existing, as arising or not arising. Prajñāpāramitā sees through this illusion, being empty of concepts and fabrications. Perceiving dharmas and beings like an illusion (māyādharmatā) is termed the "great armor" (mahāsaṃnaha) of the Bodhisattva, who is also termed the 'illusory man' (māyāpuruṣa).
"Атып түскен жұлдыз, көздің көмескілігі, шам, арман, шөл тамшысы, көпіршік, түс, найзағайдың жарқырауы, күн күркіреген бұлт – міне, осылай шарттыны көру керек". Буддалық және Нирвана сияқты ең жоғары буддалық мақсаттар да осылай қарастырылады, сондықтан ең жоғары даналық немесе праджня – барлық нәрсені елестетуші рухани білімнің түрі. Субхутидің "Аштасахарика Праджнапарамита" сүресінде жазылғандай: "Егерде одан да ерекше нәрсе болуы мүмкін болса, мен оны да иллюзияға, түс сияқты деп айтар едім. Себебі, иллюзия мен Нирвана екі түрлі нәрсе емес, түс пен Нирвана да екі түрлі нәрсе емес". Бұл дхарманың тұрақсыздығымен және мәнсіз табиғатымен байланысты. Праджьяпарамита сутралары сиқыршының (майякра: 'иллюзия жасаушы') мысалын келтіреді, ол өзінің иллюзорлық тұлғаларының басын кесіп, ешкімді өлтірмейтіндей, оны жандарды оянуға жеткізумен (өзін-өзі танудың тұжырымдамасын 'кесіп тастау арқылы'; Скт: ātmadṛṣṭi chindati) салыстырады және бұл, ең соңында, иллюзияға ұқсас, өйткені олардың жиынтықтары "байланбайды да, босатылмайды да". Алдамшы – бұл дхарманың бар немесе жоқ, пайда болады немесе пайда болмайды ретінде тұжырымдалуы мен ақыл-ойдың құрастыруы. Праджняпарамита осы иллюзияны көреді, ол түсініктер мен құрастырулардан бос. Дхармаларды және жандарды иллюзия ретінде қабылдау (маядхармата) Бодхисаттваның "үлкен қаруы" (махасаннах) деп аталады, оны "иллюзорлық адам" (маяпуруша) деп те атайды.
"A shooting star, a clouding of the sight, a lamp, An illusion, a drop of dew, a bubble, a dream, a lightning's flash, a thunder cloud—this is the way one should see the conditioned." Even the highest Buddhist goals like Buddhahood and Nirvana are to be seen in this way, thus the highest wisdom or prajña is a type of spiritual knowledge which sees all things as illusory. As Subhuti in the Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā Sūtra states:
"Even if perchance there could be anything more distinguished, of that also I would say that it is like an illusion, like a dream. For not two different things are illusions and Nirvāṇa, are dreams and Nirvāṇa." This is connected to the impermanence and insubstantial nature of dharmas. The Prajñāpāramitā sutras give the simile of a magician (māyākāra: 'illusion maker') who, when seemingly killing his illusory persons by cutting off their heads, really kills nobody and compare it to the bringing of beings to awakening (by 'cutting off' the conceptualization of self view; Skt: ātmadṛṣṭi chindati) and the fact that this is also ultimately like an illusion, because their aggregates "are neither bound nor released". The illusion then, is the conceptualization and mental fabrication of dharmas as existing or not existing, as arising or not arising. Prajñāpāramitā sees through this illusion, being empty of concepts and fabrications. Perceiving dharmas and beings like an illusion (māyādharmatā) is termed the "great armor" (mahāsaṃnaha) of the Bodhisattva, who is also termed the 'illusory man' (māyāpuruṣa).
Сутраға табыну
Пол Уильямстың айтуынша, Праджьяпарамита сутраларының тағы бір маңызды тақырыбы – "өз-өзін мақтау құбылысы – сутраның өзіне ұзақ бойға мақтау айту, оның тіпті бір шумағына да құрметпен қараудан алынатын үлкен пайдалар, сондай-ақ осы жазбаны кемсіткендерге карма заңы бойынша тиесілі болатын жағымсыз салдарлар".
Ағылшын тіліндегі таңдамалы аудармалар
Автор атауы Баспасөзші жазбалар Жыл Эдвард Конз Даналық кемелділігінен таңдалған сөздер Буддистік қоғам, Лондон Даналық кемелділігінен әртүрлі сутралардың бөліктері 1978 Эдвард Конз Кемелді даналық туралы үлкен сутра Калифорния университеті Көбінесе 25,000 жолдағы нұсқа, 100,000 және 18,000 жолдағы нұсқалардың кейбір бөліктерімен 1985 Доктор. Гюрме Дорже, Падмакара аударма тобы үшін "Білімнің трансценденттік кемелділігі он мың жолмен" (Дашашахрика-праджьяна-парамита) 84000: Будданың сөздерін аудару. Праджьянапарамитаның толық нұсқасы 10 000 жолмен, тибет тілінен аударма. Гиперсілтемесі бар сөздік және тибет мәтінімен. 2018, жаңартылған 2020. Эдвард Конз Буддистік даналық кітаптары Ашу Жүрек сутрасы мен Алмаз сутрасы түсіндірмелерімен 1988 Эдвард Конз Сегіз мың жолдағы даналықтың кемелділігі және оның тармақ қоры Төрт маусымдық қор Қатаң аударма мен түйіндеме үйлесіміндегі ең көне мәтін 1994 Эдвард Конз Кемелді даналық; Қысқа Пражнапарамита мәтіндері Буддистік баспа тобы, Тоттнс. (Люзак қайта басып шығарды) Қысқа сутралардың көпшілігі: 500 жолдағы даналықтың кемелділігі, 700 жол, Жүрек сутрасы және Алмаз сутрасы, бір сөз, сонымен қатар кейбір тантрикалық сутралар, барлығы түсініктемесіз. 2003 Геше Таши Церинг Босшылық: Буддистік ойдың негізі, Даналық басылымдары Тибет буддистік көзқарасынан босдық тақырыбына нұсқаулық, жүрек сутрасының ағылшынша аудармасымен 2009 Лекс Хиксон Буддалардың анасы: Пражнапарамита сутрасы туралы медитация Куест Пражнапарамитадан 8000 жолдағы таңдалған тармақтар 1993 R. C. Джеймисон "Даналықтың кемелділігі", Аштасахасарикапраджнапарамитадан үзінділер. Penguin Viking Foreword by H. H. the Dalai Lama; Illustrated with Cambridge University Library Manuscript Add.1464 & Manuscript Add.1643 2000 Richard H. Jones The Heart of Buddhist Wisdom: Plain English Translations of the Heart Sutra, the Diamond Cutter Sutra, and other Perfection of Wisdom Texts, Jackson Square Books 2012 Геше Келсанг Гьяцо Heart of Wisdom Tharpa Жүрек сутрасы тибеттік түсіндірмемен 2001 Lopez, Donald S. Elaborations on Emptiness Princeton Жүрек сутрасы сегіз толық үнді және тибеттік түсіндірмелерімен 1998 Lopez, Donald S. The Heart Sutra Explained SUNY Жүрек сутрасы үнді түсіндірмелерінің қорытпасымен 1987 Rabten, Geshe Echoes of Voidness Wisdom Жүрек сутрасын тибеттік түсіндірмемен қамтиды 1983 Thich Nhat Hanh The Heart of Understanding Parallax Press Жүрек сутрасы вьетнамдық Тхьен түсіндірмесімен 1988 Thich Nhat Hanh The Diamond that Cuts Through Illusion Parallax Press Алмаз сутрасы вьетнамдық Тхьен түсіндірмесімен 1992 Red Pine The Diamond Sutra: The Perfection of Wisdom; Text and Commentaries Translated from Sanskrit and Chinese Counterpoint Алмаз сутрасы Чань/Дзен түсіндірмесімен 2001 Red Pine The Heart Sutra: the Womb of Buddhas Counterpoint Жүрек сутрасы түсіндірмемен 2004 14th Dalai Lama Essence of the Heart Sutra, Wisdom Publications Жүрек сутрасы 14-ші Далай Ламаның түсіндірмесімен 2005 Doosun Yoo Thunderous Silence: A Formula For Ending Suffering: A Practical Guide to the Heart Sutra, Wisdom Publications Жүрек сутрасының корей Сеон түсіндірмесімен ағылшынша аудармасы 2013 Kazuaki Tanahashi The Heart Sutra: A Comprehensive Guide to the Classic of Mahayana Buddhism, Shambhala Publications Жүрек сутрасының ағылшынша аудармасы тарихы және түсіндірмесімен 2015 Naichen Chen The Great Prajna Paramita Sutra, Volume 1, Wheatmark Xuanzang-тың қытайша нұсқасының толық ағылшынша аудармасы (1-20 томдар) 2017 Naichen Chen The Great Prajna Paramita Sutra, Volume 2, Wheatmark Xuanzang-тың қытайша нұсқасының толық ағылшынша аудармасы (21-40 томдар) 2018 Naichen Chen The Great Prajna Paramita Sutra, Volume 3, Wheatmark Xuanzang-тың қытайша нұсқасының толық ағылшынша аудармасы (41-60 томдар) 2019 Gareth Sparham The Perfection of Wisdom in Eighteen Thousand Lines 84000: Translating the Words of the Buddha Тибеттік нұсқасынан толық аударма: Тохок каталогы № 10. 2022 Huifeng Shi (Matthew Osborn) Annotated English Translation of Kumārajīva's Xiaǒpǐn Prajnāpāramitā Sūtra Asian Literature and Translation Кумарадживаның 5 ғасырдағы "Сындарлық кемелділігі" аудармасының алғашқы екі тарауының сын ескерткішпен аударылған аудармасы. 2018 Stefano Zacchetti In Praise of the Light: a critical synoptic edition with an annotated translation of chapters 1 3 of Dharmarakṣa's Guang zan jing 光讚經, being the earliest Chinese translation of the Larger Prajñāpāramitā. The International Research Institute for Advanced Buddhology, Soka University, Bibliotheca philologica et philosophica buddhica, v. 8. 2005 Paul Harrison Vajracchedikā Prajñāpāramitā: A New English Translation of the Sanskrit Text Based on Two Manuscripts from Greater Gandhāra Hermes Publishing, Oslo Алмаз сутрасының санскриттен аудармасы ең көне екі қолжазбаға негізделген (Гилгит және Шойен жинағы қолжазбалары) 2006 Gregory Schopen “The Perfection of Wisdom” in D. S. Lopez Jr., ed., Buddhist Scriptures (London, 2004), pp. 450–463. Алмаз сутрасының аудармасы 2004
(Daśasāhasrikāprajñāpāramitā)84000: Translating the Words of the BuddhaThe complete Prajnaparamita in 10,000 lines, translated from the Tibetan. With hyper linked glossary and Tibetan text.2018, updated 2020. Edward Conze Buddhist Wisdom Books Unwin The Heart Sutra and the Diamond Sutra with commentaries 1988 Edward Conze The Perfection of Wisdom in Eight Thousand Lines and its Verse Summary Four Seasons Foundation The earliest text in a combination of strict translation and summary 1994Edward Conze Perfect Wisdom; The Short Prajnaparamita Texts Buddhist Publishing Group, Totnes. (Luzac reprint) Most of the short sutras: Perfection of Wisdom in 500 Lines, 700 lines, The Heart Sutra and The Diamond Sutra, one word, plus some Tantric sutras, all without commentaries. 2003Geshe Tashi Tsering Emptiness: The Foundation of Buddhist Thought, Wisdom Publications A guide to the topic of emptiness from a Tibetan Buddhist perspective, with English translation of the Heart Sutra 2009 Lex Hixon Mother of the Buddhas: Meditation on the Prajnaparamita Sutra Quest Selected verses from the Prajnaparamita in 8,000 lines 1993R. C. Jamieson The Perfection of Wisdom, Extracts from the Aṣṭasahāsrikāprajñāpāramitā. Penguin Viking Foreword by H. H. the Dalai Lama; illustrated with Cambridge University Library Manuscript Add.1464 & Manuscript Add.1643 2000 Richard H. Jones The Heart of Buddhist Wisdom: Plain English Translations of the Heart Sutra, the Diamond Cutter Sutra, and other Perfection of Wisdom Texts, Jackson Square Books Clear translations and summaries of the most important texts with essays 2012Geshe Kelsang GyatsoHeart of Wisdom Tharpa The Heart Sutra with a Tibetan commentary 2001 Lopez, Donald S. Elaborations on Emptiness Princeton The Heart Sutra with eight complete Indian and Tibetan commentaries 1998 Lopez, Donald S. The Heart Sutra Explained SUNY The Heart Sutra with a summary of Indian commentaries 1987 Rabten, Geshe Echoes of Voidness Wisdom Includes the Heart Sutra with Tibetan commentary 1983 Thich Nhat Hanh The Heart of Understanding Parallax Press The Heart Sutra with a Vietnamese Thiền commentary 1988Thich Nhat Hanh The Diamond that Cuts Through Illusion Parallax Press The Diamond Sutra with a Vietnamese Thiền commentary 1992 Red Pine The Diamond Sutra: The Perfection of Wisdom; Text and Commentaries Translated from Sanskrit and Chinese Counterpoint The Diamond Sutra with Chán/Zen commentary 2001Red Pine The Heart Sutra: the Womb of Buddhas Counterpoint Heart Sutra with commentary 200414th Dalai Lama Essence of the Heart Sutra, Wisdom Publications Heart Sutra with commentary by the 14th Dalai Lama 2005 Doosun Yoo Thunderous Silence: A Formula For Ending Suffering: A Practical Guide to the Heart Sutra, Wisdom Publications English translation of the Heart Sutra with Korean Seon commentary 2013Kazuaki Tanahashi The Heart Sutra: A Comprehensive Guide to the Classic of Mahayana Buddhism, Shambhala Publications English translation of the Heart Sutra with history and commentary 2015 Naichen Chen The Great Prajna Paramita Sutra, Volume 1, Wheatmark Unabridged English translation of Xuanzang's Chinese rendition (fascicles 1 20) 2017 Naichen Chen The Great Prajna Paramita Sutra, Volume 2, Wheatmark Unabridged English translation of Xuanzang's Chinese rendition (fascicles 21 40) 2018 Naichen Chen The Great Prajna Paramita Sutra, Volume 3, Wheatmark Unabridged English translation of Xuanzang's Chinese rendition (fascicles 41 60) 2019Gareth SparhamThe Perfection of Wisdom in Eighteen Thousand Lines84000: Translating the Words of the BuddhaFull translation from the Tibetan version: Tohoku Catalogue No. 10.2022Huifeng Shi (Matthew Osborn)Annotated English Translation of Kumārajīva's Xiaǒpǐn Prajnāpāramitā SūtraAsian Literature and TranslationCritically annotated translation of the first two chapters of Kumarajiva's 5th century translation of the Perfection of Wisdom in Eight Thousand Lines.2018Stefano ZacchettiIn Praise of the Light: a critical synoptic edition with an annotated translation of chapters 1 3 of Dharmarakṣa's Guang zan jing 光讚經, being the earliest Chinese translation of the Larger Prajñāpāramitā. The International Research Institute for Advanced Buddhology, Soka University, Bibliotheca philologica et philosophica buddhica, v. 8.2005Paul HarrisonVajracchedikā Prajñāpāramitā: A New English Translation of the Sanskrit Text Based on Two Manuscripts from Greater GandhāraHermes Publishing, OsloTranslation of the Diamond Sūtra from the Sanskrit based on the two oldest manuscripts (the Gilgit and the Schøyen collection manuscripts)2006Gregory Schopen“The Perfection of Wisdom”in D. S. Lopez Jr., ed., Buddhist Scriptures (London, 2004), pp. 450–463. Translation of the Diamond Sutra2004