Кіріспе

Таңдамалы монархия – сайланған монархтың басқаруымен жүзеге асырылатын монархия. Мұрагерлік монархиядан айырмашылығы, онда лауазым отбасы мұрасы ретінде автоматты түрде берілмейді. Сайлау жолы, кандидаттардың талаптары мен сайлауға қатысушылар жағдайларға қарай өзгеріп отырады. Тарихи деректерге сүйенсек, таңдамалы монархиялардың уақыт өте келе мұрагерлік монархияға айналуы немесе мұрагерлік монархиялардың кейде таңдаулы сипаттарға ие болуы жиі кездесетін жағдай.

Эволюция

Тарихи тұрғыдан көптеген патшалықтар ресми түрде сайланатын, бірақ үміткерлер көбінесе қайтыс болған монархтың отбасынан таңдалатын. Дегенмен, көп ұзамай көптеген сайланатын монархиялар мұрагерлік жолмен табылуды енгізіп, атақ пен лауазымның патшалық отбасында қалуын қамтамасыз етті және мұрагерлік ретін белгілі бір дәрежеде нақтылады. Бүгінде монархиялардың басым бөлігі мұрагерлік монархия болып табылады, онда монархтар бір патшалық отбасынан шығып, билік ағымдағы монархтың қайтысы немесе тақтан бас тартуы жағдайында отбасының басқа мүшесіне ауысады.

Ежелгі Грекия

Македония және Эпир патшалары армия тарапынан сайланды, олардың құрамы барлық еркін афиналықтардың жиналысы – Демостың Екклесиясына ұқсас болды. Әскери қызмет патша үйінің еркек мүшелері арасында азаматтықпен тығыз байланысты болды.

Ежелгі Рим мен Византия

Ежелгі Рим патшалығында патшалар Рим ассамблеялары арқылы сайланды. Рим патшалары құлатылғаннан кейін, Рим конституциясында патшалық орнатуға толық тыйым салынды, бұл тыйым императорлық дәуірде, классикалық Римде де, Византияда да ресми түрде күшінде болды. Бірақ іс жүзінде Рим империясы монархия болып табылды. Рим империализмінің негізін қалаған Принципат (б.з.б. 27 – 284 ж.) кезеңінде Рим монархтары өздерінің іс жүзіндегі мәртебесін республикалық құқықтық жүйемен жасыруға тырысты. Бұл әсіресе Принципатты құрған Август, алғашқы император үшін маңызды болды. Оған көптеген лауазымдар берілсе де (соның ішінде «Август», яғни «ұлық»), ол өзін *princeps senatus* деп, яғни «сенаттағы бірінші» деп сипаттады. Тиберий таққа отырғанда Сенаттан сайланудың сыртқы көрінісі сақталды. Уақыт өте келе республикалық үкімет тарихқа еніп, империя функционалды түрде абсолюттік монархияға айналғанда бұл принцип әлсіреп қалды. Рим және Византия императорларының лауазымы шартты түрде сайлау болып сақталды (сайлау рәсімі ешқашан нақты анықталмаса да, көбінесе Сенаттың құзырында деп есептелді). Мысалы, алғашқы бес императордың барлығы Юлий Цезарьдан тараған болғанымен, олардың әрқайсысының лауазымы мұрагерлік емес, жарияланды. Әсіресе төртінші император Клавдий ерекше көзге түседі, өйткені Преториандық гвардиясы оның кандидат екенін анық көрсеткеннен кейін «сайланды». Осылайша, мұрагерлік ешқашан заңмен бекітілмеді және бекітіле де алмады. Ал кейінгі, ашық авторитарлық Доминат кезеңі конституциядағы республикалық сыртқы қабықты одан әрі жойды, императорлар қандық байланыс арқылы да, легиондар мен Сенаттың жариялауы арқылы да таққа отырды (ұлдары әкелерінен кейін мұрагерлікке ие болды). Мұрагерлікке тыйым салуды айналып өту және династиялық сабақтастықты қамтамасыз ету үшін көптеген Византия императорлары өздерінің мұрагерлерін бір император ретінде таққа отырғызды, осылайша олардың өлімінен кейін тақ бос деп есептелмейтін және сайлау қажеттілігі туындамайтын болды.

Ұлыбритания

Англо-саксон Англиясында (Witenagemot қараңыз) сайлаулы монархия жүйесі болған. 14-шы, 15-ші, 17-ші ғасырдың соңы мен 18-ші ғасырдың басында Англияда тәж бен Парламент арасындағы қарым-қатынастың дамуы мұрагерлік және жартылай сайлау элементтері бар монархияға әкелді – кем дегенде, таққа династиялық құқығы бар әртүрлі үміткерлердің арасында. 1399 жылы Парламент Ричард II-нің орнына Англияның Генрих IV-ін таңдады. Ричардтың баласы болмады, ал таққа ең жақын Март графы сол кезде жас бала болғандықтан, Парламент оны Ричардқа қарсы көтеріліс ұйымдастырған Генрихтың пайдасына қарастырды. Парламент Розалар соғысы кезінде шұғыл қысқартуларды, сондай-ақ Генрих VIII-нің тәжді бекітуін де растады. Ексклюзиялық дағдарыс кезінде король Карл II мұндай идеяға қатаң қарсы болды. Даңқты революциядан кейін Парламент Мұрагерлік туралы актіні қабылдады, ол Стюарттарды мұрагерлік құқығынан айырды және оларды алыс туысқандық байланысы бар Ганноверлермен алмастырды. Уильям III және Мэри II Джеймс II-нің орнын алмастыру үшін Парламентпен таңдалды. (Мэри Джеймстің қызы, Уильям Джеймстің жүрегі, ал Уильям мен Мэридің орнын Мэридің кіші қарындасы Анна басты.) Парламент 17-ші ғасырдың соңы мен 18-ші ғасырдың басында католиктерді (соның салдарынан Джеймс II-нің еркек ұрпақтарын) мұрагерлік тізімінен анық шығарған заңдар қабылдады. 2013 жылғы Тақ мұрагерлік туралы заң еркектерге басымдық берілетін тұңғыштықты абсолютті тұңғыштықпен алмастырды және Рим католиктеріне үйленген адамның мұрагерлік құқығын жойды. Шотландияда 1320 жылғы Арброт декларациясы дворяндардың қажет болған жағдайда корольді таңдау құқығын бекітті, бұл сайлаулы монархияны білдірді. Танистрия корольдік мұрагерлік жүйесі болды, 11-ші ғасырдың басында король Малкольм II тікелей мұрагерлікті енгізгенге дейін. Мэн аралы да танистрияны қолданды.

Ирландия

Ирландияда, жазба тарихтың бастауынан 16-шы ғасырдың ортасына дейін, тіпті 17-шы ғасырдың басына дейін, мұрагерлік танистика деп аталатын, әкелік желіге негізделген сайлау арқылы анықталды.

Нидерланд Республикасы

17-18 ғасырлардағы Голландия Республикасында штадхолдер лауазымы болды, оның өкілеттігі монархтың өкілеттігінен төмен болды және ол сайлау арқылы тағайындалатын. Голландияның жеті провинциясының әрқайсысы өз штадхолдерін жеке-жеке сайлай алатын, және барлық провинцияда бір адам болуы міндетті емес еді. Теориялық тұрғыдан қарағанда кез келген адам штадхолдер бола алатын, бірақ іс жүзінде бұл мүмкіндік Оранж әулетінің мүшелерімен шектелді. Штадхолдерді сайлауға міндеттілік болған жоқ, ал Голландия республикалықтарының жетекшілері, мысалы, Ольденбарневельт пен Де Витт, штадхолдер лауазымын жоюға немесе оны бос қалдыруға бірнеше рет әрекеттенді – және ол Голландия тарихының бірнеше онжылдығы бойы бос тұрды. Керісінше, Оранж әулеті мен оның қолдаушылары штадхолдердің билігін монархтың билігіне жақындастыруға, оны ресми түрде мұрагерлік етуге (бұл 18 ғасырдың соңында орындалды) және соңында, 1815 жылы болғандай, толыққанды монархияға айналдыруға тырысты.

Галлия/Франция

Галлия тайпаларын бір жыл немесе одан ұзақ мерзімге сайланатын, «рикс» деп аударылатын патшалар басқарды. Үміткерлер бұрынғы патшалардың туыстарынан таңдалып алынды. Франк мемлекеті кем дегенде жартылай сайлаулы болды. Меровингтер патшалары сайланды, ал Каролингтер патшалары кейде сайланды. 10 ғасырда Батыс Франк патшалығының сайлауы Капетиялар орнығып алғанға дейін әртүрлі әулеттер арасында ауысып тұрды. Орта ғасырлық Францияның алғашқы Капетия патшалары тұсында монархия сайлау арқылы жүзеге асырылды; алайда патшалар өзінің билік кезеңінде ұлдарын мұрагер етіп сайлауды қалыптастырды. Бірақ көп ұзамай сайлау тек қана формальды рәсімге айналып, Филипп II билегеннен кейін тоқтатылды. Тақты бос деп жариялағаннан кейін, Франция депутаттар палатасы 1830 жылғы шілде революциясы кезінде Луи Филиппті Франция королі деп жариялау үшін 229–33 дауыспен шешім қабылдады, осылайша сайлаулы монархия құрылды. Франция Наполеон III алғаш рет Франция президенті болып сайланғанда және кейіннен өзін император деп жариялағанда қысқа мерзімге қайтадан сайлаулы монархияның бір түрін бастан өткерді.

Киелі Рим империясы

Киелі Рим империясы, оның алдындағы Шығыс Франк мемлекетінен басталады. Фредерик V-ті Богемия патшасы етіп тағайындауға жасалған әрекет Отыз жылдық соғыстың бастауы ретінде қарастырылады.

Венгрия

Венгрия 1687 жылға дейін сайланатын монархия болып келді. Бұл сайлау құқығы Трансильвания княздығында тағы екі онжылдық бойы сақталды, ол құқықтық тұрғыдан Венгрия тәжінің жерлеріне жататын, бірақ Мохач шайқасынан кейін баласыз король Людовик II қайтыс болған соң Венгриядан бөлініп кеткен мемлекет болды.

Иберия

Визиготтар Испаниясы корольді герман дәстүріне сәйкес, бұрынғы патшалардың туыстарынан сайлаған. Арагон патшалығының алғашқы кездерінде "байлар" барондары сайлаған. Кейіннен бұл құқық Кортеспен шектелді, ол мұрагердің таққа отыруын бекітетін болды. 19 ғасырда, дәлірек айтқанда 1870 және 1873 жылдар аралығында Испанияда осындай жүйе құруға талпыныс жасалды. Даңқты революциядан кейін және 1868 жылы Изабелла II-нің тақтан түсірілуінен соң, тікелей ерлер сайлау құқығы арқылы жаңа парламент құрылды. Одан кейін Испанияға демократиялық жолмен сайланған монарх қажет деген шешім қабылданды. Изабелланың мұрагерлігіне қатысты пікірталастар 1869 жылдың қазан айына дейін жалғасты, нәтижесінде Амадео I сайланды. Дегенмен, оның билігі 1873 жылдың 11 қазанына дейін созылды, содан кейін Испанияның проблемаларын шеше алмайтынын айтып, тақтан бас тартты. Осыдан кейін парламент республика жариялады. Португалия монархиясы таққа отыру алдында өзара анттасу, Кортестің келісімі және жариялау рәсімдерін талап ету арқылы сайлау принципінің іздерін сақтап қалды. Кортес 1385 жылы король Жоао I-ді таққа көтерген кезде, тақтың сайлау арқылы иеленуін растады. Португалияда 1383-1385 жылдардағы дағдарыстан кейін, 1385 жылдың 6 сәуірінде Корольдік Кеңесі Авиз орденінің магистрі Иоанн I-ді Португалия королі етіп сайлады. Оның жартылай інісі Фердинанд I 1383 жылдың қазанында еркек мұрагерсіз қайтыс болды, ал түрлі топтар Фердинандтың жалғыз қызы, Кастилия және Леон королевасы Беатрис ханшайымы немесе оның туыстары, Валенсия де Кампос герцогы Инфанте Жоао және Сифуентес лорды Инфанте Денис үшін тақты қамтамасыз етуге күш салды. Бірақ Кеңес Петр I-нің кіші (заңды емес) ұлын сайлап, осылайша әйелдер арқылы билікке ие болып, Кастилия патшалығының ықпалынан сақтануға тырысты.

Иерусалим патшалығы

Крестшілер Иерусалим патшалығында патшалық ішінара сайланды, ішінара мұрагерлікпен берілді. Патшалықтың өркендеген кезеңінде, 12 ғасырдың ортасында, патшалық отбасы және шамалы анық мұрагерлік тізбегі болды. Дегенмен, патша Жоғарғы Кеңес (Haute Cour) тарапынан сайланды немесе, кемінде, мойындалды. Онда патша "бірдейлер арасында бірінші" (primus inter pares) саналды, ал ол болмаған жағдайда оның міндеттерін оның сенашалы атқарды.

Польша-Литва одақтастығы

Польша мемлекетінің алғашқы кезеңінде ел билеушісін сайлау дәстүрі қалыптасқан, бұл тақ мұрагерінің болмаған жағдайында орын алған. Wiec деп аталатын жиналыстарда жүзеге асырылған сайлау құқығы көбінесе ең ықпалды ақсүйектермен (магнаттармен) немесе шенеуніктермен шектелген, ал оған жергілікті дәстүрлер мен билеушінің күші зор әсер еткен. Польшада 1370 жылы соңғы Пиаст әулетінен шыққан билеуші қайтыс болғаннан кейін, поляк патшаларын бастапқыда шағын кеңес сайлаған, бірақ біртіндеп бұл құқық szlachta (поляк дворяндығы) мүшелеріне берілді. 1569–1795 жылдардағы Польша-Литва одағы кезінде Польша мен Литва патшалары мен ұлы княздары Варшава қаласының қазіргі ауданы Вола алаңында ақсүйектердің көпшілігі жиналған кезде сайланды. Польшада дворянның барлық ұлдары, ең үлкені ғана емес, дворян санатына ие болғандықтан, шамамен 500 000 дворянның әрқайсысы осындай сайлауға жеке қатыса алатын – сол кезде Еуропаның кез келген елінен асып түсетін сайлау құқығы. Сайлау кезеңінде король міндетін interrex (әдетте Польша приматы) атқарды. Бұл ерекше поляк сайлауы «еркін сайлау» (wolna elekcja) деп аталды. Сайлау принципі Польшаның саяси мәдениетінде орта ғасырдың соңында қалыптасқан болса да, 1570 жылдары ережелер күрт өзгерді, ал сол кезеңде қалыптасқан қағидалар Польшаның бөлінісіне дейін сақталды. 1573 жылдан 1764 жылға дейін Польша-Литвада он үш патшалық сайлау өтті. Рошу (2017) 1575/1576 жылғы поляк-литвалық патшалық сайлауын бірнеше себепке байланысты ең маңыздысы деп атады. Біріншіден, «одақтың азаматтары өздерінің алғашқы сайланған патшасын де-факто биліктен қуғыруға мәжбүр болды, осылайша олар екі жыл бұрын ғана мемлекеттік тізімдеріне жазылған мойынсұнбау құқығын қолданды». Екіншіден, бұл екі үміткердің жеңімпаз деп жариялануына әкелді, ал одан кейін дворяндық көпшілік дауыспен Стивен Баторийді таңдап, оны мойындады, сонымен бірге Габсбургтің Максимилиан II-мен соғыстан сақтады.

Скандинавия

Скандинавия патшалығы, герман дәстүріне сәйкес, бұрынғы патшаның қайтысымен сайланды. Бастапқыда Швеция патшаларын Морадағы барлық еркін адамдар сайлаған. Сайлаулы монархия 1544 жылға дейін сақталды, содан кейін Эстаттар Риксдағы король Густав Вазаның мұрагерлерін таққа мұрагер ретінде бекітті. Дания монархиясы да ресми түрде сайлаулы болды, алайда биліктегі монархтың үлкен ұлы көбінесе сайланды. Бұл 1660 жылға дейін жалғасты, сонда Фридрих III мұрагерлік және абсолюттік монархия орнатты. Норвегия монархиясы бастапқыда мұрагерлік болғанымен, он екінші және он үшінші ғасырларда ол да сайлаулы болды. Үміткерлер патшалық рудан болуы керек еді, бірақ патшалық үлкен ұлына автоматты түрде өте бермей, ақсүйектер кеңесімен сайланды. 1905 жылы принц Карл монархияны қолдаған референдумнан кейін Стортингтің шешімімен жаңа тәуелсіз Норвегияның королі болып сайланды. Скандинавия патшалықтарын 1389 жылы Дания королі Маргарет I біріктірді, бірақ оның көптеген ізбасарлары біріккен патшалықтарды бөліп жіберді, себебі Швеция Дания мен Норвегиядан өзгеше патшаны сайлады. Сайлау көбінесе Данияның Швецияға басып кіруі арқылы күреске түсті, бірақ Данияның Кристиан II Швецияны қайта басып алғаннан кейін, оған қарсы дауыс бергендердің көпшілігі Стокгольмдегі қанды оқиғада (1520) жазаланды, бұл швед тағындағы Дания патшасына деген қолдауды тоқтатты. 1810 жылы швед Риксдағы француз маршалы және Понтекорво князі Жан Бернадотті жаңа тәж мұрагері етіп сайлады, өйткені Голштейн-Готторп әулетінің швед тармағы баласыз Карл XIII патшамен бірге жойылатыны анық болды. Бернадот ақырында Швеция королі Карл XIV Юхан ретінде таққа отырды және әлі күнге дейін жалғасып келе жатқан Бернадот әулетін құрды. Бұл жағдайда монархты таңдаудағы сайлау принципі ерекше көзге түсті, себебі Бернадот Швециямен бұрын байланысы болмаған француз қарапайым адамы болды және швед тағына ең алыс туыстық байланысы да жоқ еді – оның таңдалуы тек Наполеон соғыстарының дағдарысты кезеңіндегі шұғыл саяси және әскери қажеттіліктермен байланысты болды.

Мальтаның егемендік әскери ордені

Бұрын Knights Hospitaller немесе Мальта ордені деп аталатын Мальтаның егемендік әскери ордені, Бірінші француз республикасы кезінде Мальтаның француз оккупациясынан Римге қуылғаннан бері халықаралық құқық бойынша егеменді субъект болып қала береді. Орденді Мемлекеттің толық кеңесі өмір бойына сайлайтын ханзада және Ұлы магистр басқарады. Ханзада және Ұлы магистр 1607 жылы Киелі Рим императоры тағайындаған ханзада шеніне ие, ал 1630 жылдан бері Шіркеу кардиналының құрметіне ие. Ханзаданы сайлайтын кеңеске Егемен кеңестің мүшелері, басқа да жоғары лауазымды тұлғалар және Орденнің бүкіл әлемдегі ұйымдарының өкілдері кіреді. Бас қолбасшы, бас канцлер, бас госпитальер және ортақ қазынаны басқарушы сияқты Егемен кеңес ханзадаға Орденді басқаруда көмектеседі.

Венеция

Венеция Республикасын 697 жылдан 1797 жылға дейін дог басқарды, ол әдетте өмір бойы билік жүргізді, бірақ кейбіреулері қызметтен алынды. Оның билігі ешқашан абсолюттік монархтың билігі сияқты болған емес, бірақ ол Республиканың жоғарғы лауазымды тұлғасы болды және түрлі кезеңдерде өзгеретін шектеулер мен бақылау деңгейлерінде күшті болды. Сайлау процесі 2000-нан астам венециялық аристократтардан тұратын Ұлы Кеңеспен басталды және бір отбасының немесе одақтың процеске үстемдік етуіне жол бермеу үшін жасалған күрделі жүйе қолданылды. Онда лотерея арқылы саны қысқартылған кішірек топтар пайдаланылды және сайлау үшін қажетті дауыс көпшілігінің жоғары деңгейі талап етілді.

Африка

Алжир Корольдігі (XVII ғасырдан XIX ғасырға дейін) – сайлау арқылы құрылған монархия болатын, ондағы дейы, кезеңге қарай, Алжир Диваны немесе раис (каперлер) Тайфасы тарапынан сайланды. Сайланған дейлер Алжирдің губернатор сұлтаны немесе Алжир сұлтаны деген атаққа да ие болды.

Мали империясы

Африкада Мали империясы конституциялық және сайланатын монархия ретінде қызмет етті. Манса, яғни император, мұрагерлік құқықтары болғанына қарамастан, Гбара деп аталатын Ұлы жиналыстың мақұлдауынан өтуі қажет еді.

Конго

Конго патшалығы – қандық байланыстың ықпалы тіпті аз болған, таңдамалы монархияның таза мысалы. Ақсүйектер патшаның ізбасарын сайлап, көбінесе ізбасардың алдыңғы патшаның әулетінен болмауы қалыпты жағдай еді. Осы таңдамалы монархия түрі патшалықтың 1400 жылдар шамасында құрылған сәтінен бастап, 20 ғасырдың басында толық құлағанға дейін сақталды.

Батыс Африка

Колониялық дәуірге дейін Батыс Африканың көптеген билеушілері, мысалы, Ашанти империясының патшалары мен басшылары, сондай-ақ Ифе және Ойо империяларының патшалары мен басшылары, өз мемлекеттеріндегі әртүрлі патшалық үйлердің ішінде патшалар тағайындаушылар деп аталатын дворяндар кеңестерімен сайланды. Бұл практика қазірге дейін сақталып келеді.

Ауғанстан

Ауғанстанда лоя жиргалар кем дегенде 18 ғасырдың басында Хотаки және Дуррани әулеттері билікке келген кезден бері ұйымдастырылып келеді. Ежелгі арий тайпалары, прото-индо-иран тілінде сөйлеген деген гипотеза бар, олар Орталық Азиядан және Ауғанстаннан үзіліс-үзіліс толқындармен келген, бұл кең таралған миф. Олар екі түрлі кеңес – симит және сабха – бар джирга жүйесін қолданған. Симит (жоғары кеңес) ақсақалдар мен тайпа басшыларынан құралған. Патша да симит отырыстарына қатысқан. Сабха – ауылдық кеңес болған. Үндістанда олар Самити және Сабха деп аталған.

Персия/Иран

Парф империясы (б.з.д. 248 – 224 ж.б.), сондай-ақ Арсасид империясы деп те аталады, Азиядағы ең көне сайлаулы монархия болып саналады. Патшалар патшасы императорлық таққа көтерілуге немесе биліктен алынуға рұқсат алу үшін Махестан деп аталатын ақсүйектер жиналысының мақұлдау дауысынан өтуі қажет болған. Иранның бұрынғы шахтары сияқты басқа монархтар да таққа отыру үшін парламенттік мақұлдаудан өтуі керек болған.

Моңғол империясы

Моңғол империясында Ұлы хан Курултай арқылы сайланды. Курултай көбінесе елордада шақырылатын. Басқа да маңызды басшылық қызметтер де берілді.

Корея

Көне Кореяның Силла патшалығы б.з.д. 57 жылы тайпа және ауыл ақсақалдарының кеңесінде алғашқы патшасын сайлаған. Біріккен Силланың патшалары аристократиямен сайланды, олардың билігі патша билігімен тең болды. Гогурё патшалығында билеуші бастапқыда бес рудың басшыларынан, көбінесе Соно руынан таңдалып алынған.

Океания

1858 жылы Жаңа Зеландияның Солтүстік аралының бірнеше орталық маори тайпалары өздерінің монархы ретінде Пототау Те Верувероны сайлады. Тайнуи тайпасының ақсақалдары осы дәстүрді және Киингитанга қозғалысын қазіргі күнге дейін сақтап келеді. Қазіргі маори патшасы (яғни Киингитанга қозғалысының монархы, барлық маори емес) – Тухеития Потату Те Веруверо VII, бұрынғы маори монархы Те Арикинуи Даме Те Атайрангиахудың үлкен ұлы. Ол 2006 жылғы 21 тамызда анасының жерлеу рәсімі күні қызметке кірісті. Принцип бойынша бұл лауазым мұрагерлік емес, бірақ іс жүзінде әзірге барлық маори монархтары бұрынғы монархтың мұрагері болды. Гавай Корольдігін де-факто мысал ретінде қарастыруға болады. 1864 жылдан бастап 1893 жылы монархия жойылғанға дейін ол конституциялық түрде тұңғыш туғандықты қолданатын мұрагерлік монархия болды. Дегенмен, 1864 және 1887 жылғы Конституциялар мен 1893 жылғы конституция жобасы, егер патшалық әулеті тоқтатылса, Заң шығарушы орган жаңа монарх және жаңа династияның бастауы ретінде «туған жергілікті алийді» сайлайтынын көздеді. Бірақ іс жүзінде 1864 жылдан монархия жойылғанға дейін тақ атадан балаға ешқашан өткен жоқ, өйткені сол кезеңде билік еткен барлық гавай монархтары ұрпақ қалдырмай қайтыс болды. 1872 жылы патша Камехамеха V қайтыс болғаннан кейін, міндетті емес референдум өтті, онда Уильям Чарльз Луналило жеңіске жетті; ол кейіннен 1873 жылы заң шығарушы органмен патша сайланды. Калакауа патшасы Луналило қайтыс болғаннан кейін 1874 жылы заң шығарушы органмен сайланды. Алайда, Калакауа 1891 жылы қайтыс болғаннан кейін, патшалық тақ оның әпкесі, королева Лилиуокаланидің туысына көшті. 1864 жылға дейін Гавайи патшасы кеңесінде Гавайи тағына мұрагерді тағайындады.

Мексика

Ацтек империясының тлатоанимиесі ақсақалдар, ақсүйектер және дін қызметкерлері кеңесімен таңдалып алынған. Ол төрт үміткердің ішінен сайланды.

Коста-Рика

Никоя Корольдігінің мánkeme (патшасы) монексико деп аталатын ақсақалдар кеңесі тарапынан сайланды.

Чили мен Аргентина

Француз зерттеушісі Орели Антуан де Туненс мапучелер оны Ұлы Токи, мапучелердің Жоғарғы Басшысы етіп сайлағанын мәлімдеді, мүмкін олардың мүддесін еуропалықтың олар үшін әрекет етуі арқылы жақсы қорғауға болады деп сенгендіктен. Кейіннен ол өзін Араукания және Патагонияның королі деп жариялады.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та сайлау арқылы монархия құруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. 1787 жылғы Конституциялық конвентте Александр Гамильтон жасаған ұзақ сөйлеуінде, АҚШ Президентінің «жақсы мінез-құлық» көрсеткенде (яғни, импичмент болмаса, өмір бойы) билік ететін және кең өкілеттіктерге ие болатын сайланатын монарх болуы керек екенін айтты. Гамильтонның пікірінше, сайланатын монархтардың ел ішінде шетелдік сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұруға жеткілікті күші болса, олардың іс-әрекеттеріне ел ішіндегі бақылау тирандықтың алдын алуға мүмкіндік берер еді.

Төтенше сайлау

Тұқым қуалайтын монархия бос қалған тақты толтыру үшін кейде сайлауды пайдалана алады. Мысалы, патшалық отбасы құрып қалуы мүмкін; таққа мұрагерлік заңда қаншалықты нақты белгіленгеніне байланысты, бірдей немесе дерлік бірдей күшті талап етуші бірнеше үміткерлер пайда болуы мүмкін, олардың арасынан таңдау үшін сайлау өткізіледі. Бұл формалды түрде сайланатын монархиядан өзгеше, себебі бұл – ерекше шара, ал жаңа монархпен мұрагерлік қайтадан тұқымдыққа айналады. Басқа жағдайларда монарх төңкеріс сияқты жағдайларда биліктен алынуы мүмкін. Кейде монарх өзінің мұрагерінің пайдасына тақтан бас тартуға мәжбүр болады, ал кейбір жағдайларда патшалық отбасы тұтастай қабылданбайды, ал тақ сайланған үміткерге беріледі. Ерекше сайлаудың мысалдары: 1613 жылы Руриктер әулетінің құрып қалуынан және Ұлы қасіретінің аяқталуынан кейін Ресейдің Михаил Земский соборы (ұлттық жиналыс) тарапынан сайланды. Романовтар әулеті бұрынғы патшалық отбасымен тығыз байланыста болған ескі боярлар үйі болды, ал Михаилдың әкесі Федор Романов сол кезде Филарет есімімен Мәскеу және Бүкіл Ресей патриархы болды, ол іс жүзінде регент лауазымын атқарды. Кейіннен патриарх Филарет, өзінің кемел саясаткері болғандықтан, әлсіз және денсаулығы нашар ұлының серігі және кейде регентіне айналды. 1971 жылы Арабия түбегіндегі жеті тәуелсіз эмирлік Біріккен Араб Әмірліктерін құру үшін бірігіп, федерация құрды. Оның құрылуымен Әбу-Даби шейхы Заид бин Сұлтан Әл-Нахян басқа алты эмирліктің билеуші монархтары тарапынан мемлекет басшысы және одақтың президенті болып сайланды, ал Заид өзі Дубайдың сол кездегі билеушісі Рашид бин Саид Әл-Мактумға дауыс берді. Пала империясының алғашқы императоры Гопала 8-ші ғасырда тәуелсіз аймақтық сардарлар тарапынан сайланды. Бұл тәртіп сол аймақтағы көптеген тайпалық қоғамдарда кең таралған.

Қазақстан

Камбоджа Конституциясының 13-бабында монархты өмір бойына 9 мүшеден тұратын Тақтың Патшалық Кеңесі тағайындайтыны белгіленген. Оның құрамына Сенат Төрағасы, Ұлттық Ассамблея Спикері, Премьер-Министр, елдің екі негізгі буддалық Санга Никаясының басшылары, Сенат Төрағасының бірінші және екінші орынбасарлары, сондай-ақ Ұлттық Ассамблея Спикерінің бірінші және екінші орынбасарлары кіреді. Конституцияның 14-бабында таққа үміткердің кемінде 30 жасқа толуы және марқұм король Анг Дуонг, король Нородом немесе король Сисоваттың ұрпағы болуы міндетті екені айтылған.

Киелі орын

Қасиетті Тақ пен оған байланысты Ватикан қала-мемлекетінде Папа кардиналдар коллегиясы конклавта сайланады, көбінесе олардың өзінен.

Малайзия

Янг ди Пертуан Агонг (Елдің Жоғарғы Басшысы) бес жылдық мерзімге сайланады. Малай штаттарының тоғыз мұрагерлік билеушілері келесі Агонгты құпия дауыс беру арқылы анықтайтын Билеушілер кеңесін құрайды. Бұл лауазымға дейін штат басшылары арасында де-факто кезекпен келу қағидасы қолданылып келді, бастапқыда үлкендік дәрежесіне сәйкес. Янг ди Пертуан Агонг кезек аяқталғанша қайта сайланбайды. Сонымен қатар, Малайзияның Негери Сембилан штаты да сайлау монархиясы болып табылады, онда Негери Сембиланның Янг ди Пертуан Бесары басқарушы басшылар кеңесі тарапынан таңдалады. Басқарушы басшыларды басшы сайлайды. Ер адамдардан кандидаттар Минангкабау мәдениетінің ықпалымен аналық рулық желі бойынша анықталады. Бұл жүйе федеративтік монархияның негізін қалады. Перак сұлтаны Перактың 18-ші сұлтаны Ахмадиннің ұрпақтарынан ең үлкен еркек ханзадалардың арасынан таңдалады. Сұлтан, Раджа Муда (Тақ мұрагері) және Раджа Ди Хиллир (Тақ мұрагерінің орынбасары) Перактың Деван Негарасы тарапынан сайланады. Егер бұрынғы сұлтаннан шыққан үлкен ханзада болса, биліктегі сұлтанның ұлы Раджа Муда бола алмайды; бірақ егер үлкен ханзада Раджа Муда болу құқығынан бас тартса, мұндай мүмкіндік туындайды.

Біріккен Араб Әмірліктері

Президентті Федералды Жоғарғы Кеңес бес жылға сайлайды. Құрылғалы бері бұл лауазым, Федералды Жоғарғы Кеңестің келісімімен Әбу-Дабидің Аль-Нахян шейхтеріне де-факто мұрагерлік лауазым болып келді. Сол сияқты, БАӘ вице-президенті мен премьер-министрі лауазымын Дубайдың Аль Мактум шейхтері атқарады. Сайлаулар 5 жыл сайын өткізіледі. Біріккен Араб Әмірліктерінің әрбір әмірлігінің билеушісінің лауазымы, сол әмірліктің билеуші патшалық отбасының келісімімен анықталады.

Ұқсас нысандар

Андорра жартылай сайлаулы княздік деп санауға болады. Андорраның екі мемлекет басшысы – Испанияның Ла-Сеу-д’Ургел епископы және Фуа графы. Граф титулы 1609 жылы француз тәжімен біріктірілді, яғни содан бері барлық француз патшалары ко-князь болды. Франция Бірінші Республика құрылғаннан кейін Андорраны қысқа мерзімге діни монархия билігіне тапсырды, бірақ Наполеон оны қайтарып алды. Наполеон III-тің құлатылуынан және үшінші француз республикасының құрылуынан бастап, Андорраның француз ко-князі Франция президенті болып табылады (қазір демократиялық жолмен сайланады), өйткені олар Фуа графтарының ресми емес мұрагерлері саналады. Андорра билігі мен халқы Франция президентін сайлауға қатыспайды, бұл Андорраны бірегей жағдайға қояды – басқа мемлекет азаматтары демократиялық жолмен сайлаған монархқа ие болу. Эсватиниде жартылай сайлаулы монархия формасы бар. Ешбір патша өзінің ізбасарын тағайындай алмайды. Оның орнына, патша отбасы оның қай әйелі "Ұлы әйел" және "Индловукази" (Солпан / Ана патшайым) болатынын шешеді. Осы "Ұлы әйелдің" ұлы автоматты түрде келесі патша болады. Ең үлкен ұл мұрагер болып тағайындалмайды, өйткені оның басқа да рәсімдік міндеттері бар. Нигерияда Нигерияның дәстүрлі басшылары (немесе "патша әкелер", мысалы, Обалар, Эзелер және Эмирлер) әдетте патшалар кеңестері арқылы сайланады, өйткені олардың барлығы монархтар немесе басқа патшалардың ұрпақтары деп санайды. Сондықтан әрбір титул осы династиялық туыстардың бірімен кезекпен, көбінесе ротация арқылы өмір бойы иеленеді. Коста-Рика мен Панамадағы нгобе халқының кацигін 13 ақсақалдан тұратын кеңес өмір бойына тағайындайды. Соңғы сайлау 2013 жылы өткен, ол кезде бұрынғы кацик шамамен 100 жасында қайтыс болған. Қазіргі касик – Коста-Рика туған Педро Паласиос, бұрынғы касик Педро Бежараноның ұлы. Самоа 1962 жылы тәуелсіздік алғанынан бері парламенттік республика болғанмен, көптеген жылдар бойы сайлаулы монархия ретінде қате түсінілді. Самоа Конституциясы бойынша, мемлекет басшысы бес жылдық мерзімге Самоа Парламенті – Фоно арқылы сайланады. Конституцияның 18 және 45-баптарында сәйкесінше, кез келген Парламент мүшесі мемлекет басшысы болып сайлана алады және кез келген Самоа азаматы Парламентке сайлана алады, бірақ Фонодағы 49 орынның 47-сі матайға немесе басшыларға (қалған екеуі Самоа емес азаматтарға) арналған. Бұл Сауд Арабиясының монархиясын Сауд әулеті ішінде сайлауға мүмкіндік береді, өйткені корольдің үлкен ұлы 1953 жылы король Абдулазиз қайтыс болғаннан бері мұрагер ханзада бола алмады. Алайда, тек 2015 жылы Мұхаммед бин Найеф билікке келгеннен кейін Абдулазиздің ұлы емес үй мүшесі осы лауазымға ие болды (бұрынғы барлық мұрагер ханзадалар Абдулазиздің ұлдарынан таңдалған). Мұхаммед бин Салман Саудтан кейін әкесі билік құрған кезде сол лауазымға отырған тұңғыш мұрагер ханзада болды. Жаңа Зеландиядағы маори патшалығы қозғалысы түрлі Жаңа Зеландиялық iwi (тайпалар) Kaumātua сайлаған маори монархын таңдайды. Алайда, осы уақытқа дейін әрбір маори монархынан кейін олардың баласы билік құрған, бұл жағдай оны тұқым қуалайтын жағдайға айналдырған. Валис және Футуна (Француз Республикасының аумақтары) үш аймақтың дәстүрлі басшыларын сайлайды.