Кіріспе
Француз-швед жазушысы және журналисі Ян Оскар Сверре Люсьен Анри Гиллю (ɡiju; 1944 жылдың 17 қаңтарында туған) – француз-швед жазушысы және журналисі. Гиллю Швецияда тергеуші журналист ретінде жұмыс істеген кезінде танымал болды, әсіресе 1973 жылы ол және әріптесі Питер Брат Швециядағы құпия және заңсыз барлау ұйымы Informationsbyrån (IB) ұйымын әшкерелегенде. Ол шведтің кешкі таблоиді Aftonbladet газеті үшін колонка жазушы ретінде журналистика саласындағы қызметін жалғастыруда. Оның кітаптарының ішінде Карл Гамильтон есімді тыңшы туралы шпиондық романдар сериясы, сондай-ақ Арн Магнуссон атты тамплиер туралы тарихи романдар трилогиясы бар. Ол әйелі, баспагер Энн Мари Скарп және Лиза Марклундпен бірге Швециядағы ең ірі баспа компанияларының бірі – Piratförlaget (Pirate Publishing) компаниясының иесі.
Jan Oskar Sverre Lucien Henri Guillou (, ɡiju; born 17 January 1944) is a French Swedish author and journalist. Guillou's fame in Sweden was established during his time as an investigative journalist, most notably in 1973 when he and co reporter Peter Bratt exposed a secret and illegal intelligence organization in Sweden, Informationsbyrån (IB). He is still active within journalism as a column writer for the Swedish evening tabloid Aftonbladet. Among his books are a series of spy fiction novels about a spy named Carl Hamilton, and a trilogy(+) of historical fiction novels about a Knight Templar, Arn Magnusson. He is the owner of one of the largest publishing companies in Sweden, Piratförlaget (Pirate Publishing), together with his wife, publisher Ann Marie Skarp, and Liza Marklund.
Өмір және мансап
Гийю Швецияның Стокгольм округіндегі Сёдертелье қаласында дүниеге келген. Оның бретондық швед әкесі Шарль Гийю (1922–2020) 1941 жылы Франция қарсыласының мүшесінің ұлы және Стокгольмдегі Бос Франция кеңсесінің басшысы ретінде Швецияға келген. Оның анасы Марианна (құрметті аты Ботольфсен; 1922–2013) норвегиялық текті. Гийю туған кезде француз азаматтығын алды және 1975 жылы швед азаматы болды. Гийюдың әкесінің әкесіне Финляндияның Хельсинки қаласындағы француз елшілігінде қызмет ұсынылғанда, ол онымен бірге көшіп, сол жерге қоныстанды. Гийю Стокгольмнің сыртындағы Салтсёбаден және Несбипаркте анасы мен оның жаңа күйеуімен бірге өсті. 1964 жылы Виггбихолм қаласындағы Виггбихолм мектеп-интернатында студенттік экзаменді (жоғарғы орта білім беру деңгейінің бітіру емтиханы) аяқтады.
Отбасы
Гиллоу алғаш автор және аудармашы Марина Стагпен бірге өмір сүрді, оның екі баласы бар: Дэн (1970 жылы туған) және Энн Линн (1972 жылы туған) Гиллоу. Оның қызы Энн Линн, журналист және феминист сарапшысы, кинорежиссер Рой Андерссонның қызы Сандра Андерссонмен ресми емес некеде тұрады. Сонымен қатар, ол Флайбода, Эстхаммар муниципалитетінде, солтүстік Рослаген аймағында шалғайдағы үйіне ие, онда кітаптарын жазғанда тұрады.
IB ісі
1973 жылы солшыл журнал «Folket i Bild/Kulturfront» Гиллоу мен Питер Братттың бірқатар мақалаларын жариялады, онда «Informationbyrån» («Ақпарат бюросы» немесе қысқаша IB) деп аталатын швед құпия барлау агенттігінің құпиясы ашылды. Мақалалар, бұрынғы IB қызметкері Хокан Исаксон алғаш берген ақпаратқа негізделген, журналда IB-нің ашылуына, соның ішінде «Шығармалар» деген тақырыпта жарияланған кейбір қызметкерлердің есімдері мен жеке сәйкестік нөмірлері бар суреттеріне әкелді. Бұл оқиға «IB ісі» (IB affären) деп аталатын ірі ішкі саяси дауға ұласты. Бұл құпия ұйымның қызметіне және оның Швеция Социал-демократиялық партиясымен байланысы бар деген айыптамаларға Премьер-министр Олоф Палме, Қорғаныс министрі Свен Андерссон және Швеция Қарулы Күштерінің Жоғарғы Бас қолбасшысы генерал Стиг Синнергрен тарапынан жолданды. Алайда, кейінірек түрлі журналистер мен қоғамдық комиссиялардың жүргізген тергеулері, сондай-ақ оқиғаға қатысқан адамдардың өмірбаяндық еңбектері Братт пен Гиллоу сипаттаған кейбір қызметтерді растады. 2002 жылы қоғамдық комиссия IB ісі туралы зерттеулерді қамтитын 3000 беттік баяндама жариялады. Гиллоу, Питер Братт және Хокан Исаксон тұтқындалып, жабық есік артында сотталды және тыңшылық жасады деген айыппен сотталды. Братттың сөзіне сүйенсек, сот үкіміне сәйкес, сот әділдіктің шегін кеңейтуге мәжбүр болды, себебі олардың ешқайсысы шетелдік күштермен тым жақын байланыста болды деп айыпталған жоқ. Бір шағымнан кейін Гиллоудың жазасы бір жылдан 10 айға дейін қысқартылды. Гиллоу мен Братт жазасының бір бөлігін жеке камераларда өткізді. Гиллоу алдымен Стокгольмнің орталық бөлігіндегі Лангхольмен түрмесінде, кейін елорданың солтүстігіндегі Остерэкер түрмесінде ұсталды.
The exposure of the IB in the magazine, which included headshots with names and social security numbers of some of the alleged staff published under the headline "Spies", led to a major domestic political scandal known as the "IB affair" (IB affären). The activities ascribed to this secret outfit and its alleged ties to the Swedish Social Democratic Party were denied by Prime Minister Olof Palme, Defense Minister Sven Andersson and the Supreme Commander of the Swedish Armed Forces, General Stig Synnergren. However, later investigations by various journalists and by a public commissions, as well as autobiographies by the persons involved, have confirmed some of the activities described by Bratt and Guillou. In 2002, the public commission published a 3,000 page report where research about the IB affair was included. Guillou, Peter Bratt and Håkan Isacson were all arrested, tried in camera (behind closed doors) and convicted of espionage. According to Bratt, the verdict required some stretching of established judicial practice on the part of the court since none of them were accused of having acted in collusion with a foreign power. After one appeal Guillou's sentence was reduced from one year to 10 months. Guillou and Bratt served part of their sentence in solitary cells. Guillou was kept first at Långholmen Prison in central Stockholm and later at Österåker Prison north of the capital.
ЦРУ ісі
1976 жылы Sveriges Radio-ның екі қызметкері Гиллюмен Folket i Bild/Kulturfront арқылы Стокгольмде ЦРУ офицері жұмысқа алған әріптесі туралы хабарласты. Бұрын бір үлкен газет бұл хабарды жариялаудан бас тартыпты, енді олар IB-ді ашқан журналистен осы оқиғаны жариялауға рұқсат сұрады. Үшеуі ЦРУ офицерін заң бойынша тыңшылық жасады деп айыптауға болатын жоспар жасады және оған дәлелдер жинауды тапсырды. Өте таңқаларлық жайт, ЦРУ офицері өзінің тыңшысына қандай ақпарат алу керектігін жазбаша түрінде берді, сондықтан бейресми қарсы барлау тобы тек осы нұсқауларды жинап, екі тыңшының кездесуін суретке түсіріп, ашыққа шығару алдында оларға не жеткілікті екенін талқылады. Жұмысқа алынған тыңшы кейін Анголаға баруға бұйрық алды, онда әскери және саяси жағдай туралы ақпарат жинау керек болды. Топтағы заң білімі бар адам оған келіспеуге кеңес берді, бірақ ол барды. Содан кейін топ азамат соғысы жүріп жатқан елдегі жағдай туралы жалған есеп дайындау үшін жиналды. Үшеуі мақаланы толық жариялауға дайындықтап жатқанда, тыңшы Анголаға екінші рет барды, бұл жолы оның нұсқаулық парағында қосымша тапсырмалар болды. Тыңшы Швецияға оралғаннан кейін Гиллю мақаланы ірі газетке және телеарна жаңалықтарының редакторына алдын ала жіберді. Ол сондай-ақ ресми жоққа шығаруды болдырмау және тыңшылықтың ашылуының салдары туралы талқылау үшін Сыртқы істер министрлігімен де байланысқа шықты. Жарияланған мақала нағыз "сенсация" болды, ал ЦРУ офицері әріптесімен бірге Швециядан кетуге бұйрық берілді. Мақалада тыңшының шетелдік заңсыз операцияларды ашқан батыл журналист ретінде бейнеленгеніне байланысты ол соттан құтылды. Кейіннен олар екеуі де – Гиллю де, ол да – Швеция қауіпсіздік қызметімен сұраққа тартылды, бірақ саяси себептермен ешқандай қылмыстық айып тағылмады.
Швед таблоидтарының айыптаулары
1967 жылдан бастап бес жыл бойы Гиллю КГБ өкілдерімен бірнеше рет кездесті. 2009 жылдың қазан айында швед баспасөзінің «Экспрессен» газеті «Гийлу – Кеңес Одағының құпия агенты» деген тақырыппен осы оқиғаны жариялады. Швед қауіпсіздік қызметі Сэпо сол кезде Гийлудың әріптесі Арне Лембергтен осы байланыстар туралы білген, ол бұл іс-әрекеттердің заңсыз болуы мүмкін деп күдіктенген. Кейіннен мақалаларды жазған журналистердің бірі Гиллюдың түсіндірмесіне сенетінін айтып: «Мен оның айтқандарының бір сөзіне де күмәнданамын» деді. Гиллю швед саясаты туралы жазған есептері үшін КГБ-дан төлем алды, және «Экспрессен» Гиллюды құпия агент деп атауын қорғалғанда осы фактіні дәлелдеді. Бұрынғы КГБ полковнигі және дезертир Сергей Третьяков Гиллюды «классикалық агент» деп сипаттады. «Ол ақша қабылдады және, ең жаманы, түбіртекке қол қойды, мұнда дау жоқ. Оны ұстау Мәскеудегі КГБ мектебінде оқулық мысалы болуы мүмкін». Тыңшылық істерінің прокуроры Томас Линдстранд PON-ға жазған хатында: «Агент пен тыңшы – бір-бірімен байланыссыз ұғымдар. Агенттің тыңшылық әрекет жасауы міндетті емес. Агент өзінің жетекшісінен тапсырмаларды орындау үшін, қылмыстық жауапкершілікке тартылатын шектен шықпайынша, әрекет ете алады» деп жазды. Сэпо сол кезде Лембергтің баяндамасына күмәнмен қарады және газетшінің қоғамдық ақпарат негізінде мақала жазып, оны Евгений Гергельге тапсыруында ешқандай заңбұзушылық таппады. Стеньус жасаған қорытындылар қырқыс пікір тудырды, және бірнеше газет редакторлары оның қызметінен кетуін талап етті. 2010 жылдың 1 маусымында Швеция Баспасөз Кеңесі (PON) «Экспрессенді» қандай да бір құқықбұзушылық жасады деп танымады. «Экспрессен» Гиллюды «тыңшылық» қылмысы жасады деп айыптағанын жоққа шығарды, және PON осымен келісті. Газет беттеріндегі және тақырыптардағы мәлімдемелер («Гийлу – құпия кеңес агенты», «КГБ миссиясын мойындады», «Тыңшылық басшысы жалдаған») PON пікірінше, «нақты анықталған мағынаға ие емес». PON сондай-ақ оқиғаның фактілік егжей-тегжейлері мақалалардың мәтінінде толық жарық көргенін, оның ішінде Гиллюдың оқиға туралы өзінің баяндамасы да бар екенін мәлімдеді.
Саяси көзқарастар
1960 және 1970 жылдардың басында Гиллу маоистік «Кларте» қауымдастығымен байланыста болды. Ол сонымен қатар Швеция Коммунистік партиясының (бұрынғы Коммунистік лига – марксистер-лениншілер) мүшесі болды, бұл партия негізінен 1970 жылдары белсенділік танытып, шетелде тұрған кезінде ай сайынғы мүшелік жарнасын төлемегені үшін алты айдан кейін партиядан шығарылды. Бүгінде ол өзін коммунист немесе маоист деп санамайды, бірақ өзін «Сол партияның сол жағындағы» (бұрын «Сол партия, коммунистер» деп аталған швед партиясы) саяси спектрдегі социалист деп сипаттайды.
Таяу Шығыста
Гиллоу палестиналық халықты қолдауымен танымал және ол жылдар бойы Израильді тұрақты түрде сынап келді. 1976 жылы ол былай деп жазды: «Сионизм өзінің негізінде нәсілшіл, себебі Израиль мемлекеті Оңтүстік Африка сияқты апартеид жүйесіне негізделген». Ол Израильді «апартеид мемлекеті» деп бірнеше рет айтты. 1977 жылы Svenska Dagbladet газетінде жарияланған мақаласында Гиллоу: «Мен оптимистпін, Израиль Армагеддонға дейін жойылатынына сенемін» деп жазды. Гиллу мен оның сол кездегі әйелі Марина Стаг жазған Irak – det nya Arabien (Ирак – Жаңа Арабия) кітабы 1977 жылы жарық көрді. Саддам Хусейннің президент болғанға дейін Баас партиясы билігінде болған Ирак туралы кітапта «Еуропалықтардың Иракты ерекше қатыгез ел ретінде қарауы» тек «саяси пропаганда мен нәсілшілдік қиялдың қоспасы» (91-бет) екені айтылады. Гийо мен Стаг кітап үшін зерттеу жұмыстарын 1975 жылы жүргізді және олар сол кезде «Баас режимі анық халыққа ұнайтын және Араб әлеміндегі ең тұрақты режимдердің бірі» (168–169-беттер) екенін, Ирактағы баспасөз бостандығы әлемнің көптеген елдерінен артық болғанын (239-бет) және авторлар үшін «2000 жылға дейін Ирак өмір сүру деңгейі бойынша Еуропа елдерін озып кететіні» (174-бет) ешқандай таңқалыс тудырмайды десті. Гиллоу, өзінің батыстың алғашқы журналисі ретінде барғанын айтқан Абу-Грейб түрмесіндегі жағдайды өте жақсы, тіпті «швед түрмелерінен де жақсы» (249–250-беттер) деп сипаттады. Кітап 1979 жылы Саддам Хусейннің Ирак президенті болғанға дейін екі жыл бұрын жарық көрді. 2009 жылы жазған «Ordets makt och vanmakt» (Сөздің күші мен әлсіздігі) атты автобиографиясында Гиллоу, келтірілген цитаталар сол кезде рас болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Алайда ол Саддам Хусейннің, кітап жарияланған кезде президент Ахмет Хасан Аль-Бакрдың вице-президенті болған, Ирактың нақты басшысы болғанын да жазды.
АҚШ туралы
11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін Гиллоу, бүкіл Еуропада шабуылдың құрбандарын еске алу үшін үш минуттық үнсіздік сақталған кезде Гетеборг кітап жәрмеңкесінен шығып кеткенімен дау тудырды. "Афтонбладет" газетінде жарияланған мақаласында Гиллоу бұл оқиғаның екіжүзділік екенін айтып, "АҚШ – біздің заманымыздың ең ірі жаппай қырғыншысы. Вьетнам мен оның айналасындағы елдерге қарсы соғыстарда ғана төрт миллион адам қаза тапты. Ал Швецияда бір минуттық үнсіздік те болған жоқ" деді. Сондай-ақ, шабуылдардың "біздің бәрімізге жасалған шабуыл" екенін айтқандарды сынға алып, бұл шабуылдың тек "АҚШ империализміне жасалған шабуыл" екенін мәлімдеді. 2006 жылғы Атлантикалық мұхит арқылы ұшақтарды ұрлау жоспарына қатысты ақпарат құралдарының реакциясы мен әуежайлардағы апатты болдырмау үшін қабылданған шаралардың қажетсіз екенін айтты, себебі күдіктілер бұрыннан ұсталған еді. Бұл жағдайды ақпарат құралдарының сенсациялық және пайда табуға бағытталғандығын көрсету үшін, ал британ үкіметінің терроризмге қарсы соғыстағы жетістіктерін көрсету үшін пайдаланғанын айтты. Жарылғыш заттар табылмайтындығын атап өтіп, "Әл-Қаида туралы жазылғандарға сенбеңдер" деген тақырыптағы бағанасында, осы реакциялардың нәтижесінде мұсылман қауымы құрбандыққа шалынғанын жазды. 1981 жылғы Гиллоудың өмірбаяндық романының бейімделуі болған "Evil" (2003) фильмі 2003 жылы "Оскар" сыйлығына ұсынылғанда, Гиллоу IB ісіне байланысты АҚШ үкіметі тарапынан әлі де террорист ретінде тізілген еді, бірақ "Оскар" салтанатына қатысу үшін виза алуға қол жеткізді. Алайда, фильмнің режиссері Микаэль Хафстром Гиллоудың билетін өзінің әйеліне бергендіктен, Гиллоу салтанатқа қатыса алмады.
Басқа мәселелер бойынша
IB ісі мен 1973 жылы тыңшылық қылды деген айыппен түрмеге қамалғаннан бері Гиллоу швед қауіпсіздік қызметінің өткір сыншысы болып табылады. Гиллоудың сөзінше, қауіпсіздік қызметі оны террорист ретінде тізімдеген, бұл басқа елдерге сапарлағанда қауіпсіздік қызметкерлерімен қиындықтарға ұшырауына себеп болған. Соңғы жылдары Гиллоу швед радикалды феминисттік қозғалысының кейбір тұлғалары мен топтарын бірнеше рет сынаған. Дегенмен, ол өзін "антифеминист" деп атауға қарсы және "17 ғасырда гомосексуализм болған жоқ" деген пікірді ұстанады.
Ерте романдар
Гиллюдың алғашқы романы Om kriget kommer (Егер соғыс келсе) 1971 жылы жарық көрді. Бұл саяси тыңшылық роман, псевдодокументальді түрінде, 1970 жылдардың басында Швецияның Оңтүстік Африка мен Родезияға әскери шабуыл жасап, апартеидтік режимдерді құлату туралы. Басты кейіпкер – швед әскери тыңшысы Карл Аронович, ол африкалық саясаткерлер мен партизандармен бірге шабуылды дайындайды. Оның екінші романы Det stora avslöjandet (Үлкен ашылу) түрмеде жазылған (МБ ісін қараңыз) және 1974 жылы жарық көрді. Бұл кітап комедия ретінде жоспарланған және жартылай автобиографиялық роман болып табылады. Онда 1970 жылдардың басында Стокгольмде ерлер журналдарына материал жазатын жас журналист туралы айтылады. Роман үшін автордың өзінің есімдік өрнегі Эрик Понти деп аталады, ол кейінірек оның бірнеше романдарының кейіпкері ретінде қайта оралады. Оның үшінші романы Ondskan (Зұлымдық) 1981 жылы жарық көрді және автордың өгей әкесінен және садистік жоғарғы сынып интернатындағы жасөспірім кезіндегі тәжірибесін бейнелейтін автобиографиялық сипатқа ие. Алдыңғы романындағыдай, Эрик Понти кейіпкері автордың ойдан шығарылған alter ego-сы болып табылады. 2003 жылы түсірілген "Evil" фильмі 76-шы "Оскар" сыйлықтарында "Үздік шетелдік фильм" номинациясына ұсынылып, үш шведтік "Гулдбагге" сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде "Үздік фильм" сыйлығы да бар.
Терроризмге қарсы соғыс
2004 жылы Гиллоу 9/11 оқиғасы мен терроризмге қарсы соғыстан кейін Батыс саясаты мен құқығының әлемін бейнелейтін қазіргі заманғы қылмыс романдарына оралды. Оның негізгі назары жоғары дәрежелі полиция қызметкері, Швеция қауіпсіздік қызметінде жұмыс істейтін Ева Йонсен Тангуи болды. Ол 2004 жылы «Қорылар нарығы» («Tjuvarnas marknad») романында таныстырылды, ал оның оқиғасы 2007 жылы «Біздің іштегі жау» («Fienden inom oss») және 2008 жылы «Бірақ егер ол сіздің қызыңызға қатысты болмаса» («Men inte om det gäller din dotter») романдарында жалғасады, бұл роман Карл Гамильтонның да қайта оралуын көрсетеді.