Кіріспе
Көлденең жазықтыққа бұрыш – топографиялық нысанның немесе құрылған элементтің еңістігі. Физикалық нысанның, жер бедерінің немесе құрылған сызықтың (мысалы, баспалдақ, көлбеу, еңіс, төмендік, биіктік немесе көтерілу) еңістігі (АҚШ-та "grade", Ұлыбританияда "gradient" деп те аталады) – осы беттің көлденең жазықтыққа қатысты бұрышының тангенсін көрсетеді. Бұл еңістің ерекше түрі, мұнда нөлдік мән көлденеңдікті білдіреді. Сан мәні жоғары болған сайын, "қисайғандық" деңгейі де жоғары болады. Еңіс көбінесе "көтерілуге" қатысты "ұзындық" арақатынасы ретінде немесе "ұзындықтан көтерілу" түрінде бөлшек ретінде есептеледі, мұнда ұзындық – көлденең қашықтық (емес, еңіс бойындағы қашықтық), ал көтерілу – тік қашықтық. Қаңқалар, төбелер, өзендер мен ағыстардың жағалаулары мен арналары сияқты табиғи нысандардың беткейлері көбінесе еңіс деп сипатталса, "еңіс" сөзі көбінесе адам жасаған беттерге қатысты қолданылады, мысалы, жолдар, ландшафттық жұмыстар, шатырлар, теміржолдар, су тасымалдаушы каналдар және жаяу жолдар немесе велосипед жолдары. Еңіс бойлық еңіс немесе көлденең тік еңіс болуы мүмкін.
the grade of a topographic feature or constructed element
The grade (US) or gradient (UK) (also called stepth, slope, incline, mainfall, pitch or rise) of a physical feature, landform or constructed line refers to the tangent of the angle of that surface to the horizontal. It is a special case of the slope, where zero indicates horizontality. A larger number indicates higher or steeper degree of "tilt". Often slope is calculated as a ratio of "rise" to "run", or as a fraction ("rise over run") in which run is the horizontal distance (not the distance along the slope) and rise is the vertical distance. Slopes of existing physical features such as canyons and hillsides, stream and river banks and beds are often described as grades, but typically the word "grade" is used for human made surfaces such as roads, landscape grading, roof pitches, railroads, aqueducts, and pedestrian or bicycle routes. The grade may refer to the longitudinal slope or the perpendicular cross slope.
Теңдеулер
Бағалар жоғарыдағы суретте көрсетілген белгілермен келесі теңдеулер арқылы байланыстырылған.
Нөмірлерді салыстыратын еңіс үлгілері
Дәрежелер, пайыздық (%) және мыңдық (‰) белгілері үшін үлкен сандар тік еңістерді көрсетеді. Қатынастар үшін n-нен 1 үлкен сандар - бұл көлбеу, оңай еңіс. Мысалдарда бір немесе бірнеше белгілердегі дөңгелек сандар және құжатталған, жақсы белгілі жағдайлар көрсетілген. + Әр түрлі белгілердегі еңіс үлгілері Дәрежелер Пайыздық (%) Мыңдық (‰) Қатынас Ескертулер 60° 173% 1732‰ 1:0.58 47.7° 110% 1100‰ 1:0.91 Stoosbahn (финикуляр темір жолы) 45° 100% 1000‰ 1:1 30.1° 58% 580‰ 1:1.724 Lynton and Lynmouth Cliff Railway (финикуляр темір жолы) 30° 58% 577‰ 1:1.73 25.5° 47% 476‰ 1:2.1 Pilatus Railway (ең тік рельсті темір жолы) 20.3° 37% 370‰ 1:2.70 Mount Washington Cog Railway (ең жоғары дәреже) 20° 36% 363‰ 1:2.75 18.4° 33% 333‰ 1:3 Өте тік жол 14.0° 25% 250‰ 1:4 Өте тік жол. Mount Washington Cog Railway (орташа дәреже) 11.3° 20% 200‰ 1:5 Тік жол 8.13° 14.2% 142‰ 1:7 7.12° 12.5% 125‰ 1:8 Cromford және High Peak темір жолындағы кабельдік еңіс 5.71° 10% 100‰ 1:10 Тік жол 4.0° 7% 70‰ 1:14.3 3.37° 5.9% 59‰ 1:17 Swannington еңісі Leicester және Swannington темір жолында 2.86° 5% 50‰ 1:20 Matheran Hill темір жолы. Kennedy ғарыш орталығының Crawlerway-нен ұшыру алаңдарына дейінгі еңіс. 2.29° 4% 40‰ 1:25 Cologne–Frankfurt жоғары жылдамдықты темір жол желісі 2.0° 3.5% 35‰ 1:28.57 LGV Sud Est, LGV Est, LGV Méditerranée 1.97° 3.4% 34‰ 1:29 Bagworth еңісі Leicester және Swannington темір жолында 1.89° 3.3% 33‰ 1:30.3 Capvern рампасы (дисплей=1) 1.52° 2.65% 26.5‰ 1:37.7 Lickey еңісі 1.43° 2.5% 25‰ 1:40 LGV Atlantique, LGV Nord. Schiefe Ebene. 1.146° 2% 20‰ 1:50 Желжол Jílové u Prahy маңында. Devonshire туннелі 0.819° 1.43% 14.3‰ 1:70 Waverley жолы 0.716° 1.25% 12.5‰ 1:80 Екінші реттік негізгі желідегі басқарушы дәреже. Wellington Bank, Somerset 0.637° 1.11% 11.11‰ 1:90 Dove Holes Tunnel 0.573° 1% 10‰ 1:100 Settle & Carlisle желісінің ұзақ созылуы 0.458° 0.8% 8‰ 1:125 Guillerval рампасы 0.2865° 0.5% 5‰ 1:200 (дисплей=1, Guillerval рампасын қоспағанда) 0.1719° 0.3% 3‰ 1:333 0.1146° 0.2% 2‰ 1:500 0.0868° 0.1515% 1.515‰ 1:660 Brunel's Billiard Table (Swindonға дейін) 0.0434° 0.07575% 0.7575‰ 1:1320 Brunel's Billiard Table (Paddingtonнан Didcotқа) 0° 0% 0‰ 1:∞ (шексиздік) Жазық
Жолдар
Көлік құралдары инженериясында, түрлі құрлықтағы конструкциялар (автомобильдер, жол талғамайтын көліктер, жүк көліктері, пойездер және т.б.) жерге көтерілу қабілеті бойынша бағаланады. Пойездер әдетте автомобильдерге қарағанда төмен бағаланады. Көлік құралының белгілі бір жылдамдықты сақтай отырып, көтеріле алатын ең жоғары еңіс кейде сол көліктің "көтерілгіштігі" (немесе, сирек, "көтерілу қабілеті") деп аталады. Автожол геометриясының бүйірлік еңістері кейде осы техникалардың көмегімен жасалған жерлерде "толтырылымдар" немесе "қазбалар" деп аталады. АҚШ-та федералды қаржыландырылатын автожолдар үшін максималды еңіс, жер бедері мен жобалау жылдамдықтарына негізделген жобалық кестеде көрсетілген, таулы аймақтарда және төбелі қалалық аймақтарда әдетте 6%-ға дейін рұқсат етіледі, ал жылдамдық шектері төмен таулық жолдарда 7%-ға дейін еңіс рұқсат етіледі. Гиннес рекордтар кітабы бойынша әлемдегі ең тік жолдар – Жаңа Зеландияның Дунедин қаласындағы Болдуин көшесі, Уэльстің Харлех қаласындағы Ффорд Пен Ллех және Пенсильвания штатының Питтсбург қаласындағы Кантон даңғылы. Гиннес рекордтары Болдуин көшесін тағы да әлемдегі ең тік көше деп тіркеді, оның еңісі 34,8% (2,87-ден 1-ге) құрайды, бұл Ffordd Pen Llech-ке уақытша берілген атаққа қарсы шағымның сәтті аяқталуынан кейін болды. Гиннес кітабында көрсетілгендерден тік еңіске ие көшелер әлемнің басқа да жерлерінде бар. АҚШ-тың Ұлттық биіктік деректеріне сүйене отырып, 7x7 (журналы) Сан-Францискодағы көлік қозғалысына ашық, 30 пайыздан жоғары еңіске ие он блок көшені анықтады. Ең тік еңіс 41% – Бернал Хайтс ауданындағы Томпкинс даңғылының үстіндегі Брэдфорд көшесінің блогы. Сан-Франциско қалалық темір жолы қаланың төбелері арасында автобус қызметін жүргізеді. Автобуспен жүру үшін ең тік еңіс 23,1% құрайды, ол 67 Бернал Хайтс маршрутында Алабама көшесінде Рипли мен Эсмеральда көшелері арасында орналасқан. Бұл көшеде 1983 жылдан бері велосипед жарысы өткізіліп келеді.
The steepest roads in the world according to the Guinness Book of World Records are Baldwin Street in Dunedin, New Zealand, Ffordd Pen Llech in Harlech, Wales and Canton Avenue in Pittsburgh, Pennsylvania. The Guinness World Record once again lists Baldwin Street as the steepest street in the world, with a 34.8% grade (1 in 2.87) after a successful appeal against the ruling that handed the title, briefly, to Ffordd Pen Llech. A number of streets elsewhere have steeper grades than those listed in the Guinness Book. Drawing on the U. S. National Elevation Dataset, 7x7 (magazine) identified ten blocks of public streets in San Francisco open to vehicular traffic in the city with grades over 30 percent. The steepest at 41 percent is the block of Bradford Street above Tompkins Avenue in the Bernal Heights neighborhood. The San Francisco Municipal Railway operates bus service among the city's hills. The steepest grade for bus operations is 23.1% by the 67 Bernal Heights on Alabama Street between Ripley and Esmeralda Streets. The street has formed part of a bicycle race since 1983.
Экологиялық жобалау
Бейімделу, қалыптасу және еңіс ландшафт дизайнында, бағбандар дизайнында, ландшафт архитектурасында және архитектурада маңызды құрамдас бөліктер болып табылады; инженерлік және эстетикалық дизайн факторлары үшін. Дренаж, еңістің тұрақтылығы, адамдар мен көлік құралдарының қозғалысы, құрылыс нормаларын сақтау және дизайнды үйлестіру – бұл экологиялық дизайн шеңберінде еңісті қарастырудың барлық жақтары.
Бұрылуды өтеу
Тік қисырлардағы еңіс тік жолға қарағанда сәл тік болады, сондықтан осыны өтеу үшін және еңістің барлық жерде біркелкі болуын қамтамасыз ету үшін, осы тік қисырлардағы еңіс сәл төмендетілуі керек.
Тұрақты тежегіштер
Үзіліссіз тежегіштермен – пневматикалық немесе вакуумдық тежегіштермен жабдықталғанға дейін, тік көлбеулер пойыздардың қауіпсіз тоқтауын өте қиын еткен. Сол кезде, мысалы, бір инспектор Батыс Сассекстің Рудгик теміржол станциясын қайта жаңартуды талап етті. Ол платформа арқылы өтетін көлбеу 1:80-нен 1:130-ға дейін азайтылмағанша станцияны ашуға рұқсат бермеді.