Кіріспе

Мемлекеттік биліктің тармақтарға бөлінуі – мемлекеттік биліктің әрқайсысы жеке, тәуелсіз өкілеттіктер мен жауапкершіліктерге ие тармақтарға бөлінуі, осылайша бір тармақтың өкілеттігі басқаларымен қақтығыс тудырмайды. Биліктің үш тармаққа бөлінуі, кейде trias politica моделі деп аталады, заң шығарушы, атқарушы және сот жүйесін қамтиды. Бұл монархиялардағы биліктің бірігуімен, сондай-ақ парламенттік және жартылай президенттік жүйелермен салыстырылады, онда әртүрлі тармақтар арасында, әсіресе атқарушы және заңнамалық органдар арасында мүшелік пен функциялардың үлестірілуі болуы мүмкін. Билікті бөлу жүйесінің мақсаты – биліктің шоғырлануына жол бермей, тексеру және тепе-теңдік механизмін қамтамасыз ету. Биліктің бөліну моделі әрқашан толыққанды шектелген үкімет құруға бағытталмайды. Бұл термин көбінесе trias politica принципімен шатастырылып, орнына қолданылады. Trias politica моделі – бөлінудің кең таралған түрі, бірақ үш тармақтан артық немесе кем тармақтары бар үкіметтер де кездеседі.

Ежелгі дәуір

Аристотель "қоспалы үкімет" немесе гибридтік үкімет туралы идеяны алғаш рет өзінің "Саясат" еңбегінде айтқан, онда ол ежелгі Грекия қала-мемлекеттеріндегі көптеген конституциялық формаларға сүйенді. Рим республикасында Рим Сенаты, консулдар және ассамблеялар Полибий пікірінше, қоспалы үкіметтің мысалы болды ("Тарихтар", 6-шы кітап, 11–13). Полибий осы жүйенің тежегіштер мен тепе-теңдіктер механизмін егжей-тегжейлі сипаттап, түсіндірді және Спарталық Ликургты осы сияқты алғашқы үкімет құрушы деп атады.

Аралас үкімет туралы ерте заманғы түсініктер

Джон Кальвин (1509–1564) саяси билікті демократия мен аристократия (аралас үкімет) арасында бөлетін үкімет жүйесін жақтады. Кальвин демократияның артықшылықтарын бағалап: «Егер Құдай бір халыққа өз үкіметін және билеушілерін сайлауға мүмкіндік берсе, бұл – баға жетпес сый» деді. Саяси билікті теріс пайдалану қаупін азайту үшін Кальвин бір-бірін толықтырып, бақылайтын бірнеше саяси институт құруды ұсынды. Осылайша Кальвин мен оның ізбасарлары саяси абсолютизмге қарсы тұрып, демократияның дамуына үлес қосты. Кальвин қатардағы адамдардың құқықтары мен әл-ауқатын қорғауға ұмтылды. 1620 жылы ағылшын сепаратистері мен англикандар (кейіннен «паломник әкелер» деп аталды) Солтүстік Америкада Плимут колониясын құрды. Өзін-өзі басқару құқығына ие болған олар, екі бөлімді демократиялық үкімет жүйесін орнатты. «Бостандық иелері» заң шығарушы және сот функцияларын атқаратын Бас сотты сайлады, ал ол өз кезегінде губернаторды сайлады, ол жеті «көмекшісімен» бірге атқарушы билікті жүзеге асырудың функционалдық рөлін атқарды. Массачусетс шығанағы колониясы (1628 жылы құрылған), Род-Айленд (1636), Коннектикут (1636), Нью-Джерси және Пенсильванияда ұқсас конституциялар болды – олардың барлығы саяси билікті бөліп алды. (Плимут колониясы мен Массачусетс шығанағы колониясынан басқа, бұл ағылшын бекіністері өздерінің демократиялық жүйелеріне діни еркіндікті қосты, бұл адам құқықтарының дамуына маңызды қадам болды.) Уильям Брэдфордтың «Плимут плантациясы туралы» (1630–1651 жылдар аралығында жазылған) сияқты кітаптары Англияда кеңінен танымал болды. Осылайша, колониялардағы үкімет формасы ана елінде, соның ішінде философ Джон Локк (1632–1704) үшін жақсы белгілі болды. Ол ағылшын конституциялық жүйесін зерттеу нәтижесінде саяси билікті бір жағынан заң шығарушы (мысалы, Лордтар палатасы мен Коммуналар палатасы), екінші жағынан елді қорғау және монархтың құқықтары үшін жауапты атқарушы және федеративтік билікке бөлудің артықшылықтарын анықтады, өйткені Англия Корольдігінің жазбаша конституциясы болған жоқ.

Үшжақты жүйе

Ағылшын Азамат соғысы кезінде парламентарийлер ағылшын үкімет жүйесін үш тармақтан құралған деп есептеді: Патша, Лордтар палатасы және Халықтар палатасы. Олардың пікірінше, біріншісі тек атқару билігін жүзеге асыруы керек, ал соңғы екеуі заң шығару билігіне ие болуы тиіс. Билікті үш бөлікке бөлуді ұсынған алғашқы құжаттардың бірі – 1653 жылы ағылшын генералы Джон Ламберт жазған «Үкімет құралы» болды. Ол көп ұзамай Протекторат кезеңінде Англияның конституциясы ретінде қабылданды. Жүйе заң шығару тармағынан (Парламенттен) және екі атқару тармағынан – Ағылшын Мемлекеттік кеңесінен және Лорд-протектордан тұрды. Барлығы сайланды (бірақ Лорд-протектор өмір бойына сайланды) және бір-бірін тексеру құқығына ие болды. Ағылшын ой-санасының одан әрі дамуы сот билігін атқару билігінен бөлу қажеттігі туралы идея болды. Бұл, Карл II-нің билігінің соңғы жылдары мен Джеймс II-нің қысқа ғана билігі кезінде (яғни 1680 жылдары) Реставрациядан кейін тәждің оппозициялық көшбасшыларды соттау үшін құқықтық жүйені пайдалануынан кейін туындады. Заң шығарушы, атқарушы және сот тармақтары арасындағы билікті бөлу принципін бекіткен алғашқы конституциялық құжат – 1710 жылы украин гетманы Пилип Орлық жазған Запорожье әскерінің құқықтары мен бостандықтары туралы келісімдер мен конституциялар болды.

Джон Локктың заң шығарушы, атқарушы және федеративтік биліктері

Монтескьедің үш бөлімді жүйесінің алғашқы көрінісі Джон Локк еңбегінде, «Үкімет туралы екі трактат» (1690 ж.) кітабында айтылған. Локк «Екі трактатта» заң шығару, атқару және федеративтік билікті ажыратады. Локк заң шығару билігін «мемлекеттің күшін қалай қолдануға болатынын анықтау құқығы» (2-т., § 143) деп түсіндірсе, атқару билігі «қабылданған және күшіне енген заңдарды орындауды» (2-т., § 144) қамтиды. Локк федеративтік билікті одан әрі ерекшелендірді, ол «соғыс және бейбітшілік, одақтар мен келісімдер, сондай-ақ мемлекеттің шегінен тыс жерлердегі барлық тұлғалармен және қоғамдармен жасалатын барлық мәмілелер» (2-т., § 145) яғни, қазіргі кездегі сыртқы саясатты қамтиды. Локк жеке биліктерді ажыратады, бірақ оларды бөлек институттар ретінде емес, ал бір органның немесе тұлғаның екі немесе одан көп биліктің өкілеттігін бірдей иеленуі мүмкін екенін атап көрсетеді. Осы факторлардың ішінде Локк «әрекетке ұмтылыс» үшін күшті дәлелдер келтіреді, себебі осы шаралардың ауқымы мен қарқындылығы билікті шоғырландыру қабілеті бойынша өте шектеулі. Мысалы, Локк атқару және федеративтік биліктер әртүрлі болғанымен, олар көбінесе бір институтта біріктірілетінін айтады (2-т., § 148). Локк заң шығару билігінің атқару және федеративтік биліктерден жоғары тұратынына сенеді, олар оған бағынышты. Локк заң шығару билігінің жоғарылығын заң шығару өкілеттігімен түсіндіреді; «Басқа біреуге заң бере алатын нәрсе, одан жоғары болуы керек» (2-т., §150). Локк пікірінше, заң шығару билігі өкілеттігін халықтан алады, олар заң шығарушы органды құру және тарату құқығына ие: және егер халық ережелерге бағынуға келіссе, және олардың таңдаған адамдары жасаған заңдармен басқарылса, ешкім олар үшін заңдар шығаратын басқа адамдарды тағайындауға құқылы емес; халық тек олар сайлаған және олар үшін заңдар жасауға уәкілеттік берген адамдар қабылдаған заңдармен ғана шектеледі. Локк заң шығару билігінің шектеулері бар екенін айтады. Локк заң шығарушы органның билік иелерінің келісімінсіз өз қалауынша билік етуге, салық салуға немесе мүлікті тәркілеуге құқығы жоқ (мысалы, «өкілдіксіз салық салуға болмайды») және заң шығару өкілеттіктерін басқа органға беруге құқығы жоқ, бұл өкілеттік беруден бас тарту доктринасы (2-т., §142).

Үшжақты және екіжақты ұлттық жүйелерді салыстыру

Биліктерді бөлудің жоғары дәрежесі бар конституциялар бүкіл әлемде кездеседі. Латын Америкасының бірқатар елдері сайлау арқылы құрылған билік тармақтарына ие. Вестминстер жүйесі, Жаңа Зеландиядағы сияқты, биліктердің ерекше байланысымен ерекшеленеді. Жаңа Зеландияның конституциясы биліктерді бөлу принципіне негізделген, оның ішінде көптеген конституциялық кепілдіктер бар, олардың көпшілігі айтылмаған. Атқарушы биліктің шешімдерді іске асыру мүмкіндігі көбінесе заң шығарушы органға байланысты, ол бір мүшелік сайлау жүйесі немесе аралас пропорционалдық жүйе бойынша сайланады. Бұл үкіметтің бір партиядан немесе партиялар коалициясынан тұруы мүмкін дегенді білдіреді. Сот билігі де үкіметтің араласуынан еркін. Егер сот шешімдерінің тізбегі заңның түсіндірілуіне әкелсе, ол атқарушы органның саясат мақсатына сәйкес келмейді деп есептесе, атқарушы орган заң шығарушы орган арқылы тиісті заңнамаға өзгерістер енгізуді бастамашы болады. Атқарушы билік сот орындаушысына шешімді қайта қарауға немесе өзгертуге бұйрық бере алмайды; шешімдер түпкілікті болып табылады. Егер атқарушы және сот билігі арасында дау туындаса, атқарушы билік сотқа немесе оның жеке мүшелеріне басшылық ете алмайды, және керісінше. Биліктердің толық бөліну жүйелері көбінесе президенттік болып табылады, бірақ теориялық тұрғыдан бұл міндетті емес. Тарихи ерекшеліктер де бар, мысалы, революциялық Францияның Директория жүйесі. Швейцария биліктердің президенттік емес бөлінуінің қазіргі үлгісін ұсынады: ол жеті мүшеден тұратын атқарушы билік – Федералдық Кеңес басқарады. Алайда, Федералдық Кеңес парламент тағайындайды (бірақ парламентке тәуелді емес) және сот билігінің бақылау құқығы болмаса да, сот билігі басқа тармақтардан бөлек болып табылады.

Австралия

Австралияда заң шығарушы және атқарушы билік арасында қатаң бөлініс жоқ – шындығында, үкімет министрлері парламент мүшелері болуға міндетті. Бірақ федералды сот билігі өзінің қалған екі биліктен тәуелсіздігін қатаң сақтайды. Дегенмен, АҚШ Конституциясының ықпалымен, Австралия Конституциясы үкіметтің үш тармағын бөлек анықтайды, және сот билігі оны биліктердің айқын емес бөлінісін қамтамасыз ету үшін түсіндіреді. Аймақтық үкіметтерде де билік бөлінісінің ұқсас деңгейі бар, бірақ бұл көбінесе конституциялық ережелерге емес, дәстүрге негізделген.

Австрия

Австрия Конституциясын сол кездегі Еуропадағы көрнекті конституциялық ғалым Ханс Келсен жазған. Келсен Австрияның үш тармақты үкіметінің аясында сот органдарының құрамында жұмыс істеуге тиіс болған.

Бразилия

Бразилия Конституциясының екінші бабында Одақтың тәуелсіз және үйлесімді үш билігі бар екені белгіленген: атқару, заң шығару және сот билігі.

Ұлттар Достастығы

2003 жылы Нигерияның Абуджа қаласында Комонвелл (Латимер Хаус) принциптері қабылданды.

Чехия

1992 жылы Чехословакия тарағанға дейін қабылданған Чехия Республикасының Конституциясы дәстүрлі биліктің үш салаға бөлінуін орнатып, алдыңғы Конституциялардың дәстүрін жалғастырады. 1918 жылы жаңадан тәуелсіз болған мемлекет қабылдаған уақытша Конституцияны алмастырған 1920 жылғы Чехословакия Конституциясы Ұлыбритания, АҚШ және Франция сияқты дамыған демократиялық елдердің Конституциялары үлгісінде жасалды және осы бөліністі сақтап келді. 1948 жылғы 9 мамыр Конституциясы, Чехословакияның 1960 жылғы Конституциясы, сондай-ақ 1968 жылғы Чехословакия Федерациясы туралы Конституциялық актімен енгізілген кейінгі өзгерістер де осы қағиданы сақтады.

Гонконг

Гонконг – 1984 жылы Ұлыбритания мен Қытай арасында жасалған халықаралық шарт – Қытай-Британия бірлескен декларациясына сәйкес, 1997 жылы құрылған арнайы әкімшілік аймақ, және БҰҰ-да тіркелген. Гонконгтың Негізгі Заңы – Қытайдың де-факто конституциясы қызметін атқаратын ұлттық заңы, үкіметті Атқару, Заң шығару және Сот органдарына бөледі. Алайда, бұрынғы қауіпсіздік хатшысы, сондай-ақ Атқару кеңесінің (АК) және Гонконг Заң шығару кеңесінің (ЗК) қазіргі мүшесі Реджина Иптің сөзіне қарағанда, Гонконг Қытайға қайтарылғаннан кейін билікті бөлу принципін ешқашан қолданған емес. Дегенмен, 1997 жылға дейін Гонконг саясатын Кеңестегі губернатор шешсе, содан кейін ол Кеңестегі Бас атқарушы директор шешеді. Қай уақытта болса да, Атқару кеңесінің кейбір мүшелері Заң шығару кеңесінің де мүшелері болып табылады. Бір адам атқару және заңнамалық тармақтарда бір уақытта лауазым атқаратын болса, екі билік бөлек емес, біріктіріледі, сондықтан бұл қатаң билік бөлінісі болып табылмайды, себебі тексеру және тепе-теңдік жүйесі жойылған. Бұл институционалдық тәжірибе 1997 жылға дейін британдық билік кезінде қалыптасқан және содан бері сақталып келеді.

Үндістан

Үндістан конституциялық демократияны ұстанады, бұл биліктерді нақты бөлуді қамтамасыз етеді. Сот жүйесі конституцияны түсіндіру өкілеттігіне ие және басқа екі тармақтан тәуелсіз. Парламент заң шығару өкілеттігіне ие. Атқарушы билік Президентке жүктеледі, ол Премьер-Министр басқаратын Министрлер Кеңесінің кеңесімен басшылыққа алады. Үндістан конституциясы президентке атқарушы биліктің, парламенттің, қарулы күштердің және т.б. ортақ басшысы ретінде конституцияны қорғау, сақтау және қорғау міндетін жүктеді – бұл міндет одақтық үкіметке ғана емес, сонымен қатар федеративтік құрылымдағы түрлі штат үкіметтеріне де жүктеледі. Үш тармақтың барлығы да билік тепе-теңдігін сақтау және конституциялық шектерден аспау үшін бір-біріне «тексерулер мен тепе-теңдіктер» жүйесін қолданады. Президент заң шығарушы орган қабылдаған заңды немесе Министрлер Кеңесі берген кеңесті, егер ол Үндістан конституциясына қайшы келсе, жоққа шығара алады. Егер президент заң шығарушы орган қабылдаған заңды қабылдаса да, ол конституцияның негізгі құрылымына қайшы келсе, әділ сот отырысынан кейін Жоғарғы Сот тарапынан жойылуы мүмкін. Үндістанның кез келген азаматы заң шығарушы немесе атқарушы билік жасаған конституцияға қайшы заңдарды жою үшін тікелей Жоғарғы Сотқа жүгіне алады. Президент конституцияға қайшы шешімдер қабылдағаны үшін парламент өткізген импичмент процесінен кейін қызметінен алынуы мүмкін. Президент сайлаудағы бұзушылықтар немесе лауазымға лайықтылығын жоғалту себептері бойынша 71(1) бап бойынша Жоғарғы Сот тарапынан қызметтен алынуы мүмкін. Парламент Жоғарғы Сот пен штаттардың жоғары соттарының судьяларын олардың қабілетсіздігі мен ниетсіздігі үшін импичментке тартуға құқылы. Жоғары соттың кеңейтілген құрамы кіші соттың бұрыс үкімдерін жоққа шығарып, конституцияны сақтауға мүмкіндік береді.

Италия

Италияда билік бөлінген, бірақ Министрлер кеңесіне Парламенттің екі палатасынан да сенім дауысы қажет (ол шамамен 600-ге жуық мүшеден тұрады). Барлық парламенттік үкіметтер сияқты, заң шығару және атқару билігі арасында толыққанды бөлініс жоқ, олардың арасында сенім байланысының нәтижесінде үзіліссіз байланыс бар. Осы екі билік тармағы арасындағы тепе-теңдік Конституциямен қорғалады, сондай-ақ олар мен толыққанды тәуелсіз сот жүйесі арасындағы тепе-теңдік те қорғалады.

Жапония

Халық егемендігіне негізделген Жапония Үкіметі заң шығару, атқару және сот тармақтарына бөлінеді. Үкіметтің барлық тармақтары 1947 жылы ратификацияланған Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Конституция шеңберінде жұмыс істейді. Заң шығару билігі Жапонияның екіпалаталы Парламентіне, Ұлттық Диетаға (国会, Kokkai) жүктелген. Диет Жоғарғы палата ретінде Кеңесшілер палатасынан (参議院, Сангиин) және Төменгі палата ретінде Өкілдер палатасынан (衆議院, Шугиин) тұрады. Екі палатаның мүшелері аралас дауыс беру жүйесі бойынша сайланады. Мемлекеттік атқару билігі Жапония Министрлер кабинетіне (内閣, Naikaku) жүктелген. Премьер-министр (内閣総理大臣, Naikaku Sōri Daijin) Кабинеттің басшысы болып табылады және Диет мүшелері арасынан тағайындалады. Парламенттік демократия ретінде Премьер-министр мен Кабинет министрлері Парламент алдында жауапты және сенімсіздік дауысымен қызметтен алынуы мүмкін. Сот билігі Жоғарғы Сотқа (最高裁判所, Saikō Saibansho) жүктелген. Ол конституциялық және ұлттық заңдарды түсіндіру мәселелеріндегі соңғы сот органы болып табылады. Сондай-ақ, ол заңдардың конституциялықтығын тексеруге құқылы, яғни сот арқылы тексеру құқығына ие.

Мексика

Мексика Конституциясының 49-бабы Федерацияның Жоғарғы Билігінің атқару, заң шығару және сот биліктеріне бөлінгенін белгілейді.

Коста-Рика

1948 жылы 43 күндік азаматтық соғыс аяқталғаннан кейін (бұрынғы президент және қазіргі үміткер Рафаэль Анхель Кальдерон Гвардия президент сайлауының нәтижелерін мойындамай, алдап билікке таласқаннан кейін), Коста-Рика мемлекетінің қандай трансформациялық модельді қабылдауы – жеңімпаздардың алдындағы басты мәселе болды. 1949 жылы қабылданған жаңа конституцияны әзірлеу үшін халықтың дауысымен Конституциялық жиналыс сайланды, ол күшінде тұр. Бұл құжат 1871 жылғы конституцияның өңделген нұсқасы болды, себебі құрылтайшы жиналыс биліктегі Екінші Республиканың Құрылтайшы кеңесі (Fundadora de la Segunda República) ұсынған радикалды корпоративтік идеяларды қабылдамады. Бұл кеңес әскери күшпен билікке келгенімен, қарулы күштерді таратып жіберді. Дегенмен, жаңа конституция муниципалитеттер есебінен биліктің орталықтандырылуын күшейтті және провинциялық басқаруды толығымен жойды. Сол кезде конгресс пен сот билігінің өкілеттіктері де артты. Конституция заң шығарушы, атқарушы және сот салаларын – үш жоғарғы билік ретінде белгіледі, сонымен қатар тең дәрежедегі, бірақ мәртебесі әртүрлі екі дербес мемлекеттік орган құрды. Біріншісі – Коста-Риканың Жоғарғы сайлау трибуналы (сайлау органы), ол сайлауды бақылайды және олардың нәтижелері бойынша шағымдануға болмайтын, ерекше шешімдер қабылдайды. Екіншісі – Бас контролердің кеңсесі (аудит органы), автономды және тәуелсіз орган, формальды түрде біржаңғары заң шығарушы жиналысқа бағынышты. Министрліктер мен муниципалитеттердің барлық бюджеттері, соның ішінде күнделікті операцияларға келісімшарттар сияқты бюджеттік баптарды орындау, осы агенттік арқылы өтуі тиіс. Бас контролер мемлекеттік органдар мен лауазым иелеріне қаржылық бақылауды жүзеге асырады және заңбұзушылықтар үшін әкімдерді қызметтен шеттету туралы іс қозғайды, осылайша бұл ұйым Республиканың бесінші саласы ретінде бекітілді.

Венесуэла

Үш дәстүрлі билік тармағынан – атқарушы, заң шығарушы және сот – басқа, Венесуэлада Республикалық ахлақ кеңесінен құралған азаматтар билігі де бар. Оған Бас прокурор, ар-ождан қорғаушысы (омбудсмен) және бас контролер кіреді, сондай-ақ сайлау тармағы – Ұлттық сайлау кеңесі де осы билікке қарасты. 2010 жылы Америка мемлекеттері ұйымының баяндамасында елдегі билік бөлінісінің әлсірегені айтылды.