Өзі жүретін артиллерия: Қозғалмалы және қорғалған қару

Кіріспе

Көлік құралына орнатылған, жылдамдығы мен қорғанысын арттырған артиллерия.

Өздігінен жүретін артиллерия (кейде локомотивтік артиллерия деп те аталады) – өзінің қозғалтқышымен жабдықталған, атыс позициясына өзі қозғала алатын артиллерия. Оған өздігінен жүретін қару, өздігінен жүретін гаубица, өздігінен жүретін миномет және өздігінен жүретін реактивтік артиллерия жатады. Бұл көліктер жоғары жылдамдыққа ие, көбінесе гусеницалық шассиде орналасқан және үлкен далалық қару, гаубица, миномет немесе реактивтік жүйелерді тасымалдайды. Олар әдетте ұрыс даласында алыс қашықтықтан жанама бомбалауды жүзеге асыру үшін қолданылады. Бұрын өздігінен жүретін артиллерияға тікелей атыс жүргізетін шабуылдық және танктерге қарсы құралдар да кіретін, көбінесе танк шассиіне негізделген, жақсы брондалған көліктер де кіретін. Стандартты танктың жарылғыш және бронебойғыш оқтарды қолданатын жалпы мақсаттағы қаруынан өзгеше, тікелей атыс жүргізетін құралдар нақты міндеттерге арналған: шабуылдық қарулар жаяу әскерге жақыннан қолдау көрсетсе, танктерге қарсы қарулар жаудың бронетехникасын жоюға арналған. Қазіргі заманғы өздігінен жүретін артиллерия көліктері көбінесе гусеницалық шассидегі мұнараға орнатылған қарумен жабдықталған, сырттан қарағанда танкқа ұқсайды. Дегенмен, олар көбінесе жеңіл брондалған, тікелей атысқа төтеп беруге жеткіліксіз, бірақ олардың экипаждарын сынықтардан және шағын қарулардан қорғайды, сондықтан олар брондалған жауынгерлік көліктерге жатады. Көптеген көліктер жау жаяу әскерінен қорғану үшін пулеметтермен жабдықталған. Өздігінен жүретін артиллерияның сүйретілетін артиллериядан басты артықшылығы – оны тезірек қолдануға болады. Сүйретілетін артиллерияны қолдану үшін тоқтау керек, қаруды шешіп, орнату керек. Орын ауыстыру үшін қаруды қайтадан жинап, жаңа орынға сүйреп әкелу керек. Ал өздігінен жүретін артиллерия таңдалған жерде тоқтап, бірден атыс бастай алады, содан кейін жылдам жаңа позицияға көше алады. Бұл «атып, жылдамдау» қабілеті жылдам әрекет ететін ұрыстарда, әсіресе ашық далада өте пайдалы. Керісінше, сүйретілетін артиллерия құрылысы мен күтімі арзан. Ол жеңіл және өздігінен жүретін артиллерия жетпейтін жерлерге орналастырылуы мүмкін. Вьетнам соғысынан бері ауыр көтергіш тікұшақтар артиллерияны жылдам жеткізу үшін де қолданылады, бірақ бұл қымбатқа түседі және тәуекелді, сүйретілетін артиллерияның бір кемшілігін азайтады. Қазіргі заманғы көптеген армиялардың қарулы күштерінде өздігінен жүретін және сүйретілетін артиллериялар бар.

Self propelled artillery (also called locomotive artillery) is artillery equipped with its own propulsion system to move toward its firing position. Within the terminology are the self propelled gun, self propelled howitzer, self propelled mortar, and self propelled rocket artillery. They are high mobility vehicles, usually based on continuous tracks carrying either a large field gun, howitzer, mortar, or some form of rocket/missile launcher. They are usually used for long range indirect bombardment support on the battlefield. In the past, self propelled artillery has included direct fire vehicles, such as assault guns and tank destroyers, which were typically well armoured vehicles often based upon the chassis of a tank. In lieu of the standard tank's general purpose main gun that fired both high explosive and anti tank ammunition, direct fire vehicles had specialized roles, with assault guns providing close fire support for infantry and tank destroyers mounting an anti tank gun to take on enemy armour. Modern self propelled artillery vehicles often mount their main gun in a turret on a tracked chassis so they superficially resemble tanks. However they are generally lightly armoured which is insufficient to withstand direct fire combat, nonetheless this protects their crews against shrapnel and small arms and are therefore usually included as armoured fighting vehicles. Many are equipped with machine guns for defense against enemy infantry. The key advantage of self propelled over towed artillery is that it can be brought into action much faster. Before the towed artillery can be used, it has to stop, unlimber and set up the guns. To move position, the guns must be limbered up again and brought—usually towed—to the new location. By comparison, self propelled artillery can stop at a chosen location and begin firing almost immediately, then quickly move on to a new position. This shoot and scoot ability is very useful in a mobile conflict and particularly on the advance in open battlefields. Conversely, towed artillery was and remains cheaper to build and maintain. It is also lighter and can be deployed in areas that self propelled guns cannot reach. Since the Vietnam War, heavy transport helicopters have also been used for rapid artillery deployment albeit at considerable expense and risk, mitigating one of towed artillery's disadvantages. Both self propelled and towed artillery remain in the arsenals of many modern armies.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

Британдық Gun Carrier Mark I – 1917 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде қолданысқа енгізілген, өзі жүретін артиллерияның алғашқы мысалы. Ол алғашқы британдық Mark I танкының негізінде жасалған және ауыр далалық пушканы тасымалданған. Пушканы көліктен атуға немесе оны алып, әдеттегідей орнатуға болады. Фактически, бұл тасымалдағыш жеке ат командасын немесе ішкі жану қозғалтқышымен жұмыс істейтін артиллериялық трактордың орнына келді, сонымен қатар пушканы қолданудың жаңа әдісін ұсынды.

Соғыс аралығы

Келесі маңызды жетістікті британдықтар соғыстан кейін өздерінің механикаландырылған күштердің тәжірибелік бригадасы (Эксперименталды механикаландырылған күш) үшін әзірлеген Бёрч қондырғысынан көруге болады. Ол 18 фунттық далалық пушканы орнатты, ол әдеттегі артиллериялық траекторияларды және тік бұрышты әуе шабуылына қарсы атуды, Викерс орта танк шассиіне орнатып, жүзеге асыра алды. Ол барлық қару түрлері, соның ішінде жаяу әскер және артиллерия танктермен бірдей жерде қимылдай алатын, соғыс жүргізудің жалпы тәсілдерін зерттеу мақсатымен жобаланып және салынды. Кеңес Армиясы да жүк көліктеріне және танктерге орнатылған артиллериямен тәжірибе жасады, бірақ оны көптеп өндірген жоқ.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде, артиллерияның барлық дерлік бөлігі әлі де артиллериялық тракторлармен немесе жылқылармен жылжытылып келді. Неміс блицкриг доктринасы бронетанкілік бөлімшелерге оттық қолдау қажеттілігін білдірді, бірақ Польша мен Францияға жасалған шабуыл кезінде бұл қолдау Люфтваффе арқылы, тиімді түрде артиллерия қызметін атқаратын Junkers Ju 87 'Stuka' пикиреуші бомбалаушыларымен қамтамасыз етілді. Содан кейін дәстүрлі сүйретілетін гаубицалар келді. Соғыс барысында көптеген елдер өздігінен жүретін артиллерияны дамытты. Алғашқы әрекеттердің кейбіреуі, көбінесе жүк машинасына орнатылған далалық немесе танкіге қарсы қарудан аспады – бұл британ әскерінде «тасымалдама порты» деп аталатын техника. Бұл құрылғылар жылдам болғанмен, экипажға қорғаныш қамтамасыз етпеді. Келесі қадам – қаруларды рельсті шассиге (көбінесе ескірген немесе қолданыстан шығарылған танк шассиіне) орнату және қару мен экипажын қорғау үшін броньды суперструктурамен жабдықтау болды. Алғашқы жобалардың көптегені импровизацияланған, ал алынған сабақтар соғыстың кейінгі кезеңдерінде жақсырақ жобаларға әкелді. Мысалы, алғашқы британдық «Бишоп» 25 пдр гаубицасын «Валентин» танк шассиіне орнатты, бірақ қарудың тиімділігін шектейтін монтажбен. Оның орнына тиімдірек «Секстон» келді. Өздігінен жүретін артиллериялық қарудың алғашқы батареясы 227-ші жаяу әскер дивизиясының механикалық инженері және батарея командирі гауптман Альфред Беккер өзінің 10,5 см leFH 16 гаубицаларын тұтқынға алынған британдық Vickers Mk. VI жеңіл танктерінің шассиіне орнатып, қаруларын жылжыту үшін жасағанда құрылды. Оның 10,5 см leFH 16 Geschützwagen Mk VI 736 (e) – «Wespe» және «Hummel» сияқты неміс рельсті далалық қаруларының алғабасшысы болды. Немістер өздерінің танкіге қарсы қаруларын да жұмылдырып, жеңіл, ескірген немесе тұтқынға алынған рельстік көліктерді пайдаланды. Мысалдарға Marder I (тұтқынға алынған француздық Lorraine 37L тракторларын пайдаланып), Marder II (Panzer II жеңіл танк шассиін пайдаланып) және Marder III (Panzer 38(t) чех шассиіне негізделген) кіреді. Бұл орта танк шассиіне орнатылған, толық жабық казематтармен жақсы қорғалған шабуылдық пулеметтерге әкелді. Сол сияқты, «Jagdpanzer IV» және «Jagdpanther» сияқты танкіге қарсы пулеметтер де жасалды. Кейбір жобалар қолданыстағы шассилерге негізделген (мысалы, «Brummbär»), жойылған бағдарламалардың қалған шассилері («Elefant» және «Sturer Emil»); ал басқалары шайқаста зақымдалған танктерден («Sturmtiger») түрлендірілді. Екінші дүниежүзілік соғыста Германия үшін ең көп өндірілген бронетехникалық жауынгерлік көлік Sturmgeschütz III (StuG III) шабуылдық пулеметі, 1936-1937 жылдары кейіннен қолданылатын каземат стиліндегі толық жабық броняны енгізді, ол соғыстың соңында жасалған барлық неміс өздігінен жүретін артиллериясында және Jagdpanzer форматындағы танк жойғыштарында қолданылды. Кеңес Одағы жүк көліктері мен танктерге негізделген өздігінен жүретін қаруларды сынақтан өткізді, соғыстың басында бірнеше «Комсомолец» тракторларына орнатылған 57 мм ZiS 2 қаруларын өндірді. 1943 жылға қарай, фронтта «Самоходная Установка» казематты бронетранспорт құралдарының сериясы пайда бола бастады, оның алғашқысы СУ-85, ал 1944 жылдың соңында СУ-100 пайда болды, ол заманауи шассиге қуатты қаруларды орнатып, немістердің StuG III жасағаны сияқты экипаждың толық казематты корпусын қабылдады. Бұлардың артықшылығы салыстырмалы түрде арзан құны және дәстүрлі танктан үлкен қаруды орнату мүмкіндігі болды, бірақ икемділік төмендеді. Қатты броньды шабуылдық пулеметтер жау қорғанысына қарсы жаяу әскерге тікелей оттық қолдау көрсету үшін жасалған. Танк жойғыштарға ұқсас болғанымен, олар үлкен калибрлі қаруларды тасыды, бронебойғыш қасиеттері нашар болды, бірақ қуатты жарылғыш снарядтарды атуға қабілетті. StuG III негізіндегі неміс 105 мм гаубицасымен жабдықталған StuH 42 және кеңестік ISU 152, 152 мм гаубицамен жабдықталған, екеуі де өз дизайнында толық жабық казематтармен жабдықталған, осы типтегі өздігінен жүретін артиллерияның мысалы болып табылады. Барлық ірі мемлекеттер жарақтандырылған бөлімшелердің жылдамдығымен қатар жанама қолдау көрсетуге қабілетті өздігінен жүретін артиллерияны дамытты. Бұл әдетте ашық шатыры бар жеңіл броньды көліктер болды; американдық M7 Priest, британдық Sexton (25 пдр) және неміс Wespe және Hummel осы үлгілердің арасында болды. Советтер басқа жолды таңдады, олар арнайы жанама отын құралын жасаған жоқ, бірақ екі мақсатты артиллерияның дәстүріне сәйкес жанама отын мүмкіндіктері бар көп мақсатты шабуылдық пулеметтерді жасады (мысалы, ISU 152). Осымен байланысты жаңа бағдарлама – кеңестік «Катюша» өздігінен жүретін көптүрлі ракеталық атқыштарды әзірлеу болды, бұл қарапайым ракеталық тірегі бар брондалмаған жүк көліктері болды, арзан және өте тиімді қару, дәлдік емес, ауданды жабу қажет болғанда. Оскі күштері «Катюшаны» басып алып, өздерінің нұсқаларын жасады; Германия 8 см Raketen Vielfachwerfer жасады, ал Румыния «Mareșal» танк жойғышын жасады, оның алғашқы прототипі «Катюшамен» қаруланған. Онда өздігінен жүретін гаубица нұсқалары да болды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін шабуылдық пулеметтер қолданыстан шығып, жалпы тенденция бір қуатты қарумен жабдықталған көлік құралына, яғни негізгі шайқас танкына қарай бағытталды, бірақ Оңтүстік Африканың «Rooikat», JGSDF-ның «Maneuver Combat Vehicle» және АҚШ-тың M1128 MGS сияқты кейбір дөңгелекті бронетехникалық көліктер әлі де үлкен калибрлі, тікелей отпен атуға қабілетті қарулармен жабдықталып дамытылуда. Жанама отпен атуға қабілетті өздігінен жүретін артиллерия маңызды болып қала береді және жалпы мақсаттағы далалық қарулармен бірге дамуда.

At the outbreak of World War II, virtually all artillery was still being moved around by artillery tractors or horses. While the German Blitzkrieg doctrine called for combined arms action, which required fire support for armoured units, during the invasion of Poland and France this was provided by the Luftwaffe using Junkers Ju 87 'Stuka' dive bombers effectively acting as artillery. Conventional towed howitzers followed. As the war progressed, most nations developed self propelled artillery. Some early attempts were often no more than a field gun or anti tank gun mounted on a truck—a technique known in the British Army as carrying portee. These were mobile, but lacked protection for the crew. The next step was to mount the guns on a tracked chassis (often that of an obsolete or superseded tank) and provide an armoured superstructure to protect the gun and its crew. Many of the early designs were improvised and the lessons learned led to better designs later in the war. For example, the first British design, "Bishop", carried the 25 pdr gun howitzer on a Valentine tank chassis, but in a mounting that severely limited the gun's performance. It was replaced by the more effective Sexton. The first battery of self propelled artillery guns was created when Hauptmann Alfred Becker, a mechanical engineer and battery captain in the 227th Infantry Division, mounted his 10.5 cm leFH 16 howitzers on the chassis of captured British Vickers Mk. VI light tanks to mobilize his guns. His 10.5 cm leFH 16 Geschützwagen Mk VI 736 (e) was the forerunner to German tracked field guns such as the Wespe and Hummel. The Germans also mobilized their anti tank guns, using light, obsolete or captured tracked vehicles. Examples include the Marder I, using captured French Lorraine 37L tractors, the Marder II, using the Panzer II light tank chassis, and the Marder III, which was based on the Panzer 38(t) Czech chassis. These led to better protected Assault guns – Sturmgeschütz – with fully enclosed casemates, built on medium tank chassis. In the same way self propelled anti tank guns such as the Jagdpanzer IV and Jagdpanther were built. Some designs were based on existing chassis (such as the Brummbär), leftover chassis from cancelled programs (Elefant and Sturer Emil); others were converted from battle damaged tanks (Sturmtiger). The single most produced armored fighting vehicle design for Germany in WW II, the Sturmgeschütz III (StuG III) assault gun, in 1936 1937 pioneered the later casemate style fully enclosed armor that would be used on almost all late war German self propelled artillery and Jagdpanzer format tank destroyers. The Soviets experimented with truck and tank based self propelled weapons, producing a few Komsomolets tractor mounted 57 mm ZiS 2 guns early in the war. By 1943, the series of Samokhodnaya Ustanovka casemate armored vehicles had started to appear at the front, starting with the SU 85, and by late 1944 the SU 100, which mounted powerful guns on modern chassis adopting the full casemate enclosure of the crew compartment as the Germans had done with the StuG III. These had the advantage of being relatively cheap to build and mounting a larger gun compared to the conventional tank that they were derived from, but at the expense of flexibility. Heavily armoured assault guns were designed to provide direct fire support to infantry in the face of enemy defenses. Although often similar to tank destroyers, they carried larger caliber guns with weaker anti armor performance but capable of firing powerful HE projectiles. The German 105mm howitzer armed StuH 42 based on the StuG III, and the immense 152mm howitzer armed, Soviet ISU 152, both fully casemated in their design, are examples of this type of self propelled artillery. All major nations developed self propelled artillery that would be able to provide indirect support while keeping pace with advancing armoured formations. These were usually lightly armoured vehicles with an open topped hull; the American M7 Priest, the British Sexton (25 pdr) and the German Wespe and Hummel being typical examples. A different route was chosen by the Soviets, who did not develop a specialized indirect fire vehicle, but following a tradition of dual purpose towed artillery, built a series of versatile assault guns with indirect fire capabilities (example ISU 152). A related and novel program was the development of the Soviet Katyusha self propelled multiple rocket launchers, which were unarmored trucks with a simple rocket rack on the back, a cheap and crushingly effective weapon, provided area saturation was called for rather than accurate fire. The Axis powers had captured the Katyusha and made their own versions; Germany created the 8 cm Raketen Vielfachwerfer, while Romania developed the Mareșal tank destroyer, an early prototype of which was armed with a Katyusha. It also had self propelled howitzer versions. After the end of World War II, the assault gun fell from use with a general trend towards a single heavy gun equipped vehicle, the main battle tank, although some wheeled AFVs such as the South African Rooikat, the Maneuver Combat Vehicle of the JGSDF, and the US M1128 MGS, among others, are still developed with large caliber, direct fire weapons. Self propelled indirect fire artillery remains important and continues to develop alongside the general purpose field gun.

Мортазалар

Көптеген көліктер жергілікті қорғаныс үшін қосымша түтін минометтерін пайдаланған, олар бір немесе бірнеше түтін гранаталарын жау бақылаушыларынан көлікті жасыру үшін белгілі бір қашықтықта түтін қалқаны жасауға мүмкіндік беретін схемада атып шығарады. Миномет тасығыштар – минометті негізгі қару ретінде тасымалдайтын көлік құралдары. Мортазды орнату үшін көптеген көліктер қолданылды, олар көтерілісшілердің қолдан жасаған азаматтық жүк көліктерінен бастап, М3 жартылай тізбекті және М113 БТК түрлері сияқты өзгертілген жаяу әскердің жауынгерлік машиналарын, сондай-ақ 2S31 Vena сияқты миномет тасымалдауға арналған көліктерге дейін. Израильдік "Макмат" – М4 "Шерман" танк шассиіне негізделген миномет тасығыш. Ресей армиясы 240 мм ауыр минометпен өздігінен жүретін 2С4 "Тиулпан" (Тюльпан) минометін пайдаланады. Финляндияның Patria және Швецияның BAE Systems Hägglunds бірлескен кәсіпорны Patria Hägglunds AMOS (Advanced Mortar System) өндіреді, ол 120 мм автоматты екі түтік, артқыдан зарядталатын миномет мұнарасы. Сонымен қатар, көптеген AFV және тіпті негізгі ұрыс танктері де кабинаның сыртында немесе ішінде минометпен жабдықталуы мүмкін. Израильдік "Меркава" негізгі ұрыс танктерінің артқы бөлігіндегі кішкентай әскерлік бөлімшесінде 60 мм миномет орнатылған, ол төбедегі тесіктен атылып, экипаждың қауіпсіздігін қамтамасыз еткен. Бұл жақын жердегі жаяу әскермен күресу үшін пайдалы болды, себебі миномет үлкен бас қарудан қысқа қашықтықта және арзан, сонымен қатар нысандардың артында жасырынып отырған жау жаяу әскерін жарақаттауға ыңғайлы. Дегенмен, миномет тек қосымша қару болғандықтан, "Меркава" миномет тасығыш деп есептелмейді.

Гаубицалар мен қарулар

Өздігінен жүретін артиллерия көптеген қазіргі заманғы әскерлердің қару-жарақтарында маңызды рөлде сақталады. Ол суық соғыс кезеңіндегі қақтығыстарда және 1991 жылғы Перс шығанағы соғысында елеулі рөл атқарды. Қазіргі заманғы өздігінен жүретін артиллерия GPS және инерциялық навигация жүйелері сияқты құралдарды пайдаланып, атыс позицияларын дербес анықтау мүмкіндігімен жоғары компьютерлендірілген. Бұл, цифрлық атыс басқару/баллистикалық есептегіштер және цифрлық байланыспен қоса, жеке артиллериялық құралдардың кең аумаққа таралып, батареядағы басқа құралдармен бір уақытта нысанаға оқтарды жеткізуіне мүмкіндік береді. Бұл қабілеттер сонымен қатар тірі қалу мүмкіндігін де арттырады, себебі заманауи өздігінен жүретін артиллерия қарсы артиллериялық оттан жылдам және тиімді түрде ығыстырылып, қажет болған жағдайда бұрынғыдан да жиі ауыса алады. Заманауи логистикалық жүйелермен (өздігінен жүретін артиллерияның жүйелері оқ-дәрінің қолданылуын және қорларын бақылап, тіркеуге ала алады), ұқсас навигациялық жүйелермен және паллеттелген жүк тиеу/түсіру мүмкіндіктерімен бірге, оқ-дәрілердің артиллериямен бірге жылдам жылжуына жағдай жасалады, бұл ату тапсырмаларын елеулі түрде бұзбайды. Қазіргі заманғы алты құралдан тұратын батарея, әрқайсысы минутына төрт оқ ату жылдамдығымен 43 кг салмақты снарядтарды атып, төрт минутқа дейін минутына бір тоннадан астам қару-жарақ жеткізе алады. Бұл өте жоғары дәлдікпен жеткізілетін үлкен оттық қуат. Қазіргі заманғы жылдам гаубицалардың арттырылған оттық қуатының бір мысалы – 155 мм G6 гаубицасының соңғы нұсқасы G6 52. Ол бірден алты оқ атып, олар дерлік бір уақытта нысанаға жетеді. Бұл снарядтарды әртүрлі траекториялармен ату арқылы қол жеткізіледі, сондықтан бірінші оқтың ұшу уақыты ең ұзақ, ал соңғы оқтың ұшу уақыты ең қысқа болады. Бұл бірнеше оқтың бір уақытта нысанаға тиюі (MRSI) тұжырымдамасын жетілдіру болып табылады, ол бұрынғы уақыт бойынша нысанаға тию (TOT) тұжырымдамасын жетілдірудің нәтижесі. Автоматтандырылған оқ-дәрі беру жүйесінің арқасында қажетті жылдам қайта жүктеу мүмкін болады.

Self propelled artillery remains important in the equipment of many modern armies. It saw a significant role throughout the Cold War era conflicts and in the 1991 Gulf War. Modern SP artillery is highly computerized with the ability to self survey firing positions using systems such as GPS and inertial navigation systems. This, in conjunction with digital fire control/ballistic computers and digital communications, allows individual guns to disperse over a wide area and still deliver rounds on target simultaneously with the other guns in their battery. These capabilities also increase survivability manyfold as modern SP artillery can displace and avoid counterbattery fire much more quickly and effectively and, if desired, more frequently than previously possible. In conjunction with modern logistic systems (where the SP gun's systems can track and report on ammunition consumption and levels) with similar navigation systems and palletized load dropping/lifting capabilities mean that the rapid displacement can occur without significant disruption to actually firing missions as it is possible for the ammunition to keep up with the guns. A modern battery of six guns, each firing 43 kg projectiles with a burst firing speed of four rounds per minute, can deliver over a tonne of ordnance per minute for up to four minutes. This is an immense weight of fire, which can be delivered with very high accuracy. One example of the increased firepower provided by modern mobile howitzers is the latest version of the 155 mm G6 howitzer, the G6 52. It can fire up to six rounds in quick succession that will land nearly simultaneously. This is achieved by firing the shells at different trajectories so that the first round has the longest flight time and the last round the shortest. This is an improvement of the concept of multiple round simultaneous impact (MRSI), itself an enhancement of the earlier TOT (time on target) concept. The necessary rapid reloading is made possible by an automated ammunition feed system.

Ракеталар мен зымырандар

Ракеталар қарулардан гөрі ұзаққа ұшады және өлшемге (калибрге) шектеулер аз болғандықтан, әлдеқайда күрделі "оқ-дәрілерді" тасымалдайды. Көптүрлі ұшыру зымырандық жүйесі (MLRS) үлкен аумақты кіші оқ-дәрілермен толыққанды жабуға мүмкіндік береді.