Жол белгілерінің тарихы мен дамуы

Кіріспе

Жол пайдаланушыларына арналған ақпарат тақтасы

Жол белгілері немесе жол көрсеткіштері – жолдардың бойында немесе үстінде жол пайдаланушыларына нұсқау беру немесе ақпарат ұсыну үшін орнатылған белгілер. Ең алғашқы белгілер қарапайым ағаш немесе тас тіректемелер болған. Кейін бағыт-бағдар беретін көрсеткіштер енгізілді, мысалы, Ұлыбританиядағы саусақ тәрізді белгілер және олардың Саксониядағы ағаш үлгілері. 1930 жылдан бері көлік қозғалысы артып келе жатқандықтан, көптеген елдер тілдік кедергілерді жою және жол қауіпсіздігін арттыру мақсатында суретті белгілерді қабылдады немесе белгілерін қарапайымдап, стандартизациялады. Мұндай суретті белгілерде сөздердің орнына символдар (көбінесе силуэттер) қолданылады және олар әдетте халықаралық ережелерге негізделген. Мұндай белгілер алғаш рет Еуропада жасалды және көптеген елдер оларды түрлі деңгейде қабылдады.

Халықаралық конвенциялар

Халықаралық конвенциялар, мысалы, Жол белгілері мен сигналдары туралы Вена конвенциясы және Жол қозғалысы туралы Женева конвенциясы, түрлі елдерде жол таңбаларының біркелкілігіне қол жеткізуге көмектесті. Елдер де шатасуды болдырмау үшін, белгілі бір деңгейде, басқа елдердің тәжірибесін өздігінен қабылдады.

Тарих

Ең алғашқы жол белгілері қашықтық немесе бағытты көрсететін шақырым тастар болды; мысалы, римдіктер өз империясының ішінде Римге дейінгі қашықтықты көрсететін тас бағаналар орнатты. Страбонның айтуынша, Мауриялар өздерінің жолдарын белгілеу үшін 10 стадий сайын жол белгілерін қойды. Орта ғасырларда жол тораптарында көп бағытты белгілер жиі кездесіп, қалалар мен кенттерге бағыт көрсетті. 1686 жылы Еуропадағы алғашқы жол қозғалысын реттеу туралы заң Португалия королі Петр II-нің қаулысымен бекітілді. Бұл заң Лиссабонның ең тар көшелеріне басымдық белгілерін орнатуды көздеді, олар қай көлік құралының жол беру үшін артқа шегіну керектігін көрсететін. Алфама ауданындағы Сальвадор көшесінде осындай белгінің бірі бүгінге дейін сақталған. Кең көлемде орнатылған алғашқы заманауи жол белгілері 1870-ші жылдардың соңы мен 1880-ші жылдардың басында жоғары немесе "қалыпты" велосипедтердің жүргізушілері үшін жасалған. Бұл велосипедтер жылдам, шусыз болды және оларды басқару қиын болды, сонымен қатар олардың жүргізушілері ұзақ қашықтықтарды жүрді және көбінесе бейтаныс жолдармен саяхаттауды ұнатты. Мұндай жүргізушілер үшін велосипедтік ұйымдар тек қашықтықты немесе бағытты көрсетумен шектеліп қалмай, алдағы (әсіресе тік көтерілістер) қауіптер туралы ескертетін белгілерді орнатуды бастады, осылайша "заманауи" жол белгілерін анықтайтын белгі түріне үлес қосты. Автомобильдердің дамуы жай мәтіндік хабарламалардан асып, күрделі белгілер жүйесін қажет етті. Қазіргі заманғы алғашқы жол белгілері жүйесінің бірін 1895 жылы Италияның туристік клубы жасады. 1900 жылы Парижде өткен Халықаралық туристік ұйымдар лигасының конгресінде жол белгілерін стандарттау туралы ұсыныстар талқыланды. 1903 жылы британ үкіметі пішінге негізделген төрт "ұлттық" белгіні енгізді, бірақ көптеген жол белгілерінің негізгі үлгілері 1908 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік жол конгресінде бекітілді. 1909 жылы тоғыз еуропалық үкімет "бүгілме", "қисыл", "тоғысқан" және "теміржол өткелі" деген мағынаны білдіретін төрт суретті белгіні қолдануға келісті. 1926-1949 жылдар аралығында халықаралық жол белгілері бойынша жүргізілген қарқынды жұмыс нәтижесінде Еуропалық жол белгілері жүйесі құрылды. Ұлыбритания мен АҚШ өздерінің жол белгілері жүйелерін жасады, олардың екеуі де тиісті ықпал аймақтарындағы көптеген елдер тарапынан қабылданып немесе өзгертілді. Ұлыбритания 1964 жылы еуропалық жол белгілерінің нұсқасын қабылдады, ал соңғы онжылдықтарда Солтүстік Америка белгілерінде ағылшын тілімен қатар кейбір символдар мен графика қолданыла бастады. АҚШ-та алғашқы жол белгілерін Америка Автомобиль қауымдастығы (AAA) орнатты. 1906 жылдан бастап аймақтық AAA клубтары көлік жүргізушілеріне жол табуға көмектесетін ағаш белгілерді төлеп орнатты. 1914 жылы AAA Лос-Анджелес пен Канзас-Сити арасында 4000-нан астам белгі орнатып, трансконтиненталдық жобаны бастады. Өзгерістер жылдар бойы біртіндеп жүрді. Өнеркәсіпке дейінгі белгілер тас немесе ағаштан жасалған, бірақ Дарбидің кокспен темірді балқыту әдісін дамыту арқасында 18 және 19 ғасырларда боялған құйма темір кең таралды. Құйма темір 20 ғасырдың ортасына дейін қолданыла берді, бірақ оны біртіндеп алюминий немесе басқа материалдармен, мысалы, шыны эмальдалған және/немесе сығымдалған иілгіш темірмен немесе (кейінірек) болатпен алмастырды. 1945 жылдан бастап көптеген белгілер алюминий табақтан жасалған, бетіне жабысқақ пластик жабын жағылған; олар әдетте түнде және жарық аз болғанда көріну үшін кері шағылысады. Шағылыс пластиктерінің дамуына дейін, шағылыс әріптер мен символдарға орнатылған шыны шарлар арқылы қамтамасыз етілді. Электрондық дисплейлерге негізделген жол белгілерінің жаңа буыны мәтінін (немесе кейбір елдерде символдарды) автоматтандырылған жол сенсорларына немесе қашықтан қолмен енгізілген деректерге байланысты "ақылды басқаруды" жүзеге асыру үшін өзгерте алады. 20-дан астам елде нақты уақыт режиміндегі Жол қозғалысы туралы хабарламалар арнасы оқиғалар туралы ескертулерді FM радио, 3G ұялы байланыс және спутниктік хабар тарату арқылы жеткізілетін естілмейтін сигналдарды пайдалана отырып, көліктердің навигациялық жүйелеріне тікелей жеткізеді. Сонымен қатар, автомобильдер жол ақысын төлей алады және жүк көліктері видео нөмірлік тақтаны сканерлеу арқылы немесе көліктің ішіндегі сигналдарды, жол ақысын жинауды және сапар уақытын бақылауды қолдау үшін желдеткіштегі RFID транспондерлері арқылы қауіпсіздік тексерулерінен өте алады. Көрінетін белгілермен байланысты ақпаратты жеткізудің тағы бір "ортасы" - RIAS (Remote Infrared Audible Signage), мысалы, баспа мүмкіндігі шектеулі (соқыр/көру қабілеті нашар/оқу-жазу білімі жоқ) адамдарға арналған "сөйлейтін белгілер". Бұл инфрақызыл трансляторлар, қолға ұсталатын қабылдағышқа немесе ұялы телефонға орнатылған құрылғыға түскен кезде әдеттегі графикалық белгілердің қызметін атқарады. Соңында, 1914 жылы әлемдегі алғашқы электрлік жол сигналы 5 тамызда Огайо штатының Кливленд қаласындағы Эвклид авенюі мен Шығыс 105-ші көшесінің қиылысында орнатылды.

The earliest road signs were milestones, giving distance or direction; for example, the Romans erected stone columns throughout their empire giving the distance to Rome. According to Strabo, Mauryas erected signboards at distance of 10 stades to mark their roads. In the Middle Ages, multidirectional signs at intersections became common, giving directions to cities and towns. In 1686, the first known Traffic Regulation Act in Europe was established by King Peter II of Portugal. This act foresaw the placement of priority signs in the narrowest streets of Lisbon, stating which traffic should back up to give way. One of these signs still exists at Salvador street, in the neighborhood of Alfama. The first modern road signs erected on a wide scale were designed for riders of high or "ordinary" bicycles in the late 1870s and early 1880s. These machines were fast, silent and their nature made them difficult to control, moreover their riders travelled considerable distances and often preferred to tour on unfamiliar roads. For such riders, cycling organizations began to erect signs that warned of potential hazards ahead (particularly steep hills), rather than merely giving distance or directions to places, thereby contributing the sign type that defines "modern" traffic signs. The development of automobiles encouraged more complex signage systems using more than just text based notices. One of the first modern day road sign systems was devised by the Italian Touring Club in 1895. By 1900, a Congress of the International League of Touring Organizations in Paris was considering proposals for standardization of road signage. In 1903 the British government introduced four "national" signs based on shape, but the basic patterns of most traffic signs were set at the 1908 World Road Congress in Paris. In 1909, nine European governments agreed on the use of four pictorial symbols, indicating "bump", "curve", "intersection", and "grade level railroad crossing". The intensive work on international road signs that took place between 1926 and 1949 eventually led to the development of the European road sign system. Both Britain and the United States developed their own road signage systems, both of which were adopted or modified by many other nations in their respective spheres of influence. The UK adopted a version of the European road signs in 1964 and, over past decades, North American signage began using some symbols and graphics mixed in with English. In the U. S., the first road signs were erected by the American Automobile Association (AAA). Starting in 1906, regional AAA clubs began paying for and installing wooden signs to help motorists find their way. In 1914, AAA started a cohesive transcontinental signage project, installing more than 4,000 signs in one stretch between Los Angeles and Kansas City alone. Over the years, change was gradual. Pre industrial signs were stone or wood, but with the development of Darby's method of smelting iron using coke painted cast iron became favoured in the late 18th and 19th centuries. Cast iron continued to be used until the mid 20th century, but it was gradually displaced by aluminium or other materials and processes, such as vitreous enamelled and/or pressed malleable iron, or (later) steel. Since 1945 most signs have been made from sheet aluminium with adhesive plastic coatings; these are normally retroreflective for nighttime and low light visibility. Before the development of reflective plastics, reflectivity was provided by glass reflectors set into the lettering and symbols. New generations of traffic signs based on electronic displays can also change their text (or, in some countries, symbols) to provide for "intelligent control" linked to automated traffic sensors or remote manual input. In over 20 countries, real time Traffic Message Channel incident warnings are conveyed directly to vehicle navigation systems using inaudible signals carried via FM radio, 3G cellular data and satellite broadcasts. Finally, cars can pay tolls and trucks pass safety screening checks using video numberplate scanning, or RFID transponders in windshields linked to antennae over the road, in support of on board signalling, toll collection, and travel time monitoring. Yet another "medium" for transferring information ordinarily associated with visible signs is RIAS (Remote Infrared Audible Signage), e. g., "talking signs" for print handicapped (including blind/low vision/illiterate) people. These are infra red transmitters serving the same purpose as the usual graphic signs when received by an appropriate device such as a hand held receiver or one built into a cell phone. Then, finally, in 1914, the world's first electric traffic signal is put into place on the corner of Euclid Avenue and East 105th Street in Cleveland, Ohio, on August 5.

Қаріптер

Жол белгілерінде қолданылатын қаріптерге қатысты талаптар орналасқан жерге байланысты өзгеше болуы мүмкін. Кейбір қаріптер жол белгілері үшін арнайы жасалған, олардың қашықтықтан жақсы көрінуіне көмектесетін ерекшеліктері бар. Жол белгісі үшін қаріп таңдауда оның оқылғыштығы маңызды, себебі бұл жүргізушілерге жоғары жылдамдықпен және ұзақ қашықтықтан ақпаратты жылдам әрі дәл жеткізуге қажет. Оқылғыштыққа әріптердің анықтығы, мәтін жолдарының дұрыстығы, аралықтарының сақталуы және қарапайымдылығы сияқты факторлар ықпал етеді. X биіктігінің және әріптердің ішкі кеңістігінің (контрлардың) артуы әріптерді айқындауға және егде жастағы жүргізушілерге көбірек әсер ететін жарқырау құбылысын (гало эффектісін) азайтуға көмектеседі. Жарқырау болғанда, кейбір әріптер бұрмаланып, басқа әріптерге ұқсауы мүмкін, мысалы, кіші әріп «e» әріптері «a», «c» немесе «o» сияқты көрінеді.

Солтүстік Америкадағы жол белгілерінің стандартты қаріптері туралы дау

1997 жылы Т. Д. Ларсон көлік институтының дизайн тобы Clearview қаріпін сынақтан өткізді. Бұл қаріп, АҚШ-тағы автомобиль жолдарындағы белгілерге қолданылатын FHWA стандартты әліпбиі, сондай-ақ «Highway Gothic» деп белгілі қаріптің оқылуын жақсарту және оның шағылысу мәселелерін шешу үшін жасалған.

Clearview қаріпін жол белгілерінде Highway Gothic-тің орнына пайдалану бастапқы ұсыныстан бері баяу болды. Ел бойынша қабылдау жергілікті билік органдары мен Федералдық автомобиль жолдары басқармасының (FHWA) қарсылығына тап болды. Олар жүйелілік пен шығындарға қатысты алаңдаушылықтарды білдірді, сонымен қатар Clearview қаріпінің оқылуын жақсарту бойынша жүргізілген зерттеулерге күмән келтірді. FHWA мәлімдемесінде былай делінген: «Clearview қаріпін жасау процесі автокөлік жолдарында қолданылатын әріптердің жақсы жиынтығын емес, стандартты әліпбилермен салыстыруға келмейтін, әріп биіктігі мен аралығы өзгертілген жаңа әріптер жиынтығын тудырды».

FHWA Clearview қаріпін ұлттық деңгейде емес, уақытша пайдалануға рұқсат берді. Бұл жергілікті билік органдарына өз белгілерін Clearview қаріпімен жаңарту үшін FHWA-ға өтініш беруге мүмкіндік берді. Бірақ 2016 жылы бұл рұқсат алынып тартылды, себебі екі қаріптің бірдей қолданылуы салдарынан туындауы мүмкін шатасу мен сәйкессіздікті шектеу қажет болды. 2018 жылы Clearview қаріпіне уақытша рұқсат қайтадан берілді, бірақ Highway Gothic қаріпі стандартты болып қала берді.

Автоматты жол белгілерін тану

Автомобильдерде 2008 жылдан бастап, Opel Insignia үлгісімен автоматты түрде жол белгілерін танитын камералар пайда бола бастады. Олар көбінесе жылдамдық шектеулерін және қабылдауға тыйым салынған аймақтарды анықтайды. Бұған қоса, GPS және жылдамдық шектеулері туралы деректер қоры қолданылады, бұл жылдамдық шектеуін белгінің өзінде емес, қаланың атын жазып көрсету арқылы белгілейтін көптеген елдерде өте тиімді.

Темір жол көлігі

Темір жол қозғалысы көбінесе елдер арасында көптеген айырмашылықтарға толы болады және жол белгілерімен онша ұқсамайды. Темір жол қозғалысында жол жүргізушілерінен гөрі әлдеқайда ұзақ білім алатын кәсіби жүргізушілер жұмыс істейді. Қөрші елдер арасындағы айырмашылықтар халықаралық көліктердің өтуіне кедергі келтіреді және жүргізушілерге қосымша оқу қажеттігін тудырады.