Кіріспе
Ағылшын театр режиссері (1934–2019)
Сэр Джонатан Вулф Миллер CBE (21 шілде 1934 – 27 қараша 2019) – ағылшын театр және опера режиссері, актер, жазушы, тележүргізуші, юморист және дәрігер. 1950 жылдардың соңында медициналық білім алып, неврология саласында маманданғаннан кейін, ол 1960 жылдардың басында Питер Кук, Дадли Мур және Алан Беннетпен бірге «Beyond the Fringe» комедиялық көрсетілісінде танымал болды. Миллер 1970 жылдары опера қоюмен айналыса бастады. Оның 1982 жылғы «Мафия» стиліндегі «Риголетто» қойылымы 1950 жылдардағы Манхэттендегі Кішкентай Италияда өрбуге арналған. Ол мансабының басында Ұлттық театрдың ассистент режиссері болды. Кейін «Олд Вик» театрын басқарды. Оннан астам BBC деректі фильмдерінің авторы және жүргізушісі ретінде Миллер Ұлыбритания мен АҚШ-та танымал тележүргізуші және қоғамдық зиялы тұлғаға айналды.
Ерте өмір
Миллер Лондонның Сент-Джонс-Вуд ауданында жақсы таныс яһуди отбасында өсті. Оның әкесі Эммануэль (1892–1970), литвалық тегінен шыққан және ауыр ревматоидты артриттен зардап шеккен, әскери психиатр болды, кейіннен Харли Хаус клиникасында балалар психиатры қызметін атқарды. Оның анасы Бетти Миллер (құрметті Спиро) (1910–1965) – романшы және биограф, бастапқыда Ирландияның Корк графтығынан шыққан. Миллердің үлкен әпкесі Сара (2006 жылы қайтыс болды) көп жыл бойы теледидарда жұмыс істеді және Миллердің атеист болғандықтан әрқашан қашып жүрген еврей дінімен байланысын сақтап қалды. Бала кезінде Миллер сөйлеу қиындығынан (шалалық) зардап шекті және назар аударуға тырысты, шалалығын шетел тілдерінде сөйлеу арқылы жасырды. Сонымен қатар, ол тамаша мимика жасау қабілетіне ие болды, оның ішінде тауықтар мен локомотивтерді дауыстады. Кішкентай Миллерді бірнеше балалар психиатрлары қарады, соның ішінде Дональд Винникотт та бар. Ол жасөспірім шағында психиатр Леопольд Штайнмен көптеген сеанстар өткізді. Миллер сеанстарды ұнатып, олар "философия және Хьюлингс Джексонның неврологиялық теориялары туралы әңгімелескенін" айтты. Бір кезде ол Айви Комптон-Бернеттің екі қарындасынан сабақ алған Рудольф Штайнер мектебінде (Вальдорф мектебі) оқыды және сол кезде "ешнәрсе үйренбегенін" айтады. Миллер орта білімін Лондонның Сент-Пол мектебінде аяқтады, онда ол биологиялық ғылымдарға ерте (және өмір бойына сақталған) қызығушылық танытты. Сент-Пол мектебінде 12 жасында Миллер Оливер Сакс және Сакстың жақын досы Эрик Корнмен танысып, олар өмір бойына сақталған жақын достық қарым-қатынас орнатты. 1953 жылы, орта мектепті бітіруге дейін, ол BBC радиосының "Under Twenty Parade" бағдарламасында бірнеше рет комедиялық өнер көрсетті. Миллер табиғат ғылымдары мен медицинаны Кембридж университетінің Сент-Джон колледжінде оқыды (MB BChir, 1959), ол Кембридж Апостолдарының мүшесі және "Granta" журналының үш карикатурисінің бірі болды, содан кейін Лондондағы Университет колледжінің ауруханасында тағылымдамадан өтті. Медицинаны оқып жүргенде Миллер Кембридж Footlights-қа қатысып, "Out of the Blue" (1954) және "Between the Lines" (1955) қойылымдарында өнер көрсетті. Бұл қойылымдарға және әсіресе Миллердің өнеріне жасалған жақсы пікірлер оның оқуын жалғастыра отырып, бірқатар радио және теледидар бағдарламаларында өнер көрсетуіне әкелді; олардың ішінде "Saturday Night on the Light", "Tonight" және "Sunday Night at the London Palladium" бағдарламалары бар. 1959 жылы дәрігер дипломын алып, екі жыл бойы ауруханада үй дәрігері болып жұмыс істеді, соның ішінде Орталық Миддлсекс ауруханасында гастроэнтеролог Фрэнсис Эвери Джонстың үй дәрігері болды.
1960 жылдар: Шекарадан тыс
Миллер 1960 жылы тамызда Эдинбург фестивалінде премьерасы өткен Beyond the Fringe сатирикалық ревюын жазуға және шығаруға көмектесті. Бұл, өзінен басқа, Алан Беннетт, Питер Кук және Дадли Мурдың мансабын бастады. Миллер 1962 жылы шоу Лондоннан Бродвейге көшкеннен кейін көп ұзамай одан кетіп, 1965 жылы BBC-нің Monitor өнер бағдарламасының редакторы және жүргізушісі болды. Monitor тағайындалуына себеп Миллердің Хью Уэлдонға BBC-нің режиссерлік курсына қабылдану туралы ұсыныс жасауы болды. Уэлдон оған "жол жүріп үйренесін" деп кеңес берді. Миллер сахналық пьесаны алғаш рет Джон Осборнның "Under Plain Cover" пьесасын 1962 жылы қою арқылы режиссерлік тәжірибесін алды. 1964 жылы Нью-Йоркте американдық ақын Роберт Лоуэллдің "Ескі даңқ" пьесасын қойды. Бұл American Place театрындағы алғашқы қойылым болды, онда Франк Лангелла, Роско Ли Браун және Лестер Роулинс ойнады. Пьеса 1965 жылы бес Obie сыйлығын жеңіп алды, оның ішінде "Үздік американдық пьеса" сыйлығы, сондай-ақ Лангелла, Браун және Роулинс үшін жеке сыйлықтар тағайындалды. Ол BBC үшін "Алиса ғажайып елінде" (1966) телеспектаклін жазып, өндіріп, режиссерлік етті. Одан кейін Майкл Хордернмен бірге М. Р. Джеймстің 1904 жылғы "О, Свист, и я приду к тебе, мой мальчик" арбақ әңгімесінің теледидарлық бейімделуін – "Шыбыртқы және мен саған келемін" (1968) фильмін түсірді. Ол Лоуренс Оливье басты рөлде ойнаған "Венеция саудагері" спектаклін Ұлттық театр компаниясымен бірге қойды. Кейіннен ол директордың орынбасары лауазымынан қанағаттанбады.
1970-ші жылдар: Медицина тарихы және опера
Миллер 1970 жылдан 1973 жылға дейін Лондон университетінің колледжінде медицина тарихы бойынша ғылыми-зерттеу стипендиясын алды. 1974 жылы ол Кент операсы мен Глиндеборн операсы үшін операларды қою және продюсерлік жұмыстарын бастады, ал 1978 жылы ағылшын ұлттық операсы үшін «Фигароның үйленуі» операсының жаңа қойылымын жасады. Миллер опера режиссері ретінде «Риголетто» (1975 және 1982 жылдары) және «Микадо» опереттасын (1987 жылы) қойды. Миллер дәрігер ретіндегі өзінің тәжірибесін пайдалана отырып, BBC телеарнасының «Сұрақ тудыратын дене» (1978) телесериясының авторы және жүргізушісі болды. Сериал 1979 жылы екі BAFTA сыйлығына ие болды: «Ең үздік деректік телесериал» және «Ең шығармашыл бағдарлама/серия» номинацияларында, сонымен қатар мәйіт тілуді көрсеткені үшін қызу пікірталас тудырды. Бір кезде ол Гомосексуалистер теңдігі үшін кампанияның вице-президенті болды. 1971 жылы ол Дик Каветт Шоуында Енох Пауэллмен бірге Ұлыбританияға көп ұлттық иммиграцияны қорғады.
1980 жылдар: Шекспир және нейропсихология
1980 жылы Миллер қиындыққа тап болған BBC Television Shakespeare жобасына (1978–85) қосылуға көндірілді. Ол продюсер (1980–82) болды және Джон Клиз ойнаған "Қызды қолға түсіру" басталып, алты пьесаны өзі режиссерлік етті. 1980 жылдардың басында Миллер PBS Dick Cavett Show бағдарламасының танымал және жиі қонағы болды. Миллер BBC телесериалдарын және онымен бірге 1983 жылы "Ақыл күйлері" атты кітапты жазды және ұсынды. Сол жылы Роджер Далтриді Джон Гейдің 1728 жылғы баллада операсы "Жақсылықты іздеуші операсы" BBC өндірісінің заңнан тыс батыры Макиат рөліне түсірді. Ол сондай-ақ Эдинбург фестивалінің Fringe директорлар кеңесінің төрағасы болды. 1984 жылы ол доктор Сандра Витэлсонмен Канаданың Онтарио штатының Гамильтон қаласындағы Макмастер университетінде нейропсихологияны оқыды, ал келесі жылы Сассекс университетінде нейропсихология зерттеушісі болды.
1990 жылдар
1990 жылы Миллер Бі-Би-Си мен Канаданың бірлескен "Сөйлеу туғаннан: Тілге жеке зерттеу" атты туындысын жазды және ұсынды. Төрт бөлімнен тұратын серияда тілді меңгеру және тілді құрудың күрделіліктері зерттелді, сонымен қатар есту қабілеті бұзылған адамдар қолданатын қол тіліне ерекше назар аударылды. Бұл қызығушылық оның досы Оливер Сакстың саңырау мәдениеті және саңырау адамдар туралы "Дауыстарды көру" атты кітап жазуымен/жариялауымен бірге болды. Миллер кейін "Қабылдаусыздық" (1991) және "Жонатан Миллердің ойлары" (1998) телесериалдарын жазды және ұсынды. Бес бөлімді "Қабылдаусыздық" сериясы 1991 жылы PBS телеарнасында көрсетілді. Онда ақыл-есі бұзылғандардың тарихына қысқаша шолу жасалды және психиатриялық зерттеушілермен, клиникалық психиатрлармен және терапия сеанстарындағы пациенттермен сұхбаттар ұсынылды. 1992 жылы Омаха операсы Миллер режиссерлік еткен Джоакино Россинидің 1819 жылғы "Эрмионе" операсының АҚШ-тағы тұңғыш көрсетілімін өткізді.
2000-шы жылдар: атеизм және режиссерлікке оралу
2004 жылы Миллер BBC Four телеарнасы үшін атеизм тақырыбында «Атеизм: Нанымсыздық тарихы» (көбінесе «Джонатан Миллердің Нанымсыздыққа қысқаша тарихы» деп аталады) атты телесериал жазып, ұсынды. Ол өзінің атеизмінің тамырларын зерттеген және әлемдегі атеизм тарихын қарастырған. Сериалға уақыт шектеулеріне байланысты енгізілмеген жеке әңгімелер, пікірсайыстар мен талқылаулар «Атеизм таспалары» атты алты бөлімдік сериалда көрсетілді. Ол 2004 жылдың ақпанында Нью-Йорктан тікелей эфирде қатысқан «Құдай туралы әлемнің пікірі» атты BBC Two бағдарламасында да пайда болды. Үш бөлімдік түпнұсқа сериал 2007 жылы АҚШ-тағы қоғамдық телеарнада көрсетілді. 2007 жылы Миллер Шеффилдтегі «Крусибл» театрында «Шершін бақшасын» қойып, 10 жылдан бері британ сахнасындағы алғашқы жұмысын жасады. Ол Монтевердидің «Орфео» операсын Манчестер мен Бристольде, ал «Дер Розенкавалье» операсын Токиода режиссерлік етті. 2007 жылы Ұлыбритания бойынша «Джонатан Миллермен кездесу» атты лекциялық кештер ұйымдастырды, онда ол өмірі туралы бір сағат бойы айтып, содан кейін көрермендердің сұрақтарына жауап берді. Сонымен қатар, ол Императорлық соғыс мұражайында камуфляж тақырыбында көрме ұйымдастырды. Ол Лондондағы Корольдік өнер қоғамында юмор туралы (2007 жылдың 4 шілдесі) және Британ кітапханасында дін туралы (2007 жылдың 3 қыркүйегі) пікір алмасты. 2009 жылдың қаңтарында 12 жылдық үзілістен кейін Миллер 1930 жылдардағы декорацияларымен ерекшеленетін «La bohème» операсын қою үшін Англия Ұлттық операсына оралды. Осы қойылым 2010 жылдың шілдесінде Цинциннати операсында да қойылды, режиссерлігі Миллерге тиесілі болды.
2010 жылдар
2010 жылдың 15 қыркүйегінде Миллер 54 басқа да қоғам қайраткерлерімен бірге The Guardian газетінде жарияланған ашық хатқа қол қойып, Рим папасы Бенедикт XVI-ның Ұлыбританияға мемлекеттік сапарына қарсылық білдірді. 2011 жылдың сәуір және мамыр айларында Миллер Канаданың Ванкувер қаласында Вердидің «La traviata» операсын, ал 2012 жылдың ақпан және наурыз айларында Вашингтон қаласында Моцарттың «Così fan tutte» операсын қойды. 2015 жылдың 25 қарашасында Лондон университеті Миллерге әдебиет бойынша құрметті доктор дәрежесін берді.
On 25 November 2015, the University of London awarded Miller an honorary degree in Literature.
Жеке өмір
Миллер 1956 жылы Рейчел Коллетке үйленді. Олардың екі ұлы мен бір қызы болды. 1961 жылдан бастап өмірінің соңына дейін ол Лондонның солтүстігіндегі Камден Таун қаласындағы Глостер Крессентте тұрды. 2019 жылдың 27 қарашасында Миллер 85 жасында, Альцгеймер ауруымен ұзақ күресінен кейін дүние салды.
Пародиялар мен бейнелеулер
Стиви Смит, оның анасы Бетти Миллердің досы, "қайткімсіздікпен" өзінің "Теңіз жағасында: Балалармен демалыс" (1949) атты қысқа әңгімесінде тоғыз жасар Миллердің "көңіл тартуға тырысатын, ерке және жаман мінезді" жұқа маскаланған және жағымсыз бейнесін бейнелеген. Private Eye (Миллермен арасы суыған) оны кейде "Доктор Джонатан" деген атпен пародизациялап, оны доктор Джонсон сияқты маңызды білімді адам ретінде көрсеткен. Питер Кук пен Дадли Мурдың мансабы туралы телефильмде Джонатан Арис жас Джонатан Миллер рөлін ойнады; Арис Рой Смайлздың BBC Radio 4 "Жақсы кеш" (2008) пьесасында осы рөлді қайта ойнады. Beyond the Fringe тобының басқа мүшелерімен бірге ол Крис Бартлетт пен Ник Авдтың "Пит пен Дад: Тағы да кел" пьесасында сомдалды. BBC Radio Four "Беркисс жолы" сериясының 35-ші басылымында, 1979 жылғы 2 сәуірде, ол Найджел Риздің "Экрандағы қан тамшылары" атты ұзақ пародиасында бейнеленді, онда жағымсыз аурулардың тарихы және Миллердің ұсыныс стилі пародизацияланды. Оны Эндрю Маршалл мен Дэвид Ренвик жазды. 1980-жылдары Миллердің қуыршағы Spitting Image эскиздерінде жиі пайда болды, ең әйгілісі – "Бернард Левин мен Джонатан Миллер бос сөздер айтады".
Актер
Уай өзеніндегі көпір (1962 Parlophone LP; американдық жарнамашы, американдық әскер, американдық лейтенант, британдық сержант рөлінде)
Сұхбат алушы
1988 жылы Миллер бұл жерде сипатталған «After Dark» телебағдарламасында кеңінен пайда болды. Миллер осы BBC сериясының Пуччини және Бах DVD-лерінде кездеседі. Бах эпизодында ол әйгілі «Erbarme Dich» ариясына деген құрметін айтады. Миллер осы бір сағаттық бағдарламада суретші туралы сөздер келтіреді.
Музыкалық ревю
Beyond the Fringe (орындаушы, жазушы, продюсер; Эдинбург фестивалі; 1960). Beyond the Fringe (орындаушы, жазушы; Fortune Theatre, Лондон; 1961–62). Beyond the Fringe (орындаушы, жазушы; John Golden Theatre, Нью-Йорк; 27 қазан 1962 – 30 мамыр 1964; 667 қойылым).
Ораторио
St Matthew Passion (директор; Сент-Джордж театры, Лондон, 1994 жылдың ақпаны), Пол Гудвин қатысымен. И.С. Бахтың шедевр туындысының сахналық қойылымы, BBC телеарнасы үшін түсірілді. Бұл қойылым 2011 жылдың қыркүйек/қазан айларында Пауль Гудвин дирижерлік еткен Southbank Sinfonia оркестрімен Лондонның Ұлттық театрында қайта қойылды.
Драмалық
The Old Glory (режиссер; American Place Theatre, 1964) Франк Лангелла, Роско Ли Браун және Лестер Роулинс ойнаған. Венеция саудагері (режиссер; Кембридж театры, 1970) Лоренс Оливье бас рөлде. "Дантонның өлімі" (режиссер; 1972) Кристофер Пламмердің қатысуымен. Ұзақ күннің түнге саяхаты (режиссер; Broadhurst Theatre, 28 сәуір - 29 маусым 1986; 54 қойылым), Джек Леммон басты рөлде ойнады. Camera Obscura (режиссер; Almeida Theatre, 13 мамыр - 8 маусым 2002; Theatre Royal, Bath, 11 - 15 маусым 2002; Theatre Royal, Winchester, 18 - 22 маусым 2002; The Oxford Playhouse 25 - 29 маусым 2002), Питер Эйр және Диана Хардкастл ойнаған. Король Лир (режиссер; Vivian Beaumont Theater, 4 наурыз - 18 сәуір 2004; 33 қойылым). Шәует бақшасы (режиссер; Crucible Theatre, 2007).
Опера
Төрт онжылдық бойы Миллер Лондон, Нью-Йорк, Флоренция, Милан, Берлин, Мюнхен, Цюрих, Валенсия және Токио сияқты қалаларда 50-ден астам операны қойды. Così fan tutte (сахналық режиссер; Кент операсы, 1974). Миллер Кент операсы үшін қойған жеті операның біріншісі. Риголетто (сахналық режиссер; 1975). Оқиға 19 ғасырда өтеді. "Ақылды кішкентай түлкі" (қоюшы; Глиндеборн, 1975). Le nozze di Figaro (сахналық режиссер; Англия ұлттық операсы, 1978). 1991 жылы телеверсиясы жасалды. Риголетто (сахналық және бейне режиссері; Англия ұлттық операсы, 1982). 1950 жылдардағы Манхэттендегі Кішкентай Италияда. Микадо (сахналық және бейне режиссері; Англия ұлттық операсы, 1987) Эрик Идл басты рөлде. Ла Травиата (сахналық режиссер; Глиммергласс операсы, 1989). Kát'a Kabanová (сахналық режиссер және продюсер; Метрополитен операсы, 1991). La fanciulla del West (сахналық және бейне режиссері; 1991). Pelléas et Mélisande (сахналық режиссер және продюсер; Метрополитен операсы, 1995). Роделинда (сахналық режиссер; Саломонның ғылыми театры, Тунбридж Уэллс, 1996). The Rake's Progress (сахналық режиссер және продюсер; Метрополитен операсы, 1997). Le nozze di Figaro (сахналық режиссер және продюсер; Метрополитен операсы, 1998). Die Zauberflöte (сахналық және бейне режиссері; 2000). Тамерлано (сахналық және бейне режиссері; 2001). Сераилден құтылу (сахналық және бейне режиссері; 2003). Фальстафф (сахналық режиссер; Токиодағы Жаңа Ұлттық театр, 2004). Jenůfa (сахналық режиссер; Глиммергласс операсы, Нью-Йорк қалалық операсымен бірлесе Куперстаун, Нью-Йорк, 29 шілде - 29 тамыз 2006). L'Elisir d'Amore (сахналық режиссер; Нью-Йорк қалалық операсы, 2007 жылғы қазан). L'Orfeo (сахналық режиссер; Манчестер және Бристоль қойылымдары, 2007). Der Rosenkavalier (сахналық режиссер; Токиодағы Жаңа Ұлттық театр, 2007). Ла Травиата (сахналық режиссер; Глиммергласс операсы, 2009). La bohème (сахналық режиссер; Цинциннати операсы, 2010). Пеллеас және Мелисанда (сахналық режиссер; Метрополитен операсы, 2005 және 2010). Ла Травиата (режиссер; Ванкувер операсы, 2011). Миллердің Англиядағы соңғы опералық қойылымдары – Корольдік опера театрында Cosi fan tutte және Don Pasquale (екеуі де 2012 жылы қайта қойылды) және Англия ұлттық операсында La bohème және L'elisir d'amore. Оның ENO-дағы "Риголетто" қойылымы 28 жылдан кейін қайта жаңғырылып жатыр, ал "Микадо" қойылымы 25 жылдығына оралуға дайын. 1987 жылы ENO-да қойған "Севильялық шаштараз" жиі қайта қойылды, соңғы рет 2017 жылы.
Мұражайлар мен галереялар көрмелері
Миллер Ұлттық галереяда "Рефлексия" (1998) көрмесін және Ислингтондағы Эсторик галереясында "Өнер мен фотосуреттегі қозғалыс" көрмесін ұйымдастырды. Миллер өзінің жеке туындыларынан үш көрме өткізді: Флауэрс-Ист, Боундерли галереясы және Лондонның Бонд-стриттегі Кац галереясында.