Кіріспе

Африкалық америкалық аралас нәсілді әнші, актриса, биші және қоғамдық белсенді (1917–2010)

Лена Мэри Калхун Хорн (30 маусым 1917 – 9 мамыр 2010) – американдық әнші, актриса, биші және азаматтық құқықтар үшін күрескен белсенді. Хорнның мансабы жетпіс жылдан астам уақытқа созылды, ол кино, теледидар және театр сахналарында өнер көрсетті. Хорн он алты жасында Cotton Club хорына қосылып, Голливуд пен Бродвейге көшкенге дейін түнгі клубтарда өнер көрсетті. Африкалық-американдық өнерпаз Хорн азаматтық құқықтарды қорғады және 1963 жылдың тамызында Вашингтонда өткен шеруге қатысты. Кейін ол түнгі клубта өнер көрсетуге қайта оралды және жақсы қабылданған грампластинкаларын шығара отырып, теледидарда жұмыс істеуді жалғастырды. 1980 жылдың наурыз айында зейнетке шығуын хабарлады, бірақ келесі жылы Бродвейде 300-ден астам қойылымдар өткізген «Лена Хорн: Әйел және оның музыкасы» атты жеке көрсетілімінде ойнады. Содан кейін ол ел бойынша гастрольдік сапармен жүріп, көптеген сыйлықтар мен наградаларға ие болды. Хорн 1990-шы жылдарға дейін ән жазып, концерттер беріп тұрды, ал 2000 жылы көпшілік назарынан тыс қалды.

Ерте өмір

Лена Хорн Бруклиндегі Бедфорд-Стювесантта дүниеге келді. Оның отбасының екі жағы да екі нәсілді африкалық американдықтардан тұрған. Ол сол кездегі қара нәсілді Нью-Йорк тұрғындарының білімді және жоғары санатқа жататын топтарының біріне кірді. Өмірінің алғашқы бес жылын 519 Мэкон көшесіндегі үйde өткізді. Хорнның әкесі Эдвин Флетчер "Тедди" Хорн-младший (1893–1970), бір кезде қонақ үй мен мейрамхананың иесі болған, құмар ойыншы еді. Тедди Хорн Лена үш жасқа толғанда отбасын тастап, Пенсильвания штатының Питтсбург қаласындағы афроамерикандықтардың орта тапқа жататын қауымдастығына көшіп кетті. Оның анасы Эдна Луиза Скоттрон, қара театр труппасының актрисасы болды және көп саяхаттады. Эднаның анасының әжесі, Амели Луиза Эштон, қазіргі Сенегалдан шыққан. Хорнның әкесінің әжесінің әжесі – Блэкфут үндісі болған. Бірнеше жыл бойы ол анасымен бірге саяхаттап жүрді. 1927 жылдан 1929 жылға дейін ол өзінің ағасы Фрэнк С. Хорнмен бірге тұрды. Ол Форт-Вэллидегі (қазір Форт-Вэлли мемлекеттік университетінің бөлігі) студенттер деканы болды. Форт-Вэллиден, Макон қаласының оңтүстік-батысынан, Хорн анасымен бірге қысқа уақытқа Атлантаға көшіп барды; Хорн он екі жасқа толғанда олар Нью-Йоркке оралды, содан кейін Хорн Бруклиндегі Санкт-Петер-Клавер мектебінде оқыды. Хорн өзінің алғашқы экрандық рөлін 1935 жылы Кэб Каллоуэйдің "Jitterbug Party" музыкалық қысқаметражды фильмінде биші ретінде ойнады. Бірнеше жылдан кейін Хорн Нобл Сислдің оркестріне қосылды, ол онымен гастрольде болып, Decca лейблы арқылы алғашқы жазбаларын шығарды. Бірінші күйеуінен ажырасқаннан кейін, Хорн 1940–1941 жылдары топ жетекшісі Чарли Барнетпен гастрольде болды, бірақ саяхатты ұнатпады және Нью-Йорктегі Кафе Сосайтиде жұмыс істеу үшін оркестрден кетті. Ол NBC-нің танымал джаз сериясы "The Chamber Music Society of Lower Basin Street"-те Дина Шордың орнына әнші болды. Шоудың тұрақты маэстролары Генри Левин мен Пол Лавал 1941 жылдың маусым айында Хорнмен бірге RCA Victor үшін жазба жасады. Хорн шоудан алты айдан кейін ғана кетті, оны бұрынғы Cafe Trocadero (Лос-Анджелес) менеджері Феликс Янг Голливудтағы Сансет Стрипінде Cotton Club стиліндегі ревюде өнер көрсету үшін шақырды. Хорнның екі төмен бюджетті фильмі болды: "The Duke is Tops" (1938, кейін Хорнның атымен қайта шығарылып, "The Bronze Venus" аталды); және екі катушкалы қысқаметражды фильм, "Boogie Woogie Dream" (1941), онда пианистер Пит Джонсон мен Альберт Аммонс ойнады. Хорнның "Boogie Woogie Dream" фильмінен шыққан әндері кейін жеке саундтрек ретінде шығарылды. Хорн Голливудтағы түнгі клубтағы тұңғыш өнерін 1942 жылдың қаңтарында Сансет Стрипіндегі Феликс Янгтың "Little Troc" клубында көрсетті. 1950 жылдары ол 1940 жылдардағы коммунистік топтармен байланысы болғандықтан қара тізімге енгізілді. Кейін ол коммунизмнен бас тартты. Ол экранға оралып, "Death of a Gunfighter" (1969) фильмінде Ричард Видмаркқа үйленген бордельдің мадам рөлін ойнады, бұл оның түсіне сілтеме жасамайтын алғашқы тікелей драмалық рөлі болды. Шоудың үлкен табысқа ие болғанына қарамастан (Хорн әлі күнге дейін Бродвей тарихында ең ұзақ уақыт бойы жеке өнер көрсету рекордын сақтап тұр), ол мансабына жаңа қызығушылықты арттыру үшін көптеген жаңа музыкалық жобаларды қолға алмады. 1983 жылы Хорн мен Фрэнк Синатраның бірлескен жобасы (продюсері Квинси Джонс) тоқтатылды, ал он жылдықтағы оның жалғыз студиялық жазбасы 1988 жылы шыққан "The Men in My Life" альбомы болды, онда Сэмми Дэвис-младший мен Джо Уильямспен дуэттер орындалды. 1989 жылы ол өмір бойына жеткен жетістіктері үшін Грэмми сыйлығын алды. 1995 жылы Хорнның "Supper Club" концерті жазылған "тірі" альбомы шықты (кейін "Жылдың үздік джаз вокалы" номинациясы бойынша Гремми сыйлығын жеңіп алды). 1998 жылы Хорн "Being Myself" атты тағы бір студиялық альбомын шығарды. Содан кейін Хорн өнерден кетуге шешім қабылдады және көпшілік назарынан шықты, бірақ ол 2000 жылы студияға оралып, Саймон Ратлдың "Classic Ellington" альбомына вокалдық тректерді жазды.

Азаматтық құқықтарды қорғау

Хорн көптен бері Азаматтық құқықтар қозғалысына белсенді қатысты. 1941 жылы ол Нью-Йорк қаласының алғашқы біріктірілген мәдени орталығы – Café Society-де ән салып, Пол Робсонмен бірге жұмыс істеді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде USO арқылы әскерлерге қызмет көрсету барысында, Кеннеди орталығының өмірбаянында жазғандай, ол "бөлінген аудиторияларға немесе неміс әскери тұтқындарының қара терілі әскерилердің алдында отырған топтарға" өнер көрсетуден бас тартты. АҚШ армиясы біріктірілген аудиторияға рұқсат бермегендіктен, ол өзінің қойылымын қара нәсілді американдық солдаттар мен ақ нәсілді неміс әскери тұтқындарынан құралған аралас аудиторияға арнады. Қара терілі солдаттардың артқы қатарда отыруға мәжбүр болғанын көрген ол сахнадан түсіп, қара терілі әскерлер отырған алдыңғы қатарға барып, немістердің артында өнер көрсетті. Дегенмен, USO Хорнның қайтыс болған кезде "Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс жағалауында және Оңтүстікте USO-мен кеңінен гастрольде болғанын" атап өтті. Ұйым сондай-ақ оның Қарулы күштер радиосының Jubilee, G.I. журналы және Командалық қойылымдар бағдарламаларындағы қатысуын еске алды. 1945 жылы USO-дан кеткеннен кейін Хорн әскери лагерьлерге саяхаттарды өз қаражатынан қаржылады. Хорн Миссисипи штатының Джексон қаласында Медгар Эверспен бірге NAACP митингісіне қатысты, ал Эверс қанынан қол үзілгеннен бір апта бұрын болды. Вашингтондағы шеруде ол NAACP, S.N.C.C. және Ұлттық қара нәсілді әйелдер кеңесі атынан сөз сөйлеп, өнер көрсетті. Ол сондай-ақ Элеонора Рузвельтпен бірге линч заңдарына қарсы заңдарды қабылдауға тырысты. Том Лерер өзінің "Ұлттық бауырластық аптасы" әнінде "Лена Хорн мен шериф Кларк бетке бет билейді" деп айтады, бұл оның және 1965 жылы азаматтық құқықтарды қорғаушылар шеруіне зорлық көрсеткен Сельма қаласының шерифі Джим Кларкіне ишара (әжуалы түрде). 1983 жылы NAACP оған Спингерн медалін табыс етті. Хорн тіркелген демократ болды және 20 қараша 1963 жылы ол Демократиялық Ұлттық Комитет (ДҰК) төрағасы Джон Бейли, Кэрол Лоуренс, Ричард Адлер, Сидни Соломон, ДҰК вице-төрайымы Маргарет Б. Прайс және ДҰК хатшысы Дороти Вреденбург Бушпен бірге Джон Ф. Кеннедиді Ақ үйге, оның қанынан қол үзілуіне екі күн бұрын барды.

Жеке өмір

Хорн 1937 жылғы қаңтарда Питтсбургте саяси қайраткер Луис Джордан Джонсқа үйленді. 1937 жылғы 21 желтоқсанда олардың қызы Гейл дүниеге келді (кейіннен жазушы Гейл Лумет Бакли ретінде танылды). Олардың ұлы Эдвин Джонс (1940–1970) бүйрек ауруынан қайтыс болды. Ричард Шикелмен бірге жазылған «Лена» автобиографиясында Хорн өзі мен күйеуінің түрлі нәсілді жұп ретінде бастан өткерген қысымды айтады. Кейінірек ол «Ebony» журналына берген сұхбатында (1980 жылғы мамыр) мансабын дамыту және шоу-бизнес саласындағы нәсілдік кедергілерді жеңу үшін Хейтонға үйленгенін мойындады, бірақ «оны жақсы көруді үйренді». Хорн ауыр салмақтағы әйгілі боксшы Джо Луиспен, музыкант және актер Арти Шоумен, актер Орсон Уэллспен және режиссер Винсенте Миннеллимен қарым-қатынаста болды. Ол сондай-ақ оның маңызды кәсіби тәлімгері болды. «Рейчел үйленуге асығыс» атты сыйлыққа ие болған сценарий авторы Джени Люмет – Хорнның немересі, кинорежиссер Сидни Люмет пен Хорнның қызы Гейлдің қызы. Оның басқа немерелері – Гейлдің екінші қызы Эми Люмет және оның ұлының төрт баласы: Томас, Уильям, Самади және Лена. Оның шөберелерінің арасында Джейк Каннавель де бар. Хорн католик дінін ұстанды. 1946 жылдан 1962 жылға дейін ол Нью-Йорк штатының Куинс аймағындағы, өркендеген афроамерикандықтардың шоғырланған жерінде тұрды, онда оның көршілері Count Basie, Ella Fitzgerald және басқа да джаз жұлдыздары болды. 1980 жылдары ол 23 East 74th Street мекенжайындағы «Вольни» қонақ үйіне, кооперативке айналған бес қабатқа көшіп келді.

Өлім

Лена Хорн 2010 жылдың 9 мамырында 92 жасында жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Оның қоштасу рәсімі Нью-Йорктегі Парк-авенюдегі Сент-Игнатиус-Лойла шіркеуінде өтті, ол онда мүше болған. Мыңдаған адам жиналды, қатысушылардың арасында: Леонтин Прайс, Дион Уорвик, Лиза Миннелли, Джесси Норман, Чита Ривера, Сисли Тайсон, Дианн Кэрролл, Лесли Уггамс, Лорен Бэколл, Роберт Осборн, Одра Макдональд және Ванесса Уильямс болды. Оның денесі кремацияланды.

Мұра

2003 жылы ABC телеарнасы Джанет Джексонның телефильмде Хорн рөлін ойнайтынын жариялады. Алайда, 2004 жылғы Супер Боул кезінде Джексонның «киімшесінің бұзылуы» салдарынан туған даудан кейінгі апталарда Variety басылымы Хорнның Джексонды жобадан шығаруды талап еткенін хабарлады. Associated Press хабарлағандай, «ABC басшылары Хорнның талабына қарсылық көрсетті, бірақ Джексонның өкілдері сауда газетіне Хорн мен оның қызы Гейл Лумет Бакли оның қатысуын сұрамағаннан кейін ол өз еркімен кетіп қалғанын» айтты. 2005 жылы «Опра Уинфри Шоу» бағдарламасында Опра Уинфри Алисия Кизге биографиялық фильмді өзі өндіріп, Хорн рөліне Кизді қарастыратынын айтты. 2005 жылдың қаңтар айында Blue Note Records, оның он жылдан астам уақыт бойы жазбаларын шығарған лейблі, «Хорнның Blue Note-та жұмыс істеген кезінде жасалған сирек және жарияланбаған жазбалар жинағына соңғы рет қол жеткізілгенін» жариялады. Ұзақ жылдар бойы продюсері болған Родни Джонс ремикс жасаған жазбаларда Хорн өзінің жасына қарамастан, өте сенімді дауыспен орындады. Онда «Өмір сүруге бір себеп», «Челси көпірі» және «Дауылды ауа-райы» сияқты оның ең танымал әндерінің нұсқалары бар. Алғашқыда «Soul» деп аталған, кейін «Seasons of a Life» деп қайта аталған альбом 2006 жылдың 24 қаңтарында шықты. 2007 жылы Хорнның үлкен кезеңін Лесли Уггамс, ал жас кезеңін Никки Кроуфорд Пасадена Playhouse-де қойылған «Stormy Weather» мюзиклінде бейнеледі (2009 жылғы қаңтар-наурыз). 2011 жылы Хорнның рөлін актриса Райан Джиллиан Нью-Йорктегі Сьюзан Батсон студиясында 2011 жылдың қарашасынан 2012 жылдың ақпанына дейін сахналанған «Хорннан жазбалар» атты бір актрисалық қойылымында ойнады. 83-ші «Оскар» марапаттауында актриса Халле Берри Хорнға құрмет көрсетті (2011 жылдың 27 ақпаны). 2018 жылы Хорнның суреті бар мәңгілік марка шығарылды, бұл Хорнды Black Heritage маркалар сериясының 41-ші құрметті иесі етті. 2021 жылдың маусым айында Бруклиндегі Prospect Park аймағындағы ашық сахна Хорнның құрметіне, Bed Stuy Бруклинде туған Хорнның есімімен аталып, қара қоғамдастығымен ынтымақтастық таныту мақсатында Lena Horne Bandshell деп өзгертілді. Nederlander Organization 2022 жылдың маусым айында Бродвейдегі Брукс Аткинсон театрының сол жылы оның есімімен аталатынын хабарлады. Театрдың жаңа атауы 2022 жылдың 1 қарашасында ашылды. Театр енді Лена Хорн театры деп аталады, яғни Хорнның есімімен аталған алғашқы қара әйел Бродвей театры осы.