Кіріспе

Ортағасырлық неміс мемлекеті Саксония герцогтігі (Herzogtum Sachsen) бастапқыда ерте орта ғасырдың соңында саксондар қоныстанған аймақ болды. 772 жылдан бастап олар Карл I (Ұлы Шарльмен) тарапынан бағындырылып, 804 жылға қарай Каролинг империясының (Франция) құрамына енді. 843 жылғы Верден шарты бойынша Саксония Шығыс Францияның бес негізгі герцогтігінің бірі болды; Герцог Генрих Фаулер 919 жылы Германия королі болып сайланды. 1180 жылы Вельфтер әулетінен Генрих Арыстанның герцогтік лауазымынан алынуымен герцогтік титул Аскания әулетіне көшті, ал көптеген аумақтар Саксониядан бөлініп шықты, мысалы 1218 жылы Анхальт княздығы және 1235 жылы Брауншвейг-Люнебург герцогтігі. 1296 жылы қалған жерлер Саксен-Лауэнбург және Саксен-Виттенберг герцогтары арасында бөлісті, соңғысы 1356 жылғы Алтын бұйрық бойынша Саксония сайлаушысы атағын алды.

География

Саксониялық түбірлік герцогтік қазіргі Солтүстік Германияның көп бөлігін, ішінде қазіргі Германия штаттарын (Länder) – Төменгі Саксония және Саксония-Анхальтты (шығыста Эльба және Сале өзендеріне дейін), Бремен және Гамбург қалаларын, Солтүстік Рейн-Вестфалияның Вестфалия бөлігін, сондай-ақ Шлезвиг-Гольштейннің Холштейн аймағын (Нордалбингія) қамтыды. 12 ғасырдың соңында герцог Генрих Арыстан көршілес Мекленбург аймағын (бұрынғы Биллунг Маршы) да басып алды. Саксондар сол кездегі кешкі тайпалық мәдениеттегі ең күшті топтардың бірі болды және ақырында өз тайпасының атын қазіргі геосаяси аумақтарға берді, мысалы, Ескі Саксония (Алтьзаксен), Жоғарғы Саксония, Сайлаушылық, Пруссияның Саксония провинциясы (қазіргі Саксония-Анхальт) және Саксония Корольдігі. Соңғысы Германияның Саксония еркін штатына сәйкес келеді, ол бүгінде осы атауды сақтап жүр, бірақ оның аумағы ортағасырлық герцогтық құрамына кірген жоқ (оң жақтағы картаны қараңыз).

Ескі тұқымдық герцогтік

ХІ ғасырдағы хроникашы Видукинд Корвейдің Res gestae saxonicae еңбегіне сәйкес, сакстар Британиядан Эльба-Везер үшбұрығындағы Ланд-Хадлен жағалауына келді. Францияның меровингтер билеушілері оларды Тюрингия патшалығын жаулап алуға көмектесу үшін шақырды. Бұл, ағылшын мифі бойынша сакстардың шығу тегіне кері көрініс болды, онда аймақтан шыққан сакстар тайпалары, аңыз бойынша Хенгист және Хорса басшылығымен, Рим империясынан кейінгі Британияға басып кірген еді (Англосаксондықтардың Британияны қоныстандыруы). Патшалық франк жылнамалары 743 жылы сакстарға қарсы Каролингтер сарайының мэрі Карлман басқарған франк жорығын, ал келесі жылы оның інісі Пепин Ұсқынмен бірлескен екінші жорықты айтады. 747 жылы олардың бүлікші інісі Грифо сакстар тайпаларымен одақтасып, Баварияның тұқымдық герцогтігін уақытша жаулап алды. 750 жылдан бастап франк патшасы Пепин Саксонияға қайтадан шабуыл жасап, 758 жылға дейін бірнеше Вестфалия тайпаларын бағындырды. 772 жылы Пепиннің ұлы Карл Ұлы сакстар жерін толық жаулап алуды бастады. Оның үздіксіз жорықтары сәтті болғанымен, ол сакстар аумақтарының Вестфалия, Истфалия, Ангрия және Нордальбинг тайпаларына бөліну мәселесін шешуге мәжбүр болды, бұл жеке тайпалармен арнайы бейбіт келісімдер жасауды талап етті, бірақ олар көп ұзамай басқа рулар тарапынан бұзылды. Сакстар франктердің Ересбург бекінісін қиратты; олардың басшысы (герцог) Видукинд 777 жылы Падерборндағы мәжіліске қатысудан бас тартты, Нордальбингке шегініп, содан кейін оккупанттарға қарсы бірнеше көтеріліс ұйымдастырды, оған Карл Ұлы 782 жылы Вердендегі қырғынмен жауап берді. Видукинд 785 жылы адалдық серт беруге мәжбүр болды, дінін қабылдап, франк графы болды. Сакстардың көтерілістері 804 жылға дейін жалғасты, содан кейін тұқымдық герцогтіктің барлығы Каролинг империясына қосылды. Содан кейін Саксонияны Каролингтер шенеуніктері басқарды, мысалы, Карл Мартелдің немересі және императордың туысы Корбидің Валасы (836 жылы қайтыс болды), ол 811 жылы Дания королі Хеммингпен Хайлиген шартын бекітіп, империяның солтүстік шегарасын Айдер өзені бойымен белгіледі. Тағайындалған герцогтардың арасында Валаның мұрагері, Герцфельдтік Иданың күйеуі, Карл Ұлының жақын туысы граф Экберт сияқты сакстар тегінен шыққан ақсүйектер де болды.

Жас тұқымдық герцогтік

Ида Герцфельдтік сакс графы Людольфтің (өл. 866) ата-бабасы болуы мүмкін, ол Биллунгтік Одаға үйленіп, Истфалиядағы Лайне өзені бойындағы үлкен аумақты басқарды, онда ол Хилдесхаймдік епископ Альтфридпен бірге 852 жылы Гандерсхайм аббаттығын құрды. Людольф сакс герцогтарының, патшалық және императорлық Оттон әулетінің түпкі атасы болды; алайда оның ұрпағы, әсіресе марқұм герцог Видукиндпен байланысы толыққанды анықталған жоқ. Тек бірнеше онжылдық бұрын бағындырылған сакстар Шығыс Францияның жетекші тайпаларының біріне айналды; бірақ, тоғызыншы ғасырда Оттондықтар герцогтік атақты иеленгені белгісіз. Людольфтің үлкен ұлы Бруно (Брун), Бруноненнің Брансвик тармағының түпкі атасы, 880 жылы Годфрид басқаратын шабуыл жасаған викингтермен шайқаста қаза тапты. Оның орнын кіші інісі Отто Іллюстрийлік (өл. 912) басты, ол Герсфельд аббаттығының заманауи жылнамаларында дукс ретінде еске алынады, бірақ Франк билеушілері оны мойындамаған сияқты. Оның жағдайы патша Карл Ірінің әскерінің басшысы, Франкония герцогы Генрихтің қызы Бабенбергтік Хедвигаға үйленуге жеткілікті болды. Хедвиганың барлық бауырлары Франкониядағы Бабенбергтер мен Конрадтар арасындағы қақтығыста қаза болғандықтан, Отто қайын атасының беделді орнын иеленіп, оның билігімен біріккен Саксония герцогтігін дамыта алды. 911 жылы Шығыс франк Каролинг әулеті король Людовик Баланың қайтысымен жойылды, содан кейін Саксония, Швабия және Бавария герцогтары Конрад герцогы Конрад I Франконияны патша ретінде сайлау үшін Форхеймде бас қосты. Бір жылдан кейін Оттоның ұлы Генрих Құсшы (Генрих Фоллер) әкесінен кейін Саксония герцогы болды. Орта ғасырлық жылнамашы Видукинд Корвейдің айтуынша, король Конрад Генрихті өзінің мұрагері етіп тағайындады, осылайша Франконияның өзінің бауыры Эберхардтың мұрагерлігін жоққа шығарды, ал 919 жылы Саксон герцогы Фрицларда жиналған сакс және франк князьдерінің қатысуымен Шығыс Франкияның патшасы болып сайланды. Генрих шваб, бавариялық және Лотарингиялық герцогтіктерді императорлық федерацияға біріктіре алды, бұл венгр шабуылдарына тойтарыс беру үшін маңызды болды, соның арқасында 928/929 жылдары сакс әскерлері поляк славяндары қоныстанған шығыстағы кең аумақтарды басып алды. Генрихтің Бранденбург пен Мейссенге жасаған шығыс жорықтары, сакс маркаларының құрылуы, сондай-ақ Богемия герцогы Венцеславтың бас иесі болуы Германияның шығысқа қарай кеңеюінің (Ostsiedlung) бастауын белгіледі.

Билунг үйі

936 жылы Генрих Мемлебенде қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Отто I оның орнын басып алды. Видукиндтің айтуынша, ол Ахен соборында патша болып тағайындалды, ал Лотарингиялық Гилберт, Франкониялық Эберхард, Бавариялық Арнульф және Швабиялық Герман сияқты басқа неміс герцогтары оған құрмет көрсетті. Ол Германн Билунгті Билунг маршындағы princeps militiae немесе "Маркграф" ретінде тағайындап, Эльба өзенінен әрідегі славян лутицтерін бағындыруға бұйрық берді. 961: Отто I Италияға аттанады, ал оның лейтенанты маркграф Герман Билунг Саксонияның әкімшісі болады. Өмірінің соңына дейін ол, атақ бойынша ғана емес, Саксония герцогы болды. 973: Герман Билунг Кведлинбургте, ал одан кейін Отто I Мемлебенде қайтыс болады. Отто II император болады және ол Германның ұлы Бернхард I Билунгті Билунг әулетінің Саксонияның бірінші герцогы етеді. 983: Хедебиде Даниялықтардың көтерілісі. Солтүстік Альбингте славяндықтардың көтерілісі. 1011: Герцог Бернхард I Билунг қайтыс болады; оның ұлы Бернхард II герцог болады. 1042: Бернхард II-нің ұлы Ордульф Билунг Дания және Норвегия королі Магнустың жарты қарындасы Вулфильдке үйленеді. Даниялықтар мен сакстар вендтерге қарсы күреседі. 1059: Ордюльф Билунг әкесі қайтыс болғаннан кейін герцог болады. 1072: Магнус Билунг герцог болады. 1106: Герцог Магнус мұрагерсіз қайтыс болып, Билунг әулетінің тарихы аяқталады. Билунг жерлері Вельф және Аскания елдерінің бір бөлігіне айналады. Лотар Суплинбург Саксония герцогы болады. 1112: Баленштедттен Оттоны Киелі Рим императоры Генрих V герцог етіп тағайындайды. 1115: Лотар Суплинбург Генрих V патшаға қарсы Велфшольц шайқасында жеңіске жетеді. 1125: Лотар Суплинбург Германия королі болып сайланады және Лотар II ретінде император болады. 1137: Лотар қайтыс болады. 1126 жылдан бері Бавария герцогы болған Генрих X Гордый (Вельф) Лотардың (еркек мұрагері болмағандықтан қайтыс болған) орнына Саксония герцогы болып тағайындалады. Алайда, ол ресми түрде бекітілмегендіктен және оны тым күшті ететіндіктен, оның талабын оның қарсыластары мойындамайды. 1138: Генрих X Гогольдің королі Конрадқа қарсы Германия королі сайлауында жеңіліске ұшырайды. Генрих Бавария және Саксонияның екі герцогтығын да сақтап қалуға тырысады, бірақ Конрад оған қарсы шығады, Генрих адалдық серт беруден бас тартады және осылайша барлық атақтарынан айырылады. Саксония герцогтығы Асканиялық Альберт Аюға беріледі. 1139: Лотардың жалғыз қызы Гертруда Суплинбургке үйленгендіктен, Генрих әлі де Саксония герцогтығында маңызды жерлерді иеленеді. Генрих Альберттің Саксонияны иелену әрекеттеріне қарсы тұрады. Бавария герцогтығына шабуылға дайындалып жатқан Генрих X күтпеген жерден қайтыс болады. 1141: Альберт Аю Саксония герцогтығынан бас тартады, ал атақ (сондай-ақ Бавария герцогтығы) Генрих X-тің жасөспірім ұлы Генрих Арыстанға беріледі.

Арыстан Генрих

1142 жылы Германия королі Конрад III герцогтық атақты Генрих Арыстанға (Герцог Генрих III ретінде) берді. Генрих өзінің билігін Германияның солтүстік-шығысына дейін біртіндеп кеңейтіп, пұтқа табынушы вендтерге қарсы крест жорықтарын жүргізді. Өзінің билігі кезінде Генрих өзінің иелігіндегі Брансвик, Люнебург және Любек сияқты қалалардың дамуын күшті қолдады, бұл саясат Велфтер әулетінің оңтүстік Германиядағы отанынан солтүстікке қарай жылжуына ықпал етті. 1152 жылы Генрих өзінің туысы Фридрих III Швабияны Германия королі болуға (Фридрих I Барбаросса ретінде) қолдады, мүмкін, Бавария герцогтігін Генрихке қайтару уәдесімен. Генрихтің билігі Германияның үштен екі бөлігін қамтыды, Альп тауларынан Солтүстік теңізге және Балтық теңізіне дейін, оны Орталық Еуропадағы ең күшті билеушілердің бірі етті, сондықтан басқа неміс князьдері мен тіпті Барбаросса үшін де қауіп тудырды. Өз билігін кеңейту үшін Генрих заңды мұрагер қалдырмаған кішігірім әулеттердің атақтарын алуды жалғастырды. Бұл саясат көптеген саксондық ақсүйектер мен басқа да неміс ханзадаларының, ең алдымен, оның әкесінің ескі жауы Альбрехт Аюдың арасында наразылық тудырды. Барбароссаның 1166 жылғы төртінші итальяндық жорығы кезінде неміс дворяндары Генрихке соғыс жариялады. Соғыс 1170 жылға дейін жалғасты, императордың араласу әрекеттеріне қарамастан. Барбароссаның оңды билігі арқасында Генрихтің орны талассыз қалды. 1168 жылы Генрих Англияның Генрих II мен Аквитанияның Элеонораның қызы және Ричард Арыстанжүректің қарындасы Матильда Плантагенетке үйленді. Келесі жылдар Барбаросса мен Генрих арасындағы қарым-қатынастың ушығуына әкелді. Генрих императордың Италиядағы жорықтарын, олардың барлығы сәтсіз аяқталғанын, бұрынғыдай күшті қолдамады, және өзінің иеліктеріне назар аударды. 1175 жылы Барбаросса Ломбард Лигасына қарсы қолдау сұрады, бірақ Генрих, Барбаросса оның алдында тізе бүккенімен, бұл өтінішті түбегейлі бас тартты. Бұл оқиға туралы жазбалар бірнеше жылдан кейін ғана жазылды, ал автордың кімге артықшылық бергеніне байланысты дереккөздер қарама-қайшы. Дегенмен, саксондардың қолдауы болмағандықтан, келесі Легнано шайқасы император үшін толық сәтсіздікке ұшырады. Патшалық әміршілерінің көпшілігі Италиядан оралғаннан кейін Генрихтің бас тартуы оның билігін әлсірету үшін бірден пайдаланылды. Барбаросса Генрихтің құлдырауына себепші болды ма, әлде оны ең алдымен ханзадалар ұйымдастырды ма деген пікірлер әртүрлі. 1175 - 1181 жылдар аралығында Генрихке патшалық абыройды қорлау (honor imperii), бейбітшілікті бұзу және сатқындық сияқты бірнеше айып тағылды. Егер ол Хофтагқа шақыруды орындаса, Генрих айыптауларды заңды деп мойындап, барлық шақырудан бас тартар еді. 1181 жылы ол титулдарынан айырылды. Ұрыссыз берілмеу үшін Генрих 1180 жылы бірнеше жыл бойы аңсаған Гослар қаласына бірінші соққысын берді. Келесі соғыста Генрихтің ішкі саясаты мен оның вассалдарына жасаған қатысы өлімге әкелді, ал оның билігі тез құлдырады. 1182 жылы Генрих Арыстан Англияның Генрих II әкесінің ордасына қосылып, жер аударылды. Әйелі мен императордың өлімінен кейін Генрих 1189 жылы Брауншвикке оралып, жоғалған жерлерін қайтаруға тырысты. Бірнеше рет сәтсіздіктерден кейін Генрих Барбароссаның ұлы және мұрагері, Киелі Рим императоры Генрих VI-мен татуласты. Саксонияның ежелгі діңгек герцогтігін Барбаросса императорлық тікелей билік ету аумақтарының бірнеше ондаған бөлігіне бөліп, өмір сүруін тоқтатты. Батыс бөлігі бірнеше кішігірім графтықтар мен епископтықтарға, сондай-ақ жаңадан құрылған Вестфалия герцогтігіне бөлінді. Шығыс жағынан, Велфтердің ескі қарсыластары асканиялықтар, қатты кемсітілген Саксония герцогтігін алды, тек Эльба өзенінің бойындағы шығыс, салыстырмалы түрде кішкентай аумақтарды ғана иеленді, Лауенбург пен Виттенберг секілді қалаларды қамтыды. Асканиялықтар иеленген жерлерді герцогтық атақпен бірге осы шығыс аумақтарға шектеу Саксония атағының солтүстік-батыс Германиядан қазіргі Саксония еркін мемлекетінің орнына көшірілуіне себеп болды. Құлатылған герцогтік Велфтер әулеті Асканиялықтардың билігіне өткеннен кейін Саксония герцогтігінің құрамына кірмеген өздерінің аллодиалдық иеліктерін сақтай алды. 1235 жылы Велфтер иеліктері Брансвик-Люненбург герцогтігіне (сондай-ақ Брансвик пен Люненбург) көтерілді. Бұл герцогтік ескі саксон гербін қолдануды жалғастырды, ал асканиялықтар жас Саксония герцогтігі үшін өздерінің әулеттік түстерін, қара және алтын түсті он жолақты гербін, жасыл ромбтардан тұратын шегемен безендірді, бұл саксондық герцогтықтың символы болды.

Аскания әулеті

1269, 1272 және 1282 жылдары бірлесіп билеген ағайындар Иоанн I және Альберт II өзінің басқару құзыреттерін сол кезде үш аймақтық байланысы жоқ саксондық жерлерге (Хадлен, Лауенбург және Виттенберг) біртіндеп бөліп, осылайша бөлінуге дайындады. 1282 жылы Иоанн I үш кіші ұлы Эрик I, Иоанн II және Альберт III пайдасына тақтан бас тарғаннан кейін, үш жыл өткен соң оның қазасынан кейін, үш ағасы мен олардың араласқан ағасы Альберт II Саксонияда бірлескен билікті жалғастырды. 1288 жылы Альберт II король Рудольф I-ге өзінің ұлы және мұрагері герцог Рудольф I-ді Саксония Пфальцымен бірге иеленуге өтініш жасады, бұл Уэттин әулетімен ұзаққа созылған дауға себеп болды. Брейна графтығы оның графтық әулетінің жойылғаннан кейін империяға қайтарылғанда, король герцог Рудольфқа оны феод ретінде берді. 1290 жылы Альберт II Брейна графтығын, ал 1295 жылы Гоммерн графтығын Саксонияға қосты. Богемия королі Венцеслав II Альберт II-ді Германияның Адольфын жаңа император етіп сайлауға ықпал етті (Альберт II 1291 жылдың 29 қарашасында Венцеславпен бірдей дауыс беретін сайлаушы шартына қол қойды). 1292 жылдың 27 сәуірінде Альберт II, әлі кәмелетке толмаған немерелерімен бірге саксондық сайлау дауысын қолданып, Германияның Адольфын сайлады. Альберт II-нің немерелерімен бірге саксондық герцогтар ретінде бірлесіп билік еткенін көрсететін соңғы құжат 1295 жылға жатады. Саксония герцогтігінің нақты бөлінуі, ағалар Альберт III, Эрик I және Иоанн II бірлесіп басқаратын Саксония Лауенбург (Herzogtum Sachsen Lauenburg) және Альберт II басқаратын Саксония Виттенберг (Herzogtum Sachsen Wittenberg) 1296 жылдың 20 қыркүйегінен бұрын болды. Виерланд, Садельбанде (Лауенбург жері), Ратцебург жері, Дарцинг жері (қазіргі Амт-Нойхаус) және Хадельн жері ағайындардың жекелеген жерлері ретінде аталады. Альберт II Саксония-Виттенбергті осы аттас қала мен Белцигтің маңында алды. Осылайша Альберт II Саксония-Виттенбергтің Аскания әулетінің негізін қалады. Кейінірек, Хановер үйінің Вельф тармағының мүшелері Хановердің сайлаушы ханзадалары (1692/1708 жылдары), Ұлыбритания, Ирландия (екеуі де 1714), Біріккен Корольдік (1801) және Хановердің (1814) корольдері болды.

1180 жылдан кейін Саксониядан бөлінген аумақтар

Кейбір бөлінген аумақтар тіпті императорлық тікелей басқару құқығына ие болды, ал басқалары тек осы мүмкіндікті пайдаланып билеушісін ауыстырды. Төмендегі тізімге бұрынғы діңгек герцогтігінің аумағында болған мемлекеттер, сондай-ақ діңгек герцогтігінің екі заңды мұрагері – 1296 жылы Виттенберг және Лауэнбургтің төңірегінде құрылған Асканиялық Саксония герцогтігі, және 1180 жылы бөлініп шыққан Кельн архиепископтарының билігіндегі Вестфалия герцогтігі кіреді.