1058-1864 жылдар аралығындағы Шлезвиг Герцогтығы

Кіріспе

1058-1864 жылдар аралығында Дания герцогтығы

Шлезвиг герцогтығы (Hertugdømmet Slesvig; Herzogtum Schleswig;) Оңтүстік Ютландияда (Sønderjylland) орналасқан, Германия мен Дания арасындағы қазіргі шекарадан шамамен 60 км солтүстікке және 70 км оңтүстікке дейінгі аумақты қамтиды. 1920 жылдан бері бұл аумақ екі ел арасында бөлінген: Солтүстік Шлезвиг Данияда, ал Оңтүстік Шлезвиг Германияда. Бұл аймақ ағылшын тілінде Слезвик деп те аталады. Хольштейн мен Лауенбургтен өзгеше, Шлезвиг ешқашан Германия Конфедерациясының құрамына кірген емес. Шлезвиг Данияның вассалдық иелігі болды, ал оның тұрғындары дания, неміс және солтүстік фриз тілдерінде сөйледі. 19 ғасырдағы Дания және неміс ұлттық либералдары Шлезвигтің Дания немесе неміс ұлттық мемлекетінің құрамына кіруін қалаған. 1848 жылдың наурыз айындағы неміс көтерілісі 1852 жылы аяқталған Бірінші Шлезвиг соғысына әкеп соқты. Екінші Шлезвиг соғысы (1864) үш герцогтіктің Австрия мен Пруссияның бірлесіп басқаруымен аяқталды. 1866 жылы олар Пруссияның құрамына енді.

Тарих

Ерте орта ғасырдан бастап аймақтың маңызы Скандинавия мен Дания патшалығының оңтүстіктегі құдіретті Киелі Рим империясына қарсы буферлік аймақ ретінде болуында жатты, сондай-ақ Солтүстік теңіз бен Балтық теңізі арасындағы тауарлардың транзиттік аймағы болып табылды, бұл Ресей арқылы өтетін сауда жолын Рейн және Атлант жағалауындағы сауда жолдарымен байланыстырды (Кель каналына да қараңыз). Ең көне дереккөздерде Солтүстік Ютландия мен Оңтүстік Ютландия арасында ешқандай айырмашылық жасалмайды.

Қазіргі заманның басында

Шлезвиг герцогы атағын 1460 жылы Норвегияның мұрагерлік патшалары, сонымен қатар Дания патшалары да сайланып отыратын, және олардың ұлдары мұра етті (Даниядан айырмашылығы, онда мұрагерлік болмады). Бұл ерекше жағдай – король герцогтық атақтың иесі болды, ал король ретінде ол осы атақтың бастауы және қарауындағы иесі еді. Аталған атақ пен ерекшелік, патшаның ұлдары бірлесіп иеленгендіктен сақталған болса керек. 1544 және 1713/20 жылдар аралығында герцогтық билік ортақ иелікке айналды, корольдік Ольденбург үйі және оның тармағы Гольштейн-Готторп үйі бірлесіп үлесті. Қысқа ғұмырлы болған үшінші тармақ – Хадерслев әулеті, Джон Ескінің тұсында 1580 жылы жойылды. Протестанттық реформациядан кейін, шіркеу қызметінде латын тілінің орнын ана тілдері басып алғанда, Шлезвиг епархиясы бөлініп, Хадерслевтің тәуелсіз архидьякондығы құрылды. Батыс жағалауда Данияның Рибе епархиясы қазіргі шекарадан шамамен 5 км (3 миль) солтүстікте аяқталды. Бұл герцогтікте жаңа мәдени бөліс сызығын тудырды, себебі Шлезвиг епархиясында шіркеу қызметтері мен оқу үшін неміс тілі, ал Рибе епархиясында және Хадерслев архидьякондығында – дания тілі қолданылды. Бұл сызық қазіргі шекарамен тым ұқсас. 17 ғасырда Дания мен Швеция арасындағы соғыстар аймақты экономикалық тұрғыдан қиратты. Бірақ ақсүйектер жағдайды жақсартатын жаңа егіншілік жүйемен жауап берді. 1600-1800 жылдар аралығында аймақта Шығыс Германияның қарабидай өсіретін аймақтарында кең таралған помещиктік жүйе өркендеді. Помещиктіктер – феодалдық шаруалар еңбек еткен үлкен жерлер еді. Олар жоғары сапалы сүт өнімдерін өндіруге маманданған. Феодалдық билік техникалық жаңарумен үйлесім тапты, ал тегін еңбек пен ақылы еңбек арасындағы шекара көбінесе анық болмады. Феодалдық жүйе 18 ғасырдың соңында біртіндеп жойылды, 1765 жылы патшалық жерлерден басталып, кейіннен ақсүйектердің иеліктері де жойылды. 1805 жылы барлық крепостнойлық құқық жойылды және жер реформалары бұрынғы шаруаларға өз шаруашылықтарына ие болуға мүмкіндік берді.

The title of duke of Schleswig was inherited in 1460 by the hereditary kings of Norway, who were also regularly elected kings of Denmark simultaneously, and their sons (unlike Denmark, which was not hereditary). This was an anomaly – a king holding a ducal title of which he as king was the fount and liege lord. The title and anomaly survived presumably because it was already co regally held by the king's sons. Between 1544 and 1713/20, the ducal reign had become a common dominium, with the royal House of Oldenburg and its cadet branch House of Holstein Gottorp jointly holding the stake. A third branch, the short lived House of Haderslev, was already extinct in 1580 by the time of John the Elder. Following the Protestant Reformation, when Latin was replaced as the medium of church service by the vernacular languages, the diocese of Schleswig was divided and an autonomous archdeaconry of Haderslev created. On the west coast, the Danish diocese of Ribe ended about 5 km (3 mi) north of the present border. This created a new cultural dividing line in the duchy because German was used for church services and teaching in the diocese of Schleswig and Danish was used in the diocese of Ribe and the archdeaconry of Haderslev. This line corresponds remarkably closely with the present border. In the 17th century, a series of wars between Denmark and Sweden—which Denmark lost—devastated the region economically. However, the nobility responded with a new agricultural system that restored prosperity. In the period 1600 to 1800 the region experienced the growth of manorialism of the sort common in the rye growing regions of eastern Germany. The manors were large holdings with the work done by feudal peasant farmers. They specialized in high quality dairy products. Feudal lordship was combined with technical modernization, and the distinction between unfree labour and paid work was often vague. The feudal system was gradually abolished in the late 18th century, starting with the crown lands in 1765 and later the estates of the nobility. In 1805 all serfdom was abolished and land tenure reforms allowed former peasants to own their own farms.

XIX ғасыр және Шлезвигтің екі соғысы

1800-1840 жылдары Шлезвиг пен Фленсбург арасындағы Ангелн түбегіндегі дат тілінде сөйлейтін халық төменгі неміс тіліне ауыса бастады, ал осы кезеңде көптеген Солтүстік фриздер де төменгі неміс тіліне көшті. Бұл тілдік өзгеріс неміс және дат тілдерінде сөйлейтіндер арасындағы де-факто жаңа шекараны қалыптастырды. 1830 жылдан бастап халықтың көп бөлігі өзін неміс немесе дат ұлтының өкілі деп санап, саяси белсенділікке жиналды. Данияда Ұлттық либералдық партия Шлезвиг мәселесін үгіт жұмысының бір бөлігі ретінде пайдаланып, герцогтікті «Данияға Эйдер» ұранымен Дания корольдігіне қосуды талап етті. Бұл Дания мен неміс мемлекеттері арасында Шлезвиг және Холштейн мәселесі бойынша қақтығысқа әкелді, нәтижесінде 19 ғасырдағы Шлезвиг-Гольштейн дауы пайда болды. 1848 жылдың басында Данияда Ұлттық либералдық партия билікке келген кезде герцогтіктерде этникалық немістердің көтерілісі басталды. Бұл Бірінші Шлезвиг соғысына (1848–1851) әкелді. Шлезвиг-Гольштейнге Германия Конфедерациясы қолдау көрсетті, оның құрамында Холштейн (және Лауенбург) бар еді. Шлезвиг ешқашан Конфедерацияның құрамына кірмегенімен, Конфедерация (және сол кездегі қысқа ғұмырлы Германия империясы) Шлезвигті көбінесе солай қарастырды. Идеологиялық аргумент этникалық емес, сонымен қатар тарихи сипатта болды: неміс тарапы Шлезвиг пен Холштейннің мәңгілікке біріктірілуі керек екенін айтатын орта ғасырлық шартқа сілтеме жасады (төменгі неміс тілінде: up ewig ungedeelt). Федералдық, содан кейін императорлық әскерлер негізінен пруссиялық дивизиялардан тұрды. Басқа ірі державалардың қысымымен Пруссияға шегінуге тура келді (1848 жылдың жазында және қайтадан 1850 жылдың жазында). Бұл Шлезвиг-Гольштейн көтерілісшілерін өздерінің тағдырына қалдырды. 1851 жылы көтерілісшілер үкіметі мен оның әскері таратылды. 1852 жылғы Лондон протоколында ірі державалар Дания королінің герцогтардың герцогі екенін, сонымен қатар герцогтардың Даниядан ерекше мәртебесін растады. Дания 1863 жылы Дания мен Шлезвиг үшін жаңа ортақ конституцияны (қараша конституциясы) жасау арқылы Шлезвигті интеграциялауға тырысты. Неміс мемлекеттері бұл жағдайға екі түрлі жауап берді: Германия Конфедерациясы мүше мемлекет болған Холштейнге (және Лауенбургке) әскер жіберді. Бұл ішкі Bundesexekution герцогты (яғни Дания королін) герцогтықтың мәртебесін сақтауға мәжбүрлеу мақсатында жасалды. Холштейнге басып кірген әскерлер негізінен Ганновер мен Саксониядан болды, ал австриялық және пруссиялық әскерлер резервте күтіп тұрды. Австрия мен Пруссия 1864 жылдың ақпанында Конфедерацияның еркіне қарсы өз әскерлерін Холштейн мен Шлезвиг арасындағы шекарадан жіберді. Шлезвигті басып алудың бастапқы мақсаты дат короліне де әсер ету болды. Бұл соғыс, екінші Шлезвиг соғысы, Конфедерациямен байланысты болған жоқ. (Bundesexekution мәнсіз болды). Жеңілген дат королі Шлезвиг пен Холштейнге Австрия мен Пруссияға қалдыруға мәжбүр болды. Олар Шлезвиг пен Холштейнде кондоминиум құрды. 1865 жылғы 14 тамыздағы Гаштейн конвенциясына сәйкес Лауенбург Пруссияға берілді, ал Австрия Холштейнді, ал Пруссия Шлезвигті басқарды. Алайда, екі неміс державасы арасындағы шиеленіс 1866 жылғы Австрия-Пруссия соғысына ұласты. Прага бейбіт шартынан кейін жеңіске жеткен пруссиялықтар Шлезвиг пен Холштейннің екеуін де аннексиялап, Шлезвиг-Гольштейн провинциясын құрды. Солтүстік Шлезвигті Данияға беру туралы ереже осы мәселе бойынша халықтың пікірін білгеннен кейін қарастырылды. Алайда 1878 жылы Австрия-Венгрия бұл ережеден бас тартты, ал Дания 1907 жылы Германиямен жасалған келісімде Австрия мен Пруссия арасындағы келісімге сәйкес Пруссия мен Дания арасындағы шекараның соңғы рет белгіленгенін мойындады.

From around 1800 to 1840, the Danish speaking population on the Angeln peninsula between Schleswig and Flensburg began to switch to Low German and in the same period many North Frisians also switched to Low German. This linguistic change created a new de facto dividing line between German and Danish speakers north of Tønder and south of Flensburg. From around 1830, large segments of the population began to identify with either German or Danish nationality and mobilized politically. In Denmark, the National Liberal Party used the Schleswig question as part of their agitation and demanded that the duchy be incorporated into the Danish kingdom under the slogan "Denmark to the Eider". This caused a conflict between Denmark and the German states over Schleswig and Holstein, which led to the Schleswig Holstein question of the 19th century. When the National Liberals came to power in Denmark in early 1848, it provoked an uprising of ethnic Germans in the duchies. This led to the First Schleswig War (1848–51). The Schleswig Holsteiners were supported by the German Confederation of which Holstein (and Lauenburg) was a member state. Although Schleswig was never a part of the Confederation, the Confederation (and the short lived German Empire of that time) treated Schleswig largely as such. The ideological argument was not only an ethnic but also a historical one: the German side referred to a medieval treaty that claimed that Schleswig and Holstein should be forever united (in Low German: up ewig ungedeelt). The federal and then imperial troops consisted mainly of Prussian divisions. Under pressure of the other great powers, Prussia had to retreat (in summer 1848 and again in summer 1850). This left the Schleswig Holstein rebels to their fate. In 1851 the rebel government and its army were disbanded. In the London Protocol of 1852 the great powers confirmed that the king of Denmark was the duke of the duchies but also the status of the duchies as being distinct from Denmark proper. Denmark again attempted to integrate Schleswig by creating a new common constitution (the so called November Constitution) for Denmark and Schleswig in 1863. This was met by German states in two ways:
The German Confederation sent troops to Holstein (and Lauenburg) which was a member state. This internal Bundesexekution was meant to force the duke (i. e. the king of Denmark) to respect the status of the duchy. The troops occupying Holstein were mainly from Hanover and Saxony, with Austrian and Prussian troops waiting as a reserve. Austria and Prussia, against the will of the Confederation, in February 1864 sent their troops across the border between Holstein and Schleswig. Occupying Schleswig also was supposed to have influence on the Danish king, originally. This war, the Second Schleswig War, was unrelated to the Confederation. (The Bundesexekution became meaningless.) The defeated Danish king had to leave Schleswig and Holstein to Austria and Prussia. They created a condominium over Schleswig and Holstein. Under the Gastein Convention of 14 August 1865, Lauenburg was given to Prussia, while Austria administered Holstein, and Prussia administered Schleswig. However, tensions between the two German powers culminated in the Austro Prussian War of 1866. Following the Peace of Prague, the victorious Prussians annexed both Schleswig and Holstein, creating the Province of Schleswig Holstein. Provision for the cession of northern Schleswig to Denmark was made pending a popular vote in favour of this. In 1878, however, Austria Hungary went back on this provision, and Denmark recognized in a treaty of 1907 with Germany that, by the agreement between Austria and Prussia, the frontier between Prussia and Denmark had finally been settled.

1900 жылдан бастап

Версаль келісімі аймақтың қайда болуын анықтау үшін плебисциттерді қарастырды. Осылайша, 1920 жылы екі референдум өтті, нәтижесінде аймақ бөлінді. Солтүстік Шлезвиг 75% көпшілікпен Данияға қосылуға дауыс берді, ал Орталық Шлезвиг 80% көпшілікпен Германияның құрамында қалуға дауыс берді. Оңтүстік Шлезвигте референдум өткізілмеді, себебі нәтижесі болжамды болды. Қазіргі уақытта «Оңтүстік Шлезвиг» атауы барлық неміс Шлезвигін білдіреді. Бұл шешім жаңа шекараның екі жағында да маңызды азшылықтарды қалдырды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Оңтүстік Шлезвигтегі неміс халқының көп бөлігі ұлтын өзгертті және өзін даниялық деп жариялады. Бұл өзгеріске бірнеше фактор себеп болды, ең маңыздысы – Германияның жеңілісі және бұрынғы Пруссияның шығыс провинцияларынан келген көптеген қашқынның ағыны. Олардың мәдениеті мен сыртқы келбеті жергілікті немістерден ерекшеленді, олар көбінесе 19 ғасырда ұлтын өзгерткен даниялық отбасылардың ұрпақтары еді. Демографиялық өзгерістер аймақта уақытша даниялық көпшілікті құрып, Оңтүстік Шлезвигтегі даниялық тұрғындар мен бірқатар даниялық саясаткерлер, соның ішінде премьер-министр Кнуд Кристенсен, жаңа референдум талабын күшейтті. Алайда, Дания парламентінің көпшілігі «жаңа даниялықтардың» ұлттық белгілігін өзгерткеніне шынайы ниеттеріне күмәнданып, Оңтүстік Шлезвигте референдум өткізуді қолдамады. Бұл күдік расталды және 1948 жылдан бастап даниялық халықтың саны қайтадан азая бастады. Бірақ 1950 жылдардың басына қарай ол соғысқа дейінгі көрсеткіштен төрт есе жоғары деңгейде тұрақталды. 1955 жылғы Копенгаген-Бонн декларациясында Батыс Германия (кейін Германияның барлық бөлігі) және Дания бір-бірінің азшылықтарының құқықтарын сақтауға уәде берді. Бүгінде екі бөлік де шекаралық Еуроаймақ ретінде ынтымақтастық жасайды: Sønderjylland–Schleswig аймағы. Дания мен Германия Шенген аймағының құрамында болғандықтан, шекарада тұрақты бақылау жүргізілмейді.

Атау және атау талабы

19 ғасырда Шлезвиг немесе Слезвиг және Сёндерйиланд (Оңтүстік Ютландия) атауларына байланысты дау туындады. Алғашқыда герцогтік Сёндерйиланд деп аталған, бірақ 14 ғасырдың соңында Slesvig қаласының (қазіргі Шлезвиг) аты бүкіл аумаққа қолданыла бастады. 16-19 ғасырлар аралығында Сёндерйиланд термині дерлік қолданылмады, осы кезеңде Шлезвиг атауының ерекше саяси маңызы болған жоқ. Алайда, 1830 жылдар шамасында бірқатар даниялықтар аймақтың Холштейнмен байланысқа дейінгі тарихын көрсету және Ютландияның қалған бөлігімен байланысын нығайту үшін Сёндерйиланд деген ежелгі терминді қайта қолдануға тырысты. Оның қайта жандануы және 19 ғасырда кеңінен қолданылуы аумаққа құқық талап ету және неміс талаптарына қарсылық білдірудің айқын даниялық ұлтшылдық белгісі болды. 1830 жылдары даниялық картограф Ольсен шығарған «Ольсеннің картасы» осы терминді пайдаланды, бұл герцогтіктің неміс тұрғындарының наразылығын тудырды. Көптеген даниялық ұлтшылдар, мысалы, Ұлттық-либералдық идеолог және агитатор Орла Леманн, Шлезвиг атауын қолданғанмен, ол 19 ғасырдың ортасында, әсіресе «Шлезвиг-Холштейн» терминіне енгізілген кезде, анық неміс ұлтшылдық сипатқа ие болды. Неміс ұлтшылдық талаптарының басты элементі – Шлезвиг пен Холштейннің біртұтас, бөлінбес бірлік болуы керек деген талап. Холштейн заңды түрде Германия конфедерациясының құрамына кіргендіктен және этникалық тұрғыдан толығымен неміс халқы қоныстанғандықтан (даниялықтар жоқ), осы атаудың қолданылуы екі провинцияның да Германияға тиесілі екенін және Даниямен байланыстарын әлсірету немесе толығымен үзу қажет екенін білдірді. 1864 жылы неміс басқыншылығынан кейін Сёндерйиланд термині даниялықтар арасында басымдыққа ие болды, бірақ көптеген даниялықтар Шлезвиг атауын қолдануға қарсы болған жоқ (этимологиялық тұрғыдан даниялық текті) және олардың көпшілігі оны өздері де даниялық нұсқасында – Slesvig түрінде қолдана берді. Мысалы, De Nordslesvigske Landboforeninger (Солтүстік Шлезвиг фермерлер қауымдастығы) құрылды. 1866 жылы Шлезвиг пен Холштейн заңды түрде Пруссияның Шлезвиг-Гольштейн провинциясына біріктірілді. Атау дауы 1920 жылғы халыққа жүргізілген референдум және аумақтық бөліс арқылы шешілді, әр тарап өз иелігінде қалған аумақтың бөлігіне өзінің таңдаған атауын қолданды, бірақ екі термин де, принципте, бүкіл аймаққа сіңіп кеткен. Солтүстік Шлезвиг 1920 жылғы референдумнан кейін ресми түрде Оңтүстік Ютландия округтері (de sønderjyske landsdele) деп аталды, ал Оңтүстік Шлезвиг 1946 жылы Германияның Шлезвиг-Гольштейн штатына айналған Пруссия провинциясының құрамында қалды.

In the 19th century, there was a naming dispute concerning the use of Schleswig or Slesvig and Sønderjylland (Southern Jutland). Originally the duchy was called Sønderjylland but in the late 14th century the name of the city Slesvig (now Schleswig) started to be used for the whole territory. The term Sønderjylland was hardly used between the 16th and 19th centuries, and in this period the name Schleswig had no special political connotations. However, around 1830 some Danes started to re introduce the archaic term Sønderjylland to emphasize the area's history before its association with Holstein and its connection with the rest of Jutland. Its revival and widespread use in the 19th century therefore had a clear Danish nationalist connotation of laying a claim to the territory and objecting to the German claims. "Olsen's Map", published by the Danish cartographer Olsen in the 1830s, used this term, arousing a storm of protests by the duchy's German inhabitants. Even though many Danish nationalists, such as the National Liberal ideologue and agitator Orla Lehmann, used the name Schleswig, it began to assume a clear German nationalist character in the mid 19th century – especially when included in the combined term "Schleswig Holstein". A central element of the German nationalistic claim was the insistence on Schleswig and Holstein being a single, indivisible entity. Since Holstein was legally part of the German Confederation, and ethnically entirely German with no Danish population, use of that name implied that both provinces should belong to Germany and that their connection with Denmark should be weakened or altogether severed. After the German conquest in 1864, the term Sønderjylland became increasingly dominant among the Danish population, even though most Danes still had no objection to the use of Schleswig as such (it is etymologically of Danish origin) and many of them still used it themselves in its Danish version Slesvig. An example is the founding of De Nordslesvigske Landboforeninger (The North Schleswig Farmers Association). In 1866, Schleswig and Holstein were legally merged into the Prussian province of Schleswig Holstein. The naming dispute was resolved with the 1920 plebiscites and partition, each side applying its preferred name to the part of the territory remaining in its possession – though both terms can, in principle, still refer to the entire region. Northern Schleswig was, after the 1920 plebiscites, officially named the Southern Jutland districts (de sønderjyske landsdele), while Southern Schleswig then remained a part of the Prussian province, which became the German state of Schleswig Holstein in 1946.