Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Румынияның тарихи билеушісі Матей Басараб (1588, Бранковени, Олт – 9 сәуір 1654, Бухарест) 1632 және 1654 жылдар аралығында Валахия воеводасы (князі) болды.
Romanian historical ruler
Matei Basarab (; 1588, Brâncoveni, Olt – 9 April 1654, Bucharest) was a Wallachian Voivode (Prince) between 1632 and 1654.
Билік
Матейдің билігінің көп бөлігі Молдавиядан жасалған шапқыншылықтарды тойтарумен өтті, ол 1637, 1639 және 1653 жылдары табысты аяқталды – Фынта шайқасына қараңыз. Ол – сауатты билеуші, Валахияға баспа машиналарын әкелгенімен (1634) және алғашқы Валахия заң кодексін жасағанымен, сондай-ақ өнер мен дінді қолдағандығымен (өзінің княздығындағы алғашқы жоғары мектептің негізін қалаушы) белгілі. Ол 45-тен астам шіркеу мен монастырь салды, Молдавияның танымал билеушісі Ұлы Степанмен теңестірілді. 1632 жылы оның сайлануы – дәстүрмен белгіленген ережеден алғашқы ресми бұзушылық болды. Басараб – тек бояр (Крайовешти әулетінен) және бұрынғы князьдармен туыс емес (бірақ Михаил Батыл сияқты билеушілерге қатысты да осы пікір айтылуы мүмкін). Бұл таңдаудың себебі, жергілікті боярлардың жаңадан келген гректер мен левантиліктердің бәсекесіне қарсы реакциясы ретінде түсіндіріледі. Сондай-ақ, осы ерекше жағдайларға байланысты Матей «Басараб» тегін қолданған болуы мүмкін, себебі ол жасалмаған заңды тектің мұрагері ретінде танылды. Матей Басарабтың билігі кезеңі – ең төменгі ақсүйектердің ыдырауының соңғы сатысымен бірге келді, бұл боярлардың саяси қысымы мен күрт экономикалық өзгерістердің салдары болды (Константин Шербан басшылығымен сеймен әскерлерінің көтерілісінің басты себебі осы болған болуы мүмкін). Князь Осман билігінен азат болуды және Молдавияны бағындыруды жоспарлаған сияқты көрінеді. Ол Трансильвания билеушісі Георг II Ракоцимен жақын қарым-қатынаста болды, ол амбициялы, күшті және түріктерге тәуелді автономды билеуші болды. Ол Елена Настурелге үйленген.
Much of Matei's reign was spent fighting off incursions from Moldavia, which he successfully accomplished in 1637, 1639, and 1653 – see Battle of Finta. He was an enlightened ruler, and is noted for introducing the printing press to Wallachia (1634) and creating the first Wallachian code of laws as well as patronizing art and religion (founder of the first upper school in his Principality). He built more than 45 churches and monasteries, being compared to Stephen the Great, the famous ruler of Moldavia. His election in 1632 signified the first official exception to a rule set by custom. Basarab was merely a boyar (of the Craiovești family) and one not related to previous Princes (although it seems that a similar point can be made about such rulers as Michael the Brave). The reason for this choice has been explained as a reaction of indigenous boyars against competition from newly infiltrated Greeks and Levantines. It may also be because of these special circumstances that Matei used the surname "Basarab" – associated as it is with a fabricated legitimate lineage. Matei Basarab's rule also coincides with the last stage in the decay of the lesser nobility, the result of political pressure from boyars and drastic economical changes (the revolt of the seimeni military under Constantin Șerban probably has this as its main cause). It seems that the Prince was planning emancipation from Ottoman rule, as well as domination over Moldavia. He maintained a close relationship with the Transylvanian ruler George II Rákóczi, an ambitious, stronger, and more autonomous subject of the Turks. He was married to Elena Năsturel.
Заңдар мен реформалар
Матей Басараб пен оның замандасы, молдавандық князь Василе Лупу екі княздықтағы алғашқы жазба заңдарды енгізген деп есептеледі. Дегенмен, бұл екі дерлік бірдей заң жинағы дәстүрге қайшы келмейді, олар бұрынғы онжылдықтардағы құжаттарда қысқаша айтылған Византиялық әдет-ғұрыптардың (pravile) румын тіліне аудармасы ғана. Матей Басараб тұсындағы екі жинақ: 1640 жылғы "Говора кодексі" (Pravila de la Govora) және 1652 жылғы "Матей Басараб кодексі" (Pravila lui Matei Basarab); сондай-ақ "Заңдарды жаңарту" (Îndreptarea Legii) деп белгіленеді.
Matei Basarab and his contemporary, the Moldavian Prince Vasile Lupu are credited with introducing the first written laws of the two Principalities. However, these two virtually identical sets of laws do not go against tradition, being merely the Romanian translation of Byzantine customs (pravile), alluded to in documents of the previous decades. The two collections under Matei Basarab are Pravila de la Govora ("The Govora Code") in 1640 and Pravila lui Matei Basarab ("Matei Basarab's Code"; also known as Îndreptarea Legii – "The Re shaping of Laws") in 1652.