Кіріспе

Польшаның Ричезасы (Ryksa Bolesławówna, Rikissa; 12 сәуір 1116 – 25 желтоқсаннан кейін 1156), Пьяст әулетінің мүшесі, үш неке арқылы екі рет Швеция патшайымы және бір рет Минск князьдігінің ханшайымы болды. Ричеза Польша герцогы Болеслав III Вримут пен оның екінші әйелі Бергтен Саломеяның қызы еді. Дәстүр бойынша, ол өте әдемі болған.

Бірінші неке

Польша билеушісі Болеслав III Вирумут Дания королі Нильспен одақтасып, Померания герцогы Вартислав I-ге қарсы күш біріктірді (қазіргі Польшаның солтүстік-батысы және Германияның солтүстік-шығысында). Осы одақты нығайту үшін Болеслав III-тің қызы Ричеза мен Нильстің үлкен ұлы, тақ мұрагері Магнус Күштінің некесі ұйымдастырылды. Той 1127 жыл шамасында Рибеде өтті және зор қызығушылықпен тойланды. Ричеза күйеуіне екі ұл сыйлады: 1129 жылы Кнуд, ал 1130 жылы Нильс. Анасының әкесі, король Инге I-нің мұрагерлерінің бірі ретінде Магнус Швеция тағына талаптанды. 1129 жылы анасының туысы король Инге II қайтыс болғаннан кейін, геаттар (гөтар) оны Гёталандтың немесе оның бір бөлігінің королі деп мойындады. Осыдан кейін Ричеза Швеция патшайымы атанды. Бірақ Магнустың билігін геаттардың солтүстігіндегі свеар тайпасы қабылдамады, олар оған қарсы дауыс беріп, жаңа король ретінде Рагнвальд Кнапхёвдені сайлады. Хроникер Саксо Грамматикусқа сәйкес, Рагнвальдты Магнустың жақтастары өлтірді, содан кейін ол Швеция патшалығын ("империумды") жеңіп алды. Бірақ көп ұзамай таққа үміткер тағы біреу пайда болды – Сверкер I. Ричеза мен оның күйеуі Швецияда емес, Данияда тұрды. Шлезвиг герцогы Кнуд Лавардтың үлкен беделі мен императорлық қолдауынан алаңдаған Магнус пен оның әкесі король Нильс Кнудқа қарсы әрекет етті, және Магнус оны 1131 жылдың 7 қаңтарында өлтірді. Кнудтың жартылай бауыры Эрик Нильс пен Магнусқа қарсы бүлік көтерді, бірақ жеңіліске ұшырап, Норвегияға қашты, онда ол жергілікті ақсүйектерді және Киелі Рим императоры Лотар III-ті Нильске қарсы жазалау экспедициясын ұйымдастыруға көндірді. Осы уақытта Сверкер I 1132 жыл шамасында шведтерді Магнусты тастап кетуге итермеледі, ол Даниядағы азаматтық соғыспен айналысқанда; ол елді өзінің билігімен біріктірді. Нильс Фотевик шайқасында (1134 жылдың 4 маусымында) жеңіліске ұшырады, сонымен қатар шайқаста қаза тапқан ұлы Магнусты жоғалтты. Нильс Шлезвигке қашып, онда қала тұрғындары оны өлтірді (1134 жылдың 25 маусымында). Енді жесір қалған Ричеза Польшаға оралды, ал екі ұлын Данияда қалдырды.

Екінші неке

Польшаға келген соң, герцог Болеслав III қызына жаңа үйленуді ұйымдастырды. 18 маусым күні 1136 жылы Ричеза Рурикід әулетінің мүшесі, Минск және Гродно князі Володар Глебовичке үйленді, ол сол кезде Польша сарайында елден қуылған болатын. Одақ Минск пен Польшаның Данияға және күшті Мономах Киев әулетіне қарсы одағын нығайту үшін жасалды. Осы некеде Ричеза үш бала туды: екі ұл, Владимир (кейін Минск князі) және Василько (Логойск немесе Лагойск князі), сондай-ақ шамамен 1139/40 жылдары туған София деген қыз. 1145 жылға таман, Мономах әулеті Рурикід билеуші тармақтары арасындағы үстемдігін жоғалтқаннан кейін, Польша-Минск одағының саяси артықшылықтары азайды. Бұл, Ричеза мен Володардың некесінің бұзылуына себеп болған болуы мүмкін. Ричеза қызы Софиямен бірге Польшаға қайта оралды, бірақ екі ұлын бұрынғы күйеуімен бірге қалдырды. Володар қайтадан үйленбеді және шамамен 1186 жылы қайтыс болды. Ол 1146 жылы ұлы Кнуд немесе Кнуд V таққа отырғанда Данияға көшті. Осы одақтан Булизлаус немесе Бурислав есімді ұл дүниеге келді, ол анасының польшалық әкесінің құрметіне аталды. Жылнамалар Суне Сик Сверкерсонды Сверкер I-нің кенже ұлы деп санайды, мүмкін Ричезадан туған. 1150 жылы Ричезаның үлкен ұлы, Ютландия королі Кнуд V, Зеландия королі Свейн III Граттың ықпалымен Даниядан қуылғаннан кейін Швецияға қашты. Осылайша, Сверкер I-ге үйлену Ричезаға ұлына көмектесуге мүмкіндік берді, және кейбір тарихшылар оның швед короліне осы себеппен ішінара үйленгенін болжайды. Кнуд V бұл туралы естігенде, Ричезаны көңіл көтеру үшін Швецияға барды, сонымен қатар Минскің Софиясын Данияға алып келіп, 1154 жылдан бері оған белгіленген Вальдемарға үйлендіруді жоспарлады. Неке 1157 жылы өтті. Сол жылдың 9 тамызында король Кнуд V Вальдемар I және Свейн III-мен кездесу кезінде қаза тапты. 1158 жылы Ричезаның екінші ұлы Нильс, болжам бойынша Эсром аббаттығының монахы, де қайтыс болды.

Өлім және соңынан

Рицеза Сверкер I-нің өлімінен аман қалғаны белгілі, бірақ оның кейінгі өмірі мен қайтыс болған күні туралы мәліметтер белгісіз: аңыз бойынша ол Сверкер I-ді өлтіруге қатысқан атқора иесіне қайта үйленген. Рицезаның Сверкер I-ден туған ұлы Бурислев, кейде 1167 жылдан кейін Кнут I-ге қарсы швед тағына талапкер болған Бурислевпен теңестіріледі. Ол тағы бір талапкер Колмен бірігіп әрекет етті, бірақ жеңіліп, кейінірек 1169 жылы жойылды деген мәлімет бар. Ол Кнут I-нің адамдарынан қаза тапқан немесе 1173 жылға дейін Данияға немесе Польшаға қашқан болуы мүмкін. Егер осылай болса, кіші Бурислевке атақты есім оның әкесінің екінші некесінен кейін, Болеслав III-ке туыс емес екеніне қарамастан берілген. Рицезаның ұлы Бурислев туралы біздің білетініміз – оның мүлкін оның әкесінен туған қарындасы Минсктен София мұраға алған. Рицезаның қызы Минсктен София, бірінші күйеуі Вальдемар I арқылы Дания королевасы болған, Рицезаға оның жалғыз заңды немерелерін сыйлады: Данияның кейінгі корольдері Кнуд VI және Вальдемар II; София (Орламунде графинясы); Маргарита және Мария, Роскилдедегі монахтар; Ингеборг (кейін Франция королевасы); Елена (Брансуик-Люнебург герцогинясы) және Рицеза, оның әжесінің құрметіне аталған және оның сияқты Швеция королевасы болған.