Кіріспе
1560 - 1569 жылдар аралығында Швеция королі Ерик XIV (Erik XIV; 13 желтоқсан 1533 – 26 ақпан 1577) – 1560 жылдан бастап, 1568 жылы ағасы Джон бастаған көтерілісте тұтқындалғанға және 26 қаңтар 1569 жылы ресми түрде тақтан алынғанға дейін Швеция королі болды. Ерик XIV Густав I (1496–1560) мен Саксония-Лауенбургтың Екатеринасының (1513–1535) үлкен ұлы еді. 1561 жылы Швецияның қорғауына өткен Эстонияны да басқарды. Ол зиялы, өнерге бейім, саяси амбициялары бар адам ретінде танылғанмен, билік басында психикалық тұрақсыздық белгілері байқалды, бұл ақырында есінен адасуға әкелді. Кейбір ғалымдар оның ауруы билікке келген кездің басында басталганын алға тартады, ал басқалары оның алғашқы көрінісі Стурлардың өлтірілуімен байланысты деп санайды. Ерик түрмеге қамалып, тақтан алынғаннан кейін, оны өлтірген болуы мүмкін. 1958 жылы оның дене қалдықтарын зерттеу оның, күдіксіз, мырыштан уланудан қайтыс болғанын көрсетті.
Eric XIV (Erik XIV; 13 December 153326 February 1577) was King of Sweden from 1560 until he was captured in a rebellion led by his brother John in 1568 and formally deposed 26 January 1569. Eric XIV was the eldest son of Gustav I (1496–1560) and Catherine of Saxe Lauenburg (1513–1535). He was also ruler of Estonia, after it placed itself under Swedish protection in 1561. While he has been regarded as intelligent and artistically skilled, as well as politically ambitious, early in his reign he showed signs of mental instability, a condition that eventually led to insanity. Some scholars claim that his illness began early during his reign, while others believe that it first manifested with the Sture murders. Eric, having been imprisoned and deposed, was most likely murdered. An examination of his remains in 1958 confirmed that he probably died of arsenic poisoning.
Алғашқы жылдар
Эрик XIV 1533 жылғы 13 желтоқсанда таңертең Тре-Кронор сарайында дүниеге келді. Анасы оның екінші жасқа толуына дейін қайтыс болды. 1536 жылы оның әкесі Густав Ваза швед ақсүйегі Маргарет Лейжонхуфвудқа (1516–1551) үйленді. Эриктің алғашқы ұстазы – білімді неміс Георг Норман болды, бірақ оның қызметі көп ұзамай Швеция мемлекетінің басқа жерлерінде қажет болды. Оның орнына француз кальвинисті Дионисий Беуррей (1500–67) келді. Дионисий Эрик пен оның жартылай бауыры Жүніске сабақ берді, және екеуі де оны жоғары бағалады. Эрик шетел тілдері мен математикада өте табысты болды. Ол сонымен қатар хабардар тарихшы, жақсы жазушы және астрологиямен таныс еді. Эрик көпшілік алдында пайда бола бастағанда, оны «таңдалған король» (utvald konung) деп атады, ал 1560 жылы Стокгольмде өткен парламент отырысынан кейін «мұрагерлік король» (arvkonung) атағын алды. 1557 жылы Эрикке Кальмар, Кронберг және Оланд иеліктері берілді. Ол Кальмар қаласына көшіп орналасты. Әкесінің қалауына қарсы, Эрик болашақ Англия королевасы Елизавета I-ге үйлену туралы келіссөздер жүргізіп, оны бірнеше жыл бойы іздеді. Эрик пен әкесі арасындағы шиеленіс күшейді. Эрик сонымен қатар, басқалармен қатар, Шотландия королевасы Мэриге (1542–1587), Лотарингияның Ренатасына (1544–1602), Саксонияның Аннасына (1544–1577) және Гессеннің Кристинасына (1543–1604) үйлену туралы ұсыныс жасады.
Ереже
Әкесінің қайтысы туралы хабар Эрикке Англияға жолға шығуға аздай қалғанда жетті, ол королева Елизаветаның қолына күйеу болып түсуді ниеттенген еді. Стокгольмге оралған соң, ол 1561 жылдың 15 сәуірінде Арбогада шақырылған Риксдагты жинады. Ол «Арбога баптары» деп белгілі патшалық ұсыныстарды қабылдады, осы арқылы Джон мен Чарльз корольдік герцогтарының тиісті провинцияларындағы билігін едәуір шектеді. Ол Эрик XIV ретінде тәж кигізілді, бірақ Швецияның Эрик атымен аталған 14-ші патшасы болған жоқ. Ол және оның ағасы Карл Иоганн Магнустың жартылай қияли тарихына сәйкес патшалық нөмірлерін қабылдады. Дегенмен, Эрик есімді кем дегенде алты швед патшасы болған, сондай-ақ олар туралы өте аз мәлімет белгілі. Эрик билікке келгеннен бастап-ақ швед ақсүйектеріне қарсы болды. Ол жақын кеңесші ретінде Жоран Перссонды (1530–68) таңдады, ол Эриктің әкесі тұсында өлімнен мүжілген еді. Перссон да ақсүйектерге қарсы болды және кейіннен Швецияның Иоанн III (1537–92) болған Эриктің жартылай ағасына қарсы күресті. Иоанн Финляндия герцогы болды және Эриктің қалауына қайшы, поляк ханшайымына үйленді, бұл оны Польшамен жақындастырды. Арбога баптарын бұза отырып, Иоанн Ливонияда (қазіргі Эстония мен Латвия) экспансиялық саясат жүргізді, бұл бауырластар арасында шиеленіс тудырды. 1563 жылы Иоанн Финляндияға жіберілген әскермен тұтқындалды және Эриктің бұйрығымен мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен сотталды. Әкесінен айырмашылығы, ол тәуелсіз мемлекетті басқаруға қанағаттанған еді, Эрик Балтық аймағында және Эстониядағы ықпалын кеңейтуге тырысты, бұл 17 ғасырда Швецияның үлкен державаға айналуына әкелді. Бұл экспансионизм оның туысы, Дания және Норвегия королі Фридрих II (1534–88) есімді адаммен қақтығысқа ұшырады. Эрик XIV билігінің көп бөлігі Ливон соғысымен және Дания мен Норвегияға қарсы Скандинавиялық жеті жылдық соғыспен (1563–70) басылды, оның барысында ол Дания-Норвегияның басып алу әрекеттерінің көпшілігін сәтті тойтарды, бірақ өзінің иеліктерін сақтай алмады. 1563 жылдан бастап оның ақыл-есінің бұзылуы айқын байқалды, оның билігі одан да қасақана және зорлық-зомбылыққа толы болды. Ақсүйектерге деген күдігі оны Стур әулетіне, сол кезде Сванте Стенссон Стур басқарған, Густавтың қарындасының күйеуіне күдік тудырды. Ол алғаш рет 1566 жылы Свантетің ұлы Нильс опасыздық жасады деп айыптап, әулетке қарсы шаралар қолданды, бірақ үкімді жеңілдетіп, Нильсті Лоррейнге, принцесса Ренатамен некелесу үшін жіберді. Алайда, Эрик өзінің сүйіктісі Карин Мунсдоттерге үйленуді көздеген еді және 1567 жылы Нильс қайтып келгенде және мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген күдік туғанда, ол «Стур қырғыны» деп белгілі әулеттің бірнеше мүшесін өлтірді, Эрик өзі Нильс Свантессон Стурды пышақтады. Патша бұл әрекетті кісі өлтіру емес, жазалау деп санаған болуы мүмкін.
Төмендеу
Стурлардың қазасынан кейін Джон түрмеге қамалды, ал Эрик пен ақсүйектер арасындағы қақтығыс өршіп, шегіне жетті. 1568 жылдың басында Эрик есін жинағандай болды және Джонмен, егер ол Эриктің Карин Мунсдоттермен жасаған некесін мойындаса, татуласуға тырысты. Бұл неке шілде айында салтанатты түрде болды, Карин патшайым болып тағайындалды, ал олардың кішкентай ұлы Густав патшайымның мұрагері деп жарияланды. Бірақ 1568 жылдың күзінде Эриктің ақыл-есі дұрыс емес деп мәлімдеп, герцогтар мен ақсүйектер көтеріліс жасады. Біраз қарсылық көрсеткеннен кейін Эрик өзінің ағасы, герцог Джон тарапынан тұтқындалды, ол 30 қыркүйекте билікті өз қолына алды. Эрик XIV билік құрған кезеңде ақсүйектерге қарсы жасалған іс-әрекеттердің көп бөлігі үшін Жоран Перссон кінәлі деп танылды және Джон III Эрикті Риксдагпен 1569 жылдың қаңтарында заңды түрде тақтан түсіргеннен кейін көп ұзамай өлім жазасына кесілді.
Түрмеге қамау және өлім
Келесі сегіз жыл бойы бұрынғы патша жаңа үкімет үшін үлкен алаңдаушылық туғызды. Оны босату және таққа қайта отырғызу мақсатымен жасалған 1569 жылғы қастандық, Морне қастандығы және 1576 жылғы қастандық – үш бүліктердің бәрі де басып тасталды. Эрик Швеция мен Финляндиядағы көптеген қамалдарда тұтқын ретінде ұсталды. Ол Орбюхус қамалындағы түрмеде қайтыс болды. Иоганн Мессеньустан бастау алған дәстүрге сәйкес, оның соңғы тамағы уланған бұршақ сорпасы болды. Оның інісі Швецияның Иоанн III және ақсүйек Бенгт Бенгтссон Гилта (1514–74) қол қойған құжат Эрикке соңғы түрмесіндегі күзетшілерге, егер оны босатуға әрекет етілсе, улауға рұқсат берді. Оның денесі кейіннен эксгумацияланды және қазіргі заманғы сот-медициналық сараптамадан кейін өлімге себеп болған мырыш улануының іздері табылды.
Эрик XIV әдебиетте
Эрик XIV өмірі швед драматургы Август Стриндбергтің (1849–1912) 1899 жылғы пьесасының сюжеті. Эрик XIV пен Карин Мунсдоттердің махаббат оқиғасы Мика Валтаридің 1942 жылғы "Карин Мунсдоттер" тарихи романында баяндалған.