Кіріспе

Мексиканың Бая-Калифорния штатының астанасы Мехикали (/lang/pron/, /m/ɛ/k/s/ɪ/'/k/æ/l/i/; mexiˈkali) – Мексиканың Бая-Калифорния штатының астанасы. 2010 жылғы халық санауы бойынша, Мехикали муниципалитетінің орталығы саналатын қалада 689 775 адам тұрады, ал Калексико-Мехикали қалалық агломерациясы Мексика-АҚШ шекарасының екі жағында 1 миллионнан астам тұрғынға мекендейді. Мехикали – Калифорниялардың шекаралық аймағының маңызды экономикалық және мәдени орталығы. Мехикали қаласы 20 ғасырдың басында, аймақтың ауыл шаруашылығы экономикасы гүлденген кезде құрылған. Қала 20 ғасыр бойында макиладоралардың өркендеуіне байланысты қарқынды дамыды, бұл Мехикали экономикасын шекара арғы бизнеспен тығыз байланыстырды. Бүгінде Мехикали – ірі өндіріс орталығы және дамып келе жатқан туристік мақсатты жер.

Тарих

Испандықтар бұл аймаққа Сонора шөлінің "Camino del Diablo" немесе Devil's Road арқылы өтіп келгеннен кейін жетті. Бұл, католик миссионерлерінің аймақты дінге келтіруіне және аймақтағы жергілікті халықтың азаюына себеп болды. Бүгінде Кокопа халқы Харди және Колорадо өзендерінің қосылған жеріне жақын, Колорадо өзенінің дельтасындағы үкімет тарапынан қорғалатын шағын бөлігінде тұрады. Кокопалар көбінесе ауыл шаруашылығындағы эхидоларда немесе балық аулаумен айналысады. Бұл аймақтағы еуропалықтардың алғашқы қатысуы Анзаның және одан кейінгі испан экспедицияларының Колорадо шөліндегі саяхаттарымен және олар ашқан Сонора жолымен келген саяхатшылармен байланысты. Сондай-ақ, қазіргі Fort Yuma орнында миссия құруға тырысқан иезуиттердің де болғаны белгілі. Олар 1781 жылы Юма тайпасының көтерілісінен кейін кетіп қалды. Осыдан кейін испандықтар Баха-Калифорния түбегінің солтүстік-шығыс бөлігіне көп көңіл бөлмеді, оны бағындыруға қиын, су тасқынына бейім шөлді дельта деп есептеді.

19 ғасыр

XIX ғасырдың ортасында Оңтүстік Тынық мұхиты темір жолы үшін жұмыс істейтін геолог дельта аймағына келді және жергілікті юман тайпалары ғасырлар бойы білген нәрсені ашты: қалың өзен шөгінділері осы аймақты егіншілікке өте қолайлы жерге айналдырған. Бұл шөгінділер өзеннен батысқа қарай созылып, Сьерра-де-Кукапа төмендегі жайпақ алапта жиналған.

20 ғасыр

1900 жылы АҚШ-тағы Калифорниялық даму компаниясы Диас үкіметінен дельтаның Арройо Аламо арқылы канал қазуға рұқсат алды, бұл канал құрғақ аймақты Колорадо өзенімен байланыстыруға арналған еді. Шаруаларды осы аймаққа тарту үшін салушылар оны "Императорлық аңғар" деп атады. 1903 жылы алғашқы 500 шаруа келді; 1904 жылдың соңына қарай аңғардың 405 км² (100 000 акр) суға толып, 10 000 адам жерге қоныстанды және мақта, жеміс-жидектер мен көкөністер өндірді. Шекараның екі жағында орналасқан шағын үйлер жиыны АҚШ жағында Калексико, ал Мексика жағында Мехикали деп аталды. 2010 жылғы Баха-Калифорния жер сілкінісі Пасха күні Мехикалидің оңтүстік-шығысында болды. АҚШ Геологиялық қызметінің мәліметінше, бұл 7,2 балдық жер сілкінісі жергілікті уақыт бойынша сағат 15:40:40-та (UTC−8) тіркелді. Меркалли шкаласы бойынша максималды күші VII (өте күшті) болды, ол АҚШ-Мексика шекарасына жақын Баха-Калифорнияның солтүстік бөлігінде, сондай-ақ Тихуана, Сан-Диего, Лос-Анджелес және Аризонаның кейбір аймақтарында сезілді.

География

Мехикали аңғары – Мексикадағы ең ірі және ең құнарлы аңғарлардың бірі. Аңғарда елуден астам түрлі егін өсіріледі, оның өндіріс деңгейі Императорлық аңғарға ұқсас. Ұлттық және халықаралық өнеркәсіптер Мексикали және айналасындағы қалаларға индустрияға берілген салық жеңілдігінен пайдалану үшін инвестиция жасады. Бұл себептің бірі – әсіресе жазда жолдың тозаңды болуы және желдің аздығы деп есептеледі. Қалада "ескі техникадан бастап, электрондық қалдықтар мен ішінде АҚШ-тан келгендері де бар, қолданылған шиналарға дейін" үлкен көлемде қоқыс жиналып қалды. Мексиканың шекаралық аймағындағы мемлекеттік органдар ластану мәселесіне жетерлік мән бермейді, ал экологиялық стандарттарды тиісінше сақтамау көпұлтты компаниялардың зауыттарын осы аймақта орналастыруына себеп болады, сонымен қатар жалақының төмендігі де ықпал етеді. Жалпы алғанда, макиладоралар кез келген зиянды қалдықтарды шыққан еліне қайтаруға міндетті, бірақ кейбір жағдайларда олар Мексикада өңделеді. Дегенмен, АҚШ-та All American Canal арнасын бетонмен қаптау туралы ұсыныс, Мексикалиде пияз, люцерна, құра, қабақ және басқа да егіндерді суаруға қолданылатын миллиардтаған литр судың тоқтатылуына әкелуі мүмкін. Жақын орналасқан Серро-Прието жанартауы Серро-Прието геотермальдық электр станциясына іргелес жатыр, ол сынапты қоса алғанда, көп мөлшерде ластаушы заттар шығарады. 2014 жылдан бастап, үкімет Cerro Prieto геотермальдық станциясының маңындағы ластану мен зиянды заттардың алаңдатарлық деңгейіне байланысты шектеу аймағын құруда.

Климат

Жылдық жауын-шашын мөлшері аз болғандықтан, Мехикалиде құрғақ климат (BWh) басылады, онда ұзақ, өте ыстық жаздар және жұмсақтан жылы қыстар болады. Кёппен климаттық жіктелуінің өлшемшарттарына сәйкес, Мехикалиде жыл сайын шөлдік ауа райы температурасы сақталады, орташа есеп бойынша 16 жауын-шашын күнінде жылына белгілі бір мөлшерде жауын-шашын түседі. 1932 жылдың 12 желтоқсанында қалада қар жауды. Жаңбырлар көбінесе желтоқсан, қаңтар және ақпан айларында жауады. Қалада жазғы жаңбырлар сирек кездеседі, бірақ кейбір жылдары найзағайлар және Тынық мұхитынан Баха-Калифорния арқылы өтетін тропикалық дауылдар мен ғадалар кейде мол жаңбыр жаудыруы мүмкін (көбінесе тамыз және қыркүйек айларында). Мысалы, 1976 жылы Кэтлин дауылы аймаққа бірнеше дюйм жаңбыр әкелді. Қыс айларында Мехикалиге қаладан батысқа қарай 45 минуттық жерде орналасқан Сьерра-де-Хуарес тауларындағы Ла-Румороса қаласынан өтетін қарлы дауылдардың әсері тиеді, бұл температураның екі күннен бір аптаға дейін төмендеуіне себеп болады. Шілде айы ең ыстық ай болып табылады, орташа температурасы 33,9 °C (93 °F), ал ең жоғары орташа температурасы 42,3 °C (108 °F), ал қаңтар айы ең суық ай, орташа температурасы 13,1 °C (56 °F), ал ең төменгі орташа температурасы 5,8 °C (42 °F). 1995 жылдың 28 шілдесінде Мехикали аймағында 52,0 °C (126 °F) температура тіркелді, бұл Мексикада тіркелген ең жоғары температура.

Демография

2020 жылы Мехикали қаласының халқы 854 186 адамды құрады. Қаланың өзінде 2005 жылғы халық санауы бойынша 653 046 адам тұрды, ал муниципалитет халқы 895 962 адамды құрады. 2005 жылғы халық санауы бойынша, бұл Мексикадағы халық саны бір миллионнан асатын 13-ші ірі муниципалитет. Аймақтағы макиладоралардың көп болуы, қала құрылысының жетілмегендігі және көші-қон сияқты факторлар – маусымдық жұмысшылардың келуі мен АҚШ-қа немесе Мексикаға адамдардың үздіксіз ағыны – халықтың үнемі өсуіне себеп болып табылады.

Экономика

Мексикали экономикасы тарихи түрде ауыл шаруашылығы өнімдеріне негізделген, және олар экономиканың маңызды секторы болып қала береді. Дегенмен, оның экономикасы ауыл шаруашылығынан өнеркәсіпке қарай өзгеріп, негізінен АҚШ-тан импортталатын, құрастырылатын және дайын өнім ретінде АҚШ-қа қайтарылатын салықтан босатылған зауыттарға – макиладораларға – ауысты. Қазіргі уақытта Мехикали алқабы Мексиканың ең өнімді ауыл шаруашылығы аймақтарының бірі болып табылады, көбінесе бидай, мақта және көкөніс өндіреді. Қала әлемге аспаржа, брокколи, морковь, жасыл пияз, салат, бұршақ, перец, редис және томат экспорттау бойынша Мексиканың маңызды орталықтарының бірі болып есептеледі. 2004 жылы құрылысы басталған бос өндіріс паркінің мақсаты – әлемдік экономика жағдайы жақсы болған жағдайда, Мексикалиді жартылай өткізгіштерді өндірудің келесі ірі орталығына айналдыру еді. Мексиканың федералды және Баха Калифорния штатының үкіметтері жобаны жобалауға және бірнеше көшелер мен шамдарды орнатуға жұмсаған 2 миллион доллар мемлекеттік қаражатты халықтың пікірін сұрамай, жеке тұлғаларға берді. Жобаның билік өкілдері де, жекелеген қаржыландырушылары да мемлекеттік ақшаның неге жұмсалғаны туралы халыққа есеп берген жоқ. Бұрынғы президент Висенте Фокс шетелдік зауыттарға он жылға салық мөлшерлемесін 3%-ға дейін төмендетуді ұсынды. 2022 жылдың қазан айына дейін аталмыш кешен бос тұрды.

Туризм

Мексикали туризмге де сүйенеді, осы арқылы кіріс табады, және күн сайын Америка Құрама Штаттарының Калексико қаласынан жаяу немесе көлікпен келушілер болады. Туристерді негізінен жергілікті тако стендтері, мейрамханалар, дәріханалар, барлар мен би кештері қызықтырады. Шекараға жақын жерде, жаяу арақашықтықта, мексикалық ескеқыстар мен сувенирлер сататын көптеген дүкендер мен шатырлар бар. Аризона және Невада тұрғындары АҚШ-қа қарағанда арзан болғандықтан, Мексикалиде медициналық және стоматологиялық қызметтер іздейді. Дәріханалар кейбір дәрілерді рецептсіз және АҚШ-тағыдан әлдеқайда төмен бағада сатады, бірақ кейбір препараттарға әлі де дәрігердің рецепті қажет, алайда шекараға жақын жерде бірнеше қолжетімді дәрігерлік кабинеттер де орналасқан. Мексикада алкоголь ішуге рұқсат етілген жас 18-ге (АҚШ-та 21-ге қарсы), сондықтан ол Оңтүстік Калифорниядан келген көптеген орта мектеп және колледж студенттері үшін жиі демалыс орны болып табылады. Мексикалиде прогрессивті рок әлеміндегі ең маңызды шаралардың бірі – Baja Prog фестивалі өтеді. Мексикалиде төрт ірі сауда орталығы бар, олардың ең танымалсы – АҚШ шекарасынан шамамен бір шақырым қашықтықта орналасқан Plaza La Cachanilla. Бұл сауда орталығында арзан мексикалық ескеқыстардан бастап, қымбат импорттық тауарларға дейін әртүрлі тауарлар сататын дүкендер бар. Plaza La Cachanilla адамдардың әлеуметтесуі үшін де танымал орын, әсіресе жаз айларында ауа температурасы жоғары болғанда, көптеген отбасылар кондиционерленген сауда орталығында күндерін өткізеді. Демалыс үшін Мексикалиде моншалар, боулинг орталықтары, дәстүрлі кантиналар, автоклубтар, стриптиз клубтары, кинотеатрлар, мұражайлар, жануарлар бағы, конгресс орталығы, супермаркеттер және кез келген талғамға сай жылдам тамақ мекемелері бар. Galerías del Valle ішінде WalMart Supercenter, он екі экранды Cinepolis кинотеатры, екі казино, тамақ алаңы және күнделікті өмірге қажетті көптеген заттарды сататын дүкендер орналасқан. Ол Лазаро Карденас бульвары мен 11-ші көшенің қиылысында орналасқан.

Мәдениет

Мексикали тұрғындары (мексикаленселер) өздерін "качанилла" деп атайды (мұның себебі – жергілікті качанилла өсімдігі, оны Кукапа тайпасы шатырлар салу үшін пайдаланған). Олардың мәдениеті әртүрлі. Бұл Мексикадағы этникалық құрамы ең алуан түрлі қалалардың бірі, онда әртүрлі американдық, еуропалық, африкалық, Шығыс Азия және Таяу Шығыс текті адамдар бар. Мексикали тұрғындарын анықтайтын "Пуро Качанилла" деп аталатын, сондай-ақ "Эль Качанилла" деген атпен де танымал ән бар. 2004 жылы қалада 8 театр болды: Театр дель Эстадо, Мексикали мәдениет үйінің театры, Teatro del CREA, Мексикали университетінің театры, Ректораттың ашық ауа театры, Әлеуметтік қамсыздандыру театры және Мемлекеттік өнер орталығы. Мексикалиде сонымен қатар "Баха Прог" фестивалі өтеді, ол көктемде төрт күн қатарынан өтетін прогрессивті рок концерттерінің сериясы. Оны Мексикалиден шыққан прогрессивті рок тобы CAST ұйымдастырады.

Ла Чинская

Қала Мексикадағы қытай тегіндес тұрғындардың ең көп шоғырланған жері екенін мәлімдеді, шамамен 5000 адам 2012 жылға дейін. Одан кейін Тихуана Ла Меса ауданы 15000 қытай иммигрантымен бұл көрсеткішті басып өтті. Қытай иммигранттары Колорадо өзені жер компаниясының жұмысшылары ретінде аймаққа келді, бұл американдық кәсіпорын Мексикали аңғарында кең суару жүйесін жобалап және салған. Кейбір иммигранттар АҚШ-тан келді, көбінесе ондағы қытайларға қарсы саясаттан қашып, ал басқалары тікелей Қытайдан кемемен келді. Мыңдаған қытайлықтар жоғары жалақы уәдесімен тартылды, бірақ бұл уәде орындалмады. 2000 жылдан бері Қытайдан Мексикалиге көшіп келгендердің көпшілігі 1960 жылға дейін келген аймақтардан, олардың шамамен 90% Гуандун провинциясынан немесе Гонконгтан.

Спорт

Мексикалиде елдің түкпір-түкпірінен келген адамдар, сондай-ақ АҚШ және Канададан келген қонақтарға арналған көптеген көрікті жерлер бар, мысалы, жыл сайын бір немесе екі бұқа күресі өткізілетін Plaza Calafia аренасы. Мексикалиде сонымен қатар 18 лункалы кәсіби гольф алаңы – Club Campestre бар, онда ұлттық және халықаралық чемпионаттар өткізілген. Қаланың кәсіби баскетбол командасы – Liga Nacional de Baloncesto Profesional (LNBP) лигасының Soles de Mexicali командасы. Soles 2006–07, 2014–15, 2017–18 және 2019–20 LNBP чемпиондары ретінде ұлттық кубокты жеңіп алды. Олардың стадионы – Auditorio del Estado, Mexicali қалалық спорт кешенінде орналасқан. Bomberos de Mexicali 2010 жылы құрылды және CIBACOPA Тынық мұхитының баскетбол лигасына қатысты. 2007 жылғы лигаға тағы бір тоқтатылған франшиза – Calor de Mexicali (Mexicali Heat) қатысты. Олар үй ойындарын Реформа даңғылында орналасқан Mexicali Gimnasio-сында өткізді. Мексикалиде 2006 жылы Америка баскетбол қауымдастығының франшизасы – Centinelas de Mexicali (The Sentinels) болды. Ciudad Deportiva футбол стадионында Мексиканың екінші дивизионындағы Mexicali Fútbol Club және Мексиканың үшінші дивизионындағы Cachanillas de Mexicali командалары ойнайды. Мексиканың үшінші дивизионындағы футбол командасы – Pioneros del Valle-нің үй стадионы Mexicali аңғарында орналасқан. Сонымен қатар, Ciudad Deportiva – бұрынғы Estadio B'Air деп аталған Farmacias Sta Maria стадионында орналасқан, онда Águilas de Mexicali қысқы бейсболдың Мексикалық Тынық мұхиты лигасында (LMP) өнер көрсетеді. Centinelas de Mexicali – LMP-нің даму лигасы болып табылатын Солтүстік Сонора лигасында ойнайтын кәсіби команда. Жас мексикали бейсболшылары бес рет Little League World Series-те ойнады; алғаш рет 1985 жылы, АҚШ-тың Батыс аймағын ұсынған Félix Arce Little League, содан кейін 2005, 2007, 2011 және 2015 жылдары Mexicali-ді ұсынған Seguro Social Little League.

Көлік

Мехикали ірі мемлекетаралық және федералды тас жолдардың тоғысқан жерінде орналасқан. Олардың ішінде Сан-Диегодан Аризона Күн дәлізіне дейін жететін 8-тар жол, онда Феникс және Тусон қалалары басым, сондай-ақ шығысқа Сан-Луис-Рио-Колорадоға және батысқа Тихуанаға баратын 2-ші федералды тас жол, және Сан-Фелипе мен Мехикалині байланыстыратын 5-ші федералды тас жол бар. Басқа да жолдар оңтүстік-батысқа, Энсенадаға немесе солтүстікке, Императорлық аңғарға апарады. Мехикали қаласының және оның агломерациясының жол жүйесі өте күрделі. Қалалық аумақтағы ұзын бульварлар бір шетінен өтеді, олардың көпшілігі 6 жолақты, ал ортасы 2 жолақты. Қаланың негізгі артериясы – шығыстан батысқа дейін созылған Лазаро Карденас бульвары. Басқа маңызды бульварлар: Адольфо Лопес Матеос, Бенито Хуарес, Анауак, Жюсто Сиера, Венустиано Карранса, Мануэль Гомес Морин, Франсиско Л. Монтехано, Сетис, Гектор Теран Теран, Индипенденсия және Героико Колегио Милитар, және тағы да басқалар. Қала ішінде екі дәліз бар: ежелгі Жаңа өзен арнасымен жүргізілген Жаңа өзен экологиялық дәлізі және Мехикалидің оңтүстік өнеркәсіптік аймағын кесіп өтетін Палако өнеркәсіптік дәлізі. Сонымен қатар, қаланың шығысында Лазаро Карденас бульварымен және Islas Agrarias бульварымен, ал ол өз кезегінде Colonia Abasolo жолымен және әуежай жолымен байланысатын айналма жол да бар.

Әуежай

Қала Мексиканың басқа қалаларымен Мексикалы халықаралық әуежайы арқылы байланысқан, ол қаланың өзіне және айналасындағы елді мекендерге қызмет етеді.

Қоғамдық көлік

Қала және оның қалалық аймағында 40-тан астам автобус маршруты бар, олар бойынша Atusa Plus, Getusmex сияқты компаниялар бұл қызметті ұсынады.