Кіріспе
Қазіргі мексикалық қала Четумал (/UK/, /tʃ//ɛ//t//ʊ/'/m//ɑː//l/, /US/, /tʃ//eɪ//t//u/'/, tʃetuˈmal;) Мексикадағы Юкатан түбегінің шығыс жағалауында орналасқан қала. Ол Кинтана-Ру штатының астанасы және Отон П. Бланко муниципалитетінің орталығы. 2020 жылы халық саны 169 028 адамды құрады. Қала Четумал шығанағының батыс жағында, Рио-Ондо өзенінің сағасына жақын жерде жатыр. Четумал аймақ үшін маңызды порт болып табылады және Мексиканың көршілес Белиз елімен негізгі сауда қақпасы қызметін атқарады. Тауарлар Четумал мен Белиз қаласын байланыстыратын жол арқылы, сондай-ақ жағалаудағы жүк кемелері арқылы тасымалданады. Четумал халықаралық әуежайы бар, онда әуе тасымалы қызметтері көрсетіледі. Кариб теңізі жағалауында орналасқандықтан, тропикалық дауылдарға ұшырайды; «Джанет» және «Дин» дауылдары, екеуі де 5-санатты дауылдар, 1955 және 2007 жылдары Четумал маңына құрлыққа соқты.
Chetumal (/UK/,/tʃ//ɛ//t//ʊ/'/m//ɑː//l/, /US/,/tʃ//eɪ//t//u/'/ /, tʃetuˈmal; , ) is a city on the east coast of the Yucatán Peninsula in Mexico. It is the capital of the state of Quintana Roo and the municipal seat of the Municipality of Othón P. Blanco. In 2020 it had a population of 169,028 people. The city is situated on the western side of Chetumal Bay, near the mouth of the Río Hondo. Chetumal is an important port for the region and operates as Mexico's main trading gateway with the neighboring country of Belize. Goods are transported via a road connecting Chetumal with Belize City to the south, and also via coastal merchant ships. There is a commercial airport, Chetumal International Airport, with airline service. Because of its location on the Caribbean coastline, it is vulnerable to tropical cyclones; Hurricane Janet and Hurricane Dean, both Category 5 storms, made landfall near Chetumal in 1955 and 2007 respectively.
Тарих
Колумбияға дейінгі дәуірде Чактемаль (кейде ерте еуропалық дереккөздерде «Четумал» деп жазылған) деген қала, болжам бойынша қазіргі Белиз елiндегi Санта-Рита, сол аттас майя мемлекетiнiң астанасы болған. Бұл мемлекет қазiргi Кинтана-Рудың оңтүстік бөлігінің шамамен төрттен бiрiн және Белиздің солтүстік-шығыс бөлігін бақылаған. Бұл түпнұсқа Четумал қазiргi Четумал орнында емес, Белиздің Рио-Хондо өзенiнiң арғы жағында орналасқан деп саналады. Юкатанды испандықтар жаулап алған кезде, Четумал майя мемлекетi 16 ғасырдың соңында бағынысқа түскенге дейiн бiрнеше испандық экспедицияға қарсы тұрды. 1840 жылдардағы Мексика үкiметiне қарсы майя халықтарының көтерілісі, Юкатан касталық соғысы ретiнде белгiлi, осы аймақтан барлық испандықтарды қуды. Олардың көпшiлiгi Британдық Гондурастың (қазiргi Белиз) Корозал қаласына қоныстанды. Қазiргi Четумал 1898 жылы мексикалық порты ретiнде құрылды, бастапқыда Payo Obispo деп аталды. Қаланың негiз қалаушысы Отон П. Бланконың шақыруымен, алғашқы қалаға Белизден (Касталық соғысқа байланысты босқындар мен ағылшындарды қоса) қоныс аударушылар келді. Қаланың атауы 1936 жылы ресми түрде Четумал деп өзгертілдi. 1940 жылдардағы екі дауыл қаланы толығымен қиратты, ал 1955 жылы «Дженет» дауылы Четумалды үшінші рет қиратты. Осыдан кейiн қала қайтадан мықты құрылыс материалдарын пайдаланып, ағаш орнына бетон блоктармен қайта жаңартылды. Четумалдың халқы 1960 және 1970 жылдарда Мексиканың қалған бөлігімен байланыстыратын тас жолдар салынғанға дейiн аз болды (1950 жылы шамамен 5000 адам). Содан кейiн қала Мексиканың басқа аймақтарынан келе жатқан көптеген қоныс аударушылардың есебiнен қарқынды дамыды.
Қазіргі Четумал
Четумал – халықаралық әуежайы бар, дами жұпқыра қала. Қалада Майя мәдениеті мұражайы және Кинтана-Руо балаларына тиесілі Пайо-Обиспо зообағы бар. Четумал экономикасына Белиз шекарасына жақын орналасуы ықпал етті. Белиз тарапында құрылған тауарлар мен қызметтерге салықтан босатылған аймақ (Corozal Free Zone) Четумалды көптеген келушілерге тартады, сонымен қатар Четумалдың бөлшек саудагерлері мен саудагерлері үшін дайын нарық құрайды. Бірақ, аталған аймақтағы төмен бағалар Четумалдың көптеген саудагерлерін жабылуға мәжбүр етті. Басқа жерден әкелінген тауарларды бәсекелестерден қымбатқа сату қиын болды. Четумалдың өзі де бір кезде салықтан босатылған аймақ болған және Мексиканың басқа аймақтарынан келген адамдар мемлекеттік баж төлемей, құнды және көлемді тауарлар сатып алу үшін танымал мақсат болған (бұл бизнесті тарту үшін әдейі саясат ретінде жүзеге асырылды). Қала аймақ үшін маңызды бөлшек сауда орталығы болып қала береді, бұл көптеген жергілікті кәсіпорындарды қолдайды. Ірі жабық сауда орталығы – Plaza de las Américas кинотеатрды (Мексиканың Cinepolis желісіне тиесілі), түрлі дүкендер желісін, жылдам тамақ орындарын және Chedraui супермаркетін қамтиды. Бөлшек сауда экономикасынан өзге, Четумал – Кинтана-Ру штатының астанасы. Штаттың барлық бас кеңсесі осы қалада орналасқандықтан, жергілікті тауарлар мен қызметтерді тұтыну арқылы Четумал экономикасына қосымша кіріс әкелетін көптеген мемлекеттік қызметкерлер жұмыс істейді. Штат астанасы ретінде Четумал еуропалық, азиялық және Солтүстік Америка туристерінен құралған көптеген келушілер әкелген шетелдік валютаның үлкен бөлігін алады. Қалада түрлі музыкалық аспаптарды, музыка теориясы мен тарихын оқытатын музыка мектебі бар. Бұл мектеп штаттың негізгі музыка мектебі болып табылады және Сильвия Алькантара Чаверо басқаратын Кинтана-Ру штатының Жастар симфониялық оркестрінің ("Orquesta sinfonica juvenil del estado de Quintana Roo") үйі. Қалада екі театр бар: "Teatro Minerva" – ашық аспан астындағы театр, штаттың музыка мектебіне тиесілі, және "Teatro Constituyentes" – жеке меншік театр. Сондай-ақ, теннис, футбол және баскетбол корттары, спортзал, бассейн, бу бөлмесі және кештер өткізуге арналған залдары бар Country club бар. 1990 жылдардың басында Четумалда Кинтана-Ру университеті құрылды, ол түрлі мамандықтар бойынша білім беру және жоғары білім беруге мүмкіндік береді.
Негізгі көрікті жерлер
Четумалдың бірнеше мұражайлары, ескерткіштері және саябақтары бар.
Мұражайлар
Қаланың орталығында орналасқан Көркем өнердің мәдени орталығы (Centro Cultural de las Bellas Artes). Ғимарат Кинтана-Роо штатының алғашқы мектебі болған Белисарио Домингуес мектебінің ғимаратында орналасқан. Майя мәдениеті мұражайы (Museo de la Cultura Maya) – Майя мәдениетіне арналған штаттың ең ірі және толыққанды мұражайы деп есептеледі. Онда классикалық туындылардың түпнұсқалары мен көшірмелері сақталған, сонымен қатар Майя мәдениетінің даму жолы, оның бастауы және күнделікті өмірдің әртүрлі жақтары туралы мәліметтер беріледі. Қала мұражайы. Көркем өнердің мәдени орталығымен байланысты, қаланың негізі қалану тарихын баяндайтын фотосуреттер, құралдар мен құжаттарды көрсетеді.
Ескерткіштер
Туға арналған ескерткіш (Monumento a la Bandera), Четумалда салынған алғашқы ескерткіш. Оның әр жағында сағат дискісі бар ақ обелиск. Местижаждың Бесігі (Monumento Cuna del Meztizaje), Четумалдың кіреберісінде орналасқан. Бұл майя пирамидасының пішіндес, оның үстінде Гонсало Геррероның, оның әйелі Зазиль Ханың және олардың балаларының мүсіндері тұрғызылған. Андрес Кинтана Роу ескерткіші, штаты оның атымен аталып, Андрес Кинтана Роуға арналған. Балықшыларға арналған ескерткіш, Четумал шығанағында орналасқан, салынып біткендердің жаңаларының бірі.