Тихуана қаласы: тарихы, халқы және қауіпсіздік мәселелері

Кіріспе

Мексикадағы Тихуана қаласы Тихуана (Tía Juana) ескірген испан тіліндегі атауына негізделген, бірақ рейтингтер әртүрлі, қаланың (жергілікті аумақтың) өзі 6-шы, ал муниципалитет (әкімшілік бірлік) ұлттық деңгейде үшінші орында тұр. 2016 жылы халықаралық мегаполистік аймақтың халқы 5 158 459 адамға бағаланды, бұл оны Калифорния аймағындағы үшінші ірі мегаполистік аймақ, Америкадағы 19-шы ірі мегаполистік аймақ және АҚШ пен Мексика арасында бөлісетін ең ірі екіұлттық қалалық агломерация етеді. Тихуана – Мексикадағы халық саны бойынша екінші қала және Мексикадағы 6-шы ірі метрополитеннің орталығы. Қала елдегі ең қарқынды өсіп келе жатқан метрополитендердің бірі және Жаһандану және әлемдік қалаларды зерттеу желісі тарапынан «Жоғары жеткіліктілік» деңгейіндегі әлемдік қала деп бағаланған. Тихуана – әлемдегі ең көп саяхатталатын шекаралық қала, ол өзінің бауырлас қаласы Сан-Диегомен шекара бөліседі. Жыл сайын осы екі қала арасындағы шекарадан елу миллионнан астам адам өтеді. Туристік орталық ретінде танымал болғанына қарамастан, Тихуана ұйымдасқан қылмыс пен мексикалық картельдердің кең таралғандығына байланысты қылмыс, әсіресе зорлық-зомбылық қылмыстарының ошағы болып табылады. Қаладағы кісі өлтіру көрсеткіші бойынша әлемдегі ең қауіпті қалалардың біріне жатады. Statista мәліметі бойынша, 2023 жылдың тамызында Тихуанадағы кісі өлтіру көрсеткіші әлемде екінші орында тұр. 2000 жылдан бері шетелдік азаматтарды өлтіру немесе ұрлау фактілері саяхатшылардың қауіпсіздігіне қатысты алаңдаушылықтарды тудырып, Тихуананың халықаралық туристер арасындағы беделіне әсер етті.

Атауы

Қаланың атауы 1829 жылы Сантьяго Аргуэлло Мораганың мексикалық жер грантында құрған ранчосынан шыққан, ол оны Ранчо Тиа Хуана деп атаған. Алғашқы испан миссиясы осы елді мекенді әртүрліше атады: Ранчо Тиа Хуана, Тихуан және, соңында, Тихуана. Қала 1889 жылы «Тихуана» деп негізделгенімен, «Тиа Хуана» өзеннің ағылшын тіліндегі атауы және шамамен 1916 жылға дейін Сан-Исидроның бір бөлігі болған АҚШ елді мекенінің атауы болып қала берді. Тарихшылардың көпшілігі қабылдаған теория бойынша, Аргуэлло өз ранчосына Тиа Хуана деп ат қойған, бұл Сан-Диего-Тихуана аймағындағы Кумейяай тайпасының тіліндегі Тиван сөзінен ("теңіз жағасында") шыққан. Ал халық арасындағы әңгіме бойынша, испан тілінде «Джейн тәте» деген мағына беретін Тиа Хуана деген нағыз адам болған, оның тавернасы саяхатшыларға тамақ және тұруға орын берген. Алайда, мұндай таверна туралы ешқандай жазба жоқ; шындығында, аймақтағы алғашқы ғимаратты Аргуэлло салған, ол өз ранчосын Ранчо Тиа Хуана деп атағаннан кейін. Калифорнияда Тихуананы көбінесе Т.Ж. деп атайды.

Тарих

Бұл жерді бастапқыда Кумейяй тайпасы, Юман тілінде сөйлейтін аң аулаушы және жинаушылар мекендеген. Еуропалықтар 1542 жылы, колонист Хуан Родригес Кабрильо осы аймақтың жағалауын аралағанда келді, ал 1602 жылы Себастьян Вискаино оны картаға түсірді. 1769 жылы Хуан Креспи кейіннен Тихуана алқабы деп аталған аймақ туралы толыққанды мәліметтерді жазды.

19 ғасыр

Миссия дәуірінің соңында, 1829 жылы Баха-Калифорния және Альта-Калифорнияның губернаторы Хосе Мария де Эчеандия Сантьяго Аргуэллоға үлкен жер учаскесін сыйлады, осымен одан әрі қоныстану жүзеге асты. Бұл ірі мал шаруашылығы орны, Ранчо Тиа Хуана, қамтыды. «Тиа Хуана» испан тілінде «Тәте Жанна» деген мағынаны білдірсе де, бұл атау шын мәнінде Кумейяй тіліндегі «Тихуан» немесе «Тижуан» сөзінен алынған, ол жақын жердегі Кумейяй елді мекенінің аты және оның мағынасы даулы. 1848 жылы Мексика-Америка соғысының нәтижесінде Мексика Альта-Калифорнияны жоғалтты. Альта-Калифорнияда тұратын 1000 испан отбасының көпшілігі американдық жақта қалды, ал кейбіреулері Мексиканың құрамында қалу үшін оңтүстікке, Тихуанаға көшті. Ол кезде Баха-Калифорнияда қалды, өйткені Калифорниялар арасындағы шекара Сан-Диего мен Тихуана арасында солтүстікке жылды. Осы себепті Тихуана халықаралық шекарада ерекше мақсатқа ие болды. Бұл аймақты малшылар мекендеген, бірақ Тихуанада егіншілік пен мал өсіруден бөлек, кен іздеушілер үшін транзиттік аймақ ретінде жаңа әлеуметтік-экономикалық құрылым қалыптасты. Қалалық қоныстану 1889 жылы Сантьяго Аргуэлло мен Августин Ольвераның ұрпақтары Тихуана қаласын дамыту жөнінде келісімге келген кезде басталды. Келісім күні, 11 шілде 1889 жыл, қаланың құрылған күні ретінде танылады. Тихуана туризмде өзінің болашағын көріп тұрды. XIX ғасырдың соңынан бастап XX ғасырдың алғашқы онжылдықтарына дейін қала сауда және ойын-сауық үшін келген көптеген калифорниялықтарды тартты. 1880 жылдардағы Калифорниядағы жерге деген сұраныстың артуы туристердің алғашқы үлкен толқынына әкелді, олар «экскурсионерлер» деп аталды және Хелен Хант Джексонның танымал «Рамона» романының эхосын іздеп келді.

20 ғасыр

1911 жылы Мексика революциясы кезінде Рикардо Флорес Магонға адалдықтарын білдірген революционерлер қаланы бір айдан сәл астам уақытқа басып алды. Кейін федералды әскерлер келді. "Defensores de Tijuana" көмегімен олар революционерлерді талқандады, олар солтүстікке қашып, АҚШ әскерімен дереу ұсталды. 1915 жылы Панама-Калифорния көрмесі Сан-Диего қаласына көптеген келушілерді әкелді. Тихуана осы туристерді мексикалық дәстүрлі жәрмеңкесімен қызықтырды. Онда ескеқыстар дүкендері, аймақтық тағамдар, жылу су ванналары, ат жарыстары мен бокс болды. Бірінші кәсіби ат жарыс жолы 1916 жылдың қаңтарында шекара қақпасының оңтүстігінде ашылды. Ол 1916 жылғы "Хатфилд жаңбыр шақырушысы" тасқынынан дерлік бірден қирады. Содан кейін сол аймақта қайта салынды және 1929 жылы жаңа Агуа Калиенте жолы ашылғанға дейін ат жарыстарын өткізді. 1920 жылдары АҚШ-та тыйым салынған кезде заңды түрде ішімдік ішуге және құмар ойнауға болатындықтан, АҚШ азаматтары қызығушылық танытты. Авенида Революция аймағы қаланың туристік орталығына айналды, онда казинолар мен Цезарь салатының туған жері – Цезарь қонақ үйі орналасқан. 1925 жылы қала президенттік жарлық бойынша атауын Ciudad Zaragoza деп өзгертті, бірақ 1929 жылы Тихуана атауына қайта оралды. 1928 жылы Агуа Калиенте туристік кешені ашылды, онда қонақ үй, шипажай, итттерге арналған жарыс жолы, жеке әуежай, гольф алаңы және құмар ойнауға арналған казино бар. Бір жылдан кейін жаңа Агуа Калиенте ат жарыс жолы кешенге қосылды. Жұмыс істеген сегіз жыл ішінде Агуа Калиенте қонақ үйі, казино және шипажай мифтік мәртебеге ие болды, Голливуд жұлдыздары мен гангстерлер келіп ойнады. Рита Хейворт осы жерде табылған. Түнгі клубтардағы музыкалық қойылымдар радио арқылы таратылды. "Фараона" деп аталған әнші махаббат үшбұрышында атып өлтіріліп, сұлу әйелдің күйесі туралы аңыз туды. Агуа Калиенте казиносының қалдықтарын Авенида Санчес Табоаданың оңтүстік жағындағы ашық ауадағы жүзу бассейні мен "минарет" (іс жүзінде бұрынғы күйдіру пешінің мұржасы) Лазаро Карденас білім беру кешенінің аумағында көруге болады. Курорт кіреберісінде бір кезде тұрған белгілі шпилінің көшірмесі қазір Бульвар Агуа Калиенте басында, ескі курорттан батысқа қарай екі шақырым жерде орналасқан. 1935 жылы президент Карденас Баха Калифорниядағы құмар ойындар мен казиноларға тыйым салды, нәтижесінде Агуа Калиенте кешені құлдырап, жабылды. 1939 жылы ол орта мектеп ретінде қайта ашылды (қазіргі Preparatoria Lázaro Cárdenas). Ғимараттар 1970 жылдары бұзылып, олардың орнына заманауи білім беру архитектурасы салынды. Туризмнің өсуімен және көптеген мексикалық азаматтардың Тихуанаға көшіп келуімен қала халқы 1940 және 1950 жылдар аралығында 21 971-ден 65 364-ке дейін өсті. 1950 жылдары түнгі өмір мен туризмнің төмендеуімен қала туристік индустриясын қайта құрылымдап, отбасылық демалысқа бағытталған ортаны дамытты. Тихуана келушілеріне ұсыну үшін көбірек көрікті жерлер мен іс-шаралар жасады. 1965 жылы Мексика үкіметі шетелдік инвестицияларды тарту үшін Шекаралық индустрияландыру бағдарламасын іске қосты. Тихуана және басқа да шекаралық қалалар шетелдік компаниялар үшін макиладораларды (зауыттарды) ашуға ыңғайлы болды, Тихуана экономикасы әртараптандыра бастады. Өндіріс жұмыстары Мексиканың басқа аймақтарынан жұмысшыларды тартты, қала халқы 1980 жылы жарты миллионнан аз болғаннан кейін 1985 жылы 1 миллионға жуық адамға жетті. 1972 жылы Тихуана өзенінің бірінші бетонды арнасын салу жұмыстары басталды; бұрын өзен қаланың шығысы мен оңтүстік-шығысындағы кең жазықты басып, Картоландия ("Қағаз қаласы") деп аталған картон мен металл лашықтарды суға батыратын. Жоба аясында лашықтар алынып тасталды және 1,8 млн. шаршы метр пайдалы жер пайда болды, онда РИО аймағы салынды. 1981 жылы Plaza Río Tijuana сауда орталығы және 1982 жылы Тихуана мәдени орталығы (CECUT) ашылғаннан кейін Zona Río заманауи Тихуананың жаңа коммерциялық орталығына айналды. Жаңа бульварлары мен ескерткіштермен толтырылған айналма жолдары (glorietas) Мексика қаласындағы Paseo de la Reforma еске түсірді, қала туризм мен жемқорлыққа бағытталған шекаралық қала емес, заманауи, үлкен қаланың жаңа бейнесін және тартымдылығын жасады. 1994 жылы PRI президенттік үміткері Луис Дональдо Колосио Тихуанада, Centro маңындағы аңғарда орналасқан Ломас Тауринас алаңында сөз сөйлеген кезде өлтірілді. Атыс жасаған адам ұсталып түрмеге жабылды, бірақ кімнің бұйрығымен жасалғаны туралы күмән әлі де болды.

In 1911, during the Mexican Revolution, revolutionaries claiming loyalty to Ricardo Flores Magón took over the city for shortly over a month. Federal troops then arrived. Assisted by the "defensores de Tijuana", they routed the revolutionaries, who fled north and were promptly arrested by the United States Army. The Panama California Exposition of 1915 brought many visitors to the nearby California city of San Diego. Tijuana attracted these tourists with a Feria Típica Mexicana – Typical Mexican Fair. This included curio shops, regional food, thermal baths, horse racing and boxing. The first professional race track opened in January 1916, just south of the border gate. It was almost immediately destroyed by the great "Hatfield rainmaker" flood of 1916. Rebuilt in the general area, it ran horse races until the new Agua Caliente track opened in 1929, several miles south and across the river on higher ground. Legal drinking and gambling attracted U. S nationals in the 1920s during Prohibition. The Avenida Revolución area became the city's tourist center, with casinos and the Hotel Caesar's, birthplace of the Caesar salad. In 1925, the city by presidential decree changed its name to ciudad Zaragoza, but its name reverted to Tijuana in 1929. In 1928, the Agua Caliente Touristic Complex was opened, including hotel, spa, dog track, private airport, golf course and gambling casino. A year later, the new Agua Caliente Racetrack joined the complex. During the eight years it operated, the Agua Caliente hotel, casino and spa achieved a near mythical status, with Hollywood stars and gangsters flying in and playing. Rita Hayworth was discovered there. Musical nightclub productions were broadcast over the radio. A singer known as "la Faraona" got shot in a love triangle and gave birth to the myth of a beautiful lady ghost. Remnants of the Agua Caliente casino can be seen in the outdoor swimming pool and the "minarete" (actually a former incinerator chimney) nearby the southern end of Avenida Sanchez Taboada, on the grounds of what is now the Lázaro Cárdenas educational complex. A replica of the iconic bell tower (which once stood at the resort entrance) now stands at the beginning of Boulevard Agua Caliente, about two miles west of the old resort. In 1935, President Cárdenas decreed an end to gambling and casinos in Baja California, and the Agua Caliente complex faltered, then closed. In 1939, it was reopened as a junior high school (now, Preparatoria Lázaro Cárdenas). The buildings themselves were torn down in the 1970s and replaced by modern scholastic architecture. With increased tourism and a large number of Mexican citizens relocating to Tijuana, the city's population grew from 21,971 to 65,364 between 1940 and 1950. With the decline of nightlife and tourism in the 1950s, the city restructured its tourist industry, by promoting a more family oriented scene. Tijuana developed a greater variety of attractions and activities to offer its visitors. In 1965, the Mexican federal government launched the Border Industrialization Program to attract foreign investment. Tijuana and other border cities became attractive for foreign companies to open maquiladoras (factories), and the Tijuana economy started to diversify. Manufacturing jobs attracted workers from other parts of Mexico and the city's population grew from less than half a million in 1980 to almost 1 million in 1985. In 1972, work began on the first concrete channeling of the Tijuana River; previously the river would flood across a wide plain east and southeast of downtown, inundating an area of cardboard and metal shacks called Cartolandia (“Paperland”). The project removed the shacks and added 1.8 million sq. m. of usable land, on which the Zona Río was built. With the 1981 opening of the Plaza Río Tijuana mall and the 1982 Tijuana Cultural Center (CECUT), Zona Río became the new commercial center of a modern Tijuana, and with its new boulevards with monument filled glorietas (roundabouts), reminiscent of the grand Paseo de la Reforma in Mexico City, the city created the new image and allure of a modern, large city, rather than just a border town focused on tourism and vice. In 1994, PRI presidential candidate Luis Donaldo Colosio was assassinated in Tijuana while making an appearance in the plaza of Lomas Taurinas, a neighborhood nestled in a valley near Centro. The shooter was caught and imprisoned, but doubts remain about who the mastermind might have been.

21 ғасыр

9/11 оқиғасынан кейін АҚШ-тың шекаралық бақылауын күшейту салдарынан АҚШ-қа оралу үшін сағаттап кезекте тұруға тура келді. Осы фактордың және одан кейінгі есірткіге байланысты зорлық-зомбылықтың нәтижесінде АҚШ-қа сапар шегетін азаматтардың саны күрт азайды. 2008 жыл шамасында Тихуананың мыңдаған көрнекті азаматтары Калифорния штатының Чула-Виста қаласындағы Бонита және Истлейкке үй сатып алып, көшіп кетті, себебі сол кезеңде зорлық-зомбылық, адам ұрлау және басқа да қылмыстар кеңінен таралған еді. "Лос-Анджелес Таймс" газетінде жарияланған мақалада Сан-Диего округына көші-қон кейбір қалалардың демографиялық және мәдени ерекшеліктерін өзгертіп, олардың сипатын біршама түрлендіргені айтылған. Соңғы жылдары Тихуана Мексика мен АҚШ үшін маңызды сауда және көші-қон орталығына айналды. Зорлық-зомбылық пен шекарадан өтуге байланысты қиындықтарға қарамастан, қалаға АҚШ, Қытай, Жапония және Мексиканың оңтүстік аймақтарынан көптеген туристер келіп тұрады. Мәдени және бизнес фестивальдерін ұйымдастыру арқасында қала әлемдік деңгейде беделін жақсарып, инвестиция үшін тартымды қала ретінде танылды. Қазіргі таңда Тихуананың коммерциялық және бизнес секторы гастрономия индустриясының, қолөнер сырасының, ойын-сауық және жылжымайтын мүлік нарығының, сондай-ақ медициналық туризмнің дамуына бағытталған, осы арқылы туристер мен инвесторларды тартуды көздейді.

География

Тихуана – Мексиканың батыстағы қалаларының бірі, сонымен қатар Латын Америкасы және Мексиканың солтүстігіндегі екінші ірі қала. Штаттың астанасы Мехикалиден шамамен батысқа қарай орналасқан қала, солтүстігінде Империал-Бич қалаларымен және Сан-Диегоның Сан-Исидро және Отай-Меса елді мекендерімен (Калифорния штаты) шектеседі. Қаланың оңтүстік-батысында Розарито жағажайы, ал оңтүстігінде Тихуана муниципалитетінің кірмеген аумағы орналасқан. Қала төбелердің, каньондардың және шатқалдардың арасында жатыр. Қаланың орталық бөлігі Тихуана өзені арқылы ағатын аңғарда орналасқан. Тихуана төбелеріндегі тұрғын үйлер салу көптеген маусымдық тау өзендерінің құрылымын жойды. Табиғи дренаждың жетіспеуі жаңбырлы маусымдағы көшкіндерге осалдық тудырады. Тихуананың әртүрлі жер бедері қаланың биіктігінің теңіз деңгейінен басталып өзгеруіне себеп болады. Тихуананың орталық бөлігі өзен аңғарының төменгі жағында салынғандықтан, аудан Тихуана төбелерінен ағып келетін судың салдарынан туындайтын маусымдық су тасқынына ұшырайды. Осы кезде, қауіпті жағдайларға байланысты Тихуана полициясы Виа Рапиданың (шығыс-батыс тас жолының) шығысқа қарайғы бөлігін жаба алады. Тихуана көптеген каньондармен, тік төбелермен және үстірттермен ерекшеленеді. Тихуанадағы ірі төбелерге Серро Колорадо және Серро де лас Абехас жатады. Қала Тихуана өзенінің сағасының жанында және Тихуана өзенінің бассейнінде орналасқан. Тихуана өзені – Мексиканың Солтүстік Бажа Калифорниясында және АҚШ-тың Оңтүстік Калифорниясындағы Тынық мұхитының жағалауындағы уақытша өзен. Оның ұзындығы шамамен және ол Калифорния – Бажа Калифорния шекарасы бойындағы құрғақ аймақты сумен жабады, басым бөлігі Мексика арқылы ағып өтеді, содан кейін шекарадан өтіп, теңізге құятын сағаны құрайды.

Қалалық көрініс

Қаланың көкпар тарихы салыстырмалы түрде жаңа. Қаладағы алғашқы биік ғимарат кешендерінің бірі – Grand Hotel Tijuana екі мұнарасы болды. Қазіргі уақытта ең биік ғимарат және жақын арада ең ірі кешенге айналатын New City Residential, жалпы алғанда қалада 33 аяқталған құрылыс бар, ал басқалары жобаланып және салынып жатыр. Бұл Тихуананың тарихи орталық бөлігі; осы жерде муниципалитет сарайы, сондай-ақ Авенида Революция және бизнес ауданы сияқты туристік аймақтардың көп бөлігі орналасқан. Тихуана мәдени орталығы (CECUT, CEntro CUltural de Tijuana) және Рио аймағында, жақында ғана штаттың ең ірі сауда орталығы болған Plaza Río Tijuana да осы жерде орналасқан. Cerro Colorado – Cerro Colorado ("Қызыл төбе") осы жерде орналасқан және үйлермен қоршалған. Биіктігіне байланысты радио және теледидар станцияларының көптеген антенналары оның шыңында орналасқан. La Mesa – Осы жерде қаланың ең үлкен қоғамдық паркі – Морелос паркі, сондай-ақ Cinco y Diez сауда және көлік торабы, Plaza Mundo Divertido, жаңа Macroplaza және CETYS университеті орналасқан. Otay Centenario – Бұл аудан 2014 жылы Mesa de Otay және Centenario аудандарының бірігуі нәтижесінде құрылды. Осы ауданда Тихуана халықаралық әуежайы орналасқан. Баха Калифорния автономды университетінің Тихуана кампусы және Technologico, сондай-ақ көптеген maquiladoras да осы жерде орналасқан. Бұл – ең көп фабрикалар мен maquiladoras орналасқан аудан. Оның ең ірі колониясы – Ciudad Industrial ("Индустриалдық қала"). Бұл делегацияда Otay Mesa арқылы АҚШ-қа өту және Friendship Park (Parque de la amistad) орналасқан. Playas de Tijuana – Бұл қаланың батыста Тынық мұхитымен және солтүстікте АҚШ шекарасымен шектелген ең батыс ауданы. Осы жерде Тихуананың жағажайлары орналасқан (сондықтан аты осылай) және ол Розарито мен Энсенадаға қарайтын екі бағыттың бірі болып табылады. La Presa – әдеби мағынада "бөгет", бұл өлшемі бойынша ең үлкен аудан және Абелардо Л. Родригес бөгеті оның шекарасында орналасқан, сондықтан оның аты осылай. Жаңа Corredor Tijuana Rosarito 2000 және Tijuana Tecate тас жолдары осы аудан арқылы өтеді. San Antonio de los Buenos – Бұл негізінен тұрғын үй ауданы, бірақ онда екі индустриалдық парк те бар. Sanchez Taboada – Алдыңғы аудан сияқты, бұл да негізінен тұрғын үй ауданы, бірақ оның шекарасында, әсіресе Pacific Industrial Park-та көптеген maquiladoras орналасқан.

The city's skyscraper history is relatively recent. Some of the first highrise building complexes constructed in the city were the twin towers of Grand Hotel Tijuana. Currently the tallest building, and soon to be the largest complex in footage, New City Residential reaches Overall, the city maintains 33 completed structures with other proposed and under construction skyscrapers. This is the historical midpoint of Tijuana; the municipal palace is located here as well as most of the tourist zones, such as Avenida Revolución and the business district. The Tijuana Cultural Center (CECUT for CEntro CUltural de Tijuana) is located here as well as the Plaza Río Tijuana, until recently the largest mall in the state, within the Zona Rio. Cerro Colorado – The Cerro Colorado ("Red Hill") is located here and it is surrounded by houses. Because of its height many of the area's antennas for radio and television stations are located on its peak. La Mesa – This is where the Morelos Park, the largest public park in the city, is located, as well as the retail and transit hub Cinco y Diez, Plaza Mundo Divertido, the new Macroplaza and the CETYS University. Otay Centenario – This borough was created in 2014 by merging Mesa de Otay and Centenario boroughs. In this borough sits the Tijuana International Airport. The Tijuana campus of the Autonomous University of Baja California and the Technologico are also located here as well as many maquiladoras. This is the borough with the largest number of factories and maquiladoras. Its largest colony is Ciudad Industrial ("Industrial City"). This delegacion contains the Otay Mesa entry to the United States and the Friendship Park (Parque de la amistad). Playas de Tijuana – This is the westernmost borough of the city bordered by the Pacific Ocean on the west and the United States border on the north. This is where the beaches of Tijuana are located (hence the name) and it is also one of the two exits to the south towards Rosarito and Ensenada. La Presa – literally "'the dam'", this is the largest borough in size and the Abelardo L. Rodríguez Dam is located within its limits, hence its name. The new Corredor Tijuana Rosarito 2000 and the Tijuana Tecate freeways run through it. San Antonio de los Buenos – This is mostly a residential area although it also has two industrial parks. Sanchez Taboada – Like the previous borough this is mostly a residential area, but within its borders are located many "maquiladoras" specially at Pacific Industrial Park.

Климат

Тихуананың климаты жартылай құрғақ (Кёппен климаттық жіктелуі BSh), жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 300 мм, және жыл бойы жұмсақтан жылы ауа-райы басым. Оның тікелей солтүстігінде, шығысында және оңтүстік-шығысында орналасқан Жерорта теңізі климатының (Csa) ерекшеліктері бар, жылдық жауын-шашынның көп бөлігі қараша мен наурыз айлары аралығында қыста түседі. Қараша мен наурыз аралығында дауылдар Тынық мұхитынан келетін фронттардың әсерінен пайда болады. Қаңтар қаланың ең жауынды айы, осы кезеңде маусымдық тұманға ұқсас құбылыс, теңіз қабатының әсерінен туындайды. Қаңтар – ең суық ай, орташа температурасы 13,6 °C (56 °F). Сәуір айы қала үшін қысқы маусымның аяқталуын және Санта-Ана желдерінің басталуын білдіреді. Күндізгі ең жоғары температура 20 °C (68 °F) шамасында болғанымен, ыстық толқындар 33 °C (91 °F) дейін жете алады. Қаладағы ең ыстық айлар – тамыз және қыркүйек, орташа температурасы 22,0 °C (72 °F). Жаз маусымы жылдың ең құрғақ кезеңі болып табылады, себебі Калифорния ағысы мен Солтүстік Тынық мұхитының әсері Солтүстік Америка муссонынан туындайтын жаңбырдың пайда болуын тежейді. Дегенмен, тропикалық дауылдар да қалаға уақыт-уақыт әсер етеді. Соңғысы – 2023 жылғы «Хилари» дауылы, ол су тасқыны мен көшкіндерге әкелген мол жауын-шашын жаудырды. Оңтүстік Калифорниядағыдай, ауаның ластануы кейде температура инверсиясы кезеңінде, әсіресе жаз және күз айларында байқалады, бірақ (Мексико қаласынан айырмашылығы) көбінесе ауыр болмайды және соңғы жылдары жаңа автомобиль қозғалтқыштарының арқасында азайды. Қалада мұз және қар сирек кездеседі, өйткені температура көбінесе нөлден жоғары болады. Дегенмен, 1967 жылдың желтоқсан айында қалада қар жауды, ал 2007 жылдың қаңтарында қаланың шығысында ұсақ қар жауды. Бірақ, қалада қардың шамадан тыс көп жауғаны тіркелген емес. 2008 жылдың 14 ақпанында қысқы дауыл қаланың төбесіндегі жоталарда ерекше қар жаудырды. Қаладағы ең төменгі температура 6 °C (21 °F), ал ең жоғары температура 49 °C (120 °F) тіркелді.

Tijuana's climate is a semi arid (Köppen climate classification BSh), with about of annual precipitation, and generally mild to warm weather year round. It has characteristics of the Mediterranean climate (Csa) found to the immediate north, east, and south east, with most of the annual precipitation falling in the winter, between the months of November and March. Between November and March, storms originate from fronts entering off of the Pacific Ocean. January is the wettest month of the year for the city and during this time a periodic event, similar to June Gloom, is observed created by marine layer. January is the coolest month, during which temperatures average 13.6 °C (56 °F). In the city April signifies the end of winter and the start of Santa Ana winds. Though the daytime highs are generally around 20 °C (68 °F), heat waves can reach up to 33 °C (91 °F). The hottest months in the city are August and September, during which temperatures average 22.0 °C (72 °F). Summers are by far the driest time of year since influences from the California Current and the North Pacific High suppress the formation of rainfall caused by the North American Monsoon. Tropical cyclones do impact the city from time to time, however. The most recent to do so was Hurricane Hilary in 2023, which dumped torrential that caused widespread flash floods and landslides. As in coastal Southern California, air pollution sometimes occurs during periods of temperature inversion, especially during summer and fall, but (unlike Mexico City) is seldom severe and in recent years has lessened due to cleaner car engines. Frost and snow are rare phenomena in the city as temperatures are usually well above freezing. Yet, in December 1967, snow fell in the city and in January 2007 feather light snow fell in the east of the city. However, excessive amounts of snow fall have never been recorded in the city. On 14 February 2008, a winter storm caused an unusual snowfall in the upper reaches of the hills of the city. The record low temperature recorded in the city was 6 °C (21 °F), while the highest was 49 °C (120 °F).

Демография

Тихуана Мексиканың басқа аймақтарынан және әлемнің түкпір-түкпірінен келген көшіп-қонушыларға толы, әртүрлі және космополиттік қала. Тихуана Мексикадағы ең ірі азиялық халықтың біріне ие, оның көп бөлігін қытай иммигранттары құрайды. Тихуанада америкалықтардың саны да көп және жылдам өсіп келеді, олардың көпшілігі Оңтүстік Калифорниядан келген. Көптеген латын америкалықтар, әсіресе кубалықтар мен гватемалалықтар Тихуананы өз үйі етіп алған. Қалада сондай-ақ көптеген ливандықтар, итальяндықтар, француздықтар және испандықтар тұрады. Соңғы кезде қалаға көптеген гаитилік иммигранттар келді. Тихуананың мексикалық көшіп-қонушыларының көп бөлігі Синалоа, Мичоакан, Халиско, Оахака және Федералды округтен келген. Мексиканың әртүрлілігі мен елдің барлық аймақтарынан иммигранттардың келуіне байланысты, қазіргі халықтың этникалық немесе нәсілдік құрамын анықтау қиын. Тихуана қаласына және муниципалитетіне иммигранттардың көптеп келуі 700-ден астам "макиладора" зауыдының ашылуына әкелді, бұл Мексиканың солтүстігіндегі жұмысшы табының көпшілігі үшін жұмыс орындарын қамтамасыз етті. Тихуанадағы кедейліктің жоғары деңгейі қаланың елдің оңтүстігінен келген және өте кедейліктен қашуға тырысатын басқа елдердің азаматтары үшін "тартымды орын" болуымен байланысты. Тихуана жұмыс іздеуге, жоғары білім алуға және шекарадан өту арманына мүмкіндік беретін мәртебеге ие. Тихуана мен Баха-Калифорнияның экономикасы АҚШ шекарасындағы басқа мексикалық қалаларға қарағанда күштірек және табысы жоғары, сонымен қатар ауа райы да қолайлы. Бүгінде Тихуана Мексикадағы ең жылдам өсіп келе жатқан қалалардың бірі, жыл сайын шамамен 80 000 адам Тихуанаға көшіп келеді. Аумағы бойынша қала күніне шамамен үш гектарға өседі, көбінесе шығыс және оңтүстікке қарай, өйткені қаланың көп бөлігі жағажайға дейін салынған, тек кейбір шатқалдар ғана сақталған. Тихуанадан бөлінген елді мекендер мен басқа да қауымдастықтармен қатар, ірі бизнес шекті аймақтарға супермаркеттер мен бөлшек сауда орталықтарын жеткізіп, сонымен қатар асфальтталған жолдар салып жатыр. Қалаға жыл сайын 26 000 жаңа тұрғын келіп, Тихуананың кеңейіп келе жатқан төбелері мен аңғарларында заңсыз салынған, құрылыс ережелерін сақтамайтын үйлер пайда болуына себеп болып отыр. Бұл аудандардың көпшілігі әлі де жаяу жүргіншілерге арналған тротуарлар, асфальт, көше шамдары және қоғамдық көлік сияқты қалалық инфрақұрылымсыз қалған. Бұл үнемі жалғасып жатқан процесс: ескі және қолданыстағы заңсыз үйлер қалалық инфрақұрылымға қосылғанда, маргиналды аудандарда жаңадан жер басып алушылар пайда болады. Ұлттық халық саны жөніндегі кеңестің (CONAPO) мәліметтері бойынша, егер өсім қарқыны сақталса, 2030 жылға қарай қала Мексикадағы екінші ірі қалаға айналады және Мексикадағы төртінші ірі мегаполистің орталығына айналады. Тихуанада байқалатын қала маңындағы кеңею орталық және жағажай аймақтарын салыстырмалы түрде бай етеді. INEGI санағы 2010 жылы Тихуананың халқы 1,3 миллионға жеткенін көрсетті, бұл 2005 жылғы санақтан екі пайызға артық, ал Тихуана қалалық кеңесінің 2010 жылғы бағалауынша, халық саны 1,6 миллионға жуық, шамамен екі миллионға жетеді. 2005 жылғы мәліметтерге сәйкес, қала тұрғындарының 96% христиан дінін ұстанады. Діндер католицизмді (61%) және протестантизмді (35%) қамтиды. Қаладағы 4% үлеске даосизм (басқа азиялық және еуропалық діндермен бірге), атеизм және агностицизм кіреді.

Tijuana has a diverse cosmopolitan population which includes migrants from other parts of Mexico and from all over the world. Tijuana has one of Mexico's largest Asian populations, predominantly consisting of Chinese immigrants. Tijuana also has a large and rapidly growing population of Americans, mostly from Southern California. Many Latin Americans, notably Cubans, and Guatemalans, have made Tijuana their home. The city also has many Lebanese, Italian, French, Spanish citizens. Recently, the city has received a large influx of Haitian immigrants. The majority of Tijuana's migrant Mexican population hail from Sinaloa, Michoacán, Jalisco, Oaxaca, and the Federal District. Because of the diversity of Mexico and the influx of immigrants from almost every region in the country, there are no accurate estimates on ethnicity or race of the current population. The heavy influx of immigrants to the city and municipality of Tijuana has led to job creation in the form of over 700 twin plant (maquiladora) factories, which serve as the basis of employment for the majority of the working class people in northern Mexico. The high poverty level in Tijuana is attributed to the city's "magnet status" for people who have come from the poorer south of the nation and citizens from other nations seeking to escape from extreme poverty. Tijuana holds a status that provides the possibility of employment as well as higher education and the dream of crossing the border. Tijuana and Baja California in general have much stronger economies and higher incomes than other Mexican cities along the United States border, as well as more moderate weather. Tijuana today is one of the fastest growing cities in Mexico, with an average of 80,000 people moving to Tijuana yearly. In terms of area, the city grows by approximately three hectares a day, mostly east and south as the city is mostly built out to the beach already with the exception of some canyons. Along with settlements separated from Tijuana proper and other communities unimproved land, big business moves in providing supermarkets and retail to marginal areas, along with paved roads. The city experiences the construction of 26,000 new settlers a year that has led to the unregulated, illegal squatter homes that takes place in the hills and valleys of ever expanding Tijuana, most of these areas are still without city services like sidewalks, paving, streetlights, and public transit. This is an ongoing process: as older and existing squatter areas are brought into the city services, more marginal areas become occupied by squatters. National Population Council (CONAPO) data has estimated that by 2030, growth rates maintaining, the city will become the second largest in Mexico and anchor to the fourth largest metropolitan area in Mexico. The suburban sprawl observed in Tijuana leaves the downtown and beach areas relatively affluent. While the INEGI Census 2010 placed Tijuana's population at 1.3 million, only two percent more than in 2005 Census, Tijuana City Council estimates from 2010 place the population closer to two million, at 1.6 million. as of 2005 the large majority of the city's population, 96%, adhere to the beliefs of Christianity. The denominations are further divided into followers of Catholicism – 61% – and of Protestantism – 35%. While other beliefs occupying a 4% margin in the city include Taoism (among other Asian and European religions), atheism and agnosticism is also found.

Қылмыс

Тихуана – Тихуана картелінің туған жері және базасы. 2007 жылдан 2010 жылға дейін Тихуанада бандалық зорлық-зомбылыққа байланысты қылмыстардың жоғары деңгейі тіркелді, бұл Мексика есірткі соғысы мен адам саудасының салдарынан туындады. 2010 жылы адам өлтірулер ең жоғары деңгейге жетіп, 844 адам қаза тапты, ал 2004 жылы 355, 2011 жылдың алғашқы сегіз айында 349 адам өлтірілді. 2009 жылы Тихуана муниципалитетінде дереккөздерге байланысты 556 немесе 1118 адам өлтірілді, оның көп бөлігі есірткі соғысының нәтижесінде болды. 2013 жылы 492 адам өлтірілді, бұл 2012 және 2013 жылдар арасындағы адам өлтіру көрсеткішінің 48%-ға артуы. Бұл 2010 жылдан бергі ең көп өлтірілгендер саны. 2017 жылдың соңына қарай Тихуанадағы кісі өлтірулер саны 1744-ке жетті, бұл 2016 жылғы көрсеткіштен шамамен екі есе көп. 2018 жылы ҰЭЖҰ (OECD) деректері бойынша Тихуанада 2253 адам өлтірілді, бұл 100 000 тұрғынға шаққанда 129,8 адамды құрады. 2022 жылдың мамыр айында Statista деректері Тихуананы әлемдегі екінші ең жоғары кісі өлтіру деңгейіне ие қала ретінде көрсетті – 100 000 тұрғынға шаққанда 138 адам.

Үкімет

Қазіргі уақытта Тихуанада ең көп өкілдікке ие партиялар – Ұлттық іс-қимыл партиясы (PAN), Институционалдық революциялық партия (PRI) және Мексиканың экологиялық жасыл партиясы (PVEM). PAN 20 жыл бойы қалада үстем партия болып келді. Тарихи тұрғыдан алғанда, PRI 1989 жылға дейін аймақтық саясатта басымдыққа ие болған, бірақ сол жылы PAN қалада үстемдік құра бастады. 2004 жылы PRI қайтадан беделін арттырып, қала әкімінің лауазымын жеңіп алды. Кем өкілді партиялар да үстем партиялармен байланыс күйінде. Бұл партиялардың арасында Жаңа Альянс партиясы (PANAL), Әлеуметтік кездесу партиясы (PES) және Демократиялық революция партиясы (PRD) сияқты партиялар бар. Бая Калифорния үшін жасалған альянс аясында штат және жергілікті деңгейде PAN-мен одақтас Әлеуметтік кездесу партиясы (PES) және Жаңа Альянс партиясы (PANAL) бар. "Жақсы өмір үшін альянс" аясында PRI-мен одақтас Мексиканың экологиялық жасыл партиясы (PVEM) және Баха Калифорния штатының партиясы (PEBC) бар. Тихуананың маңыздылығы мен жаһандық қала ретінде өсуі оның бүкіл әлем елдері арасында танылуына әкелді. Халықаралық мәдени танылумен қатар, Тихуана саяси танылуға да ие болды және қазіргі уақытта Еуропа, Азия және Солтүстік Америка елдерінен сегіз консулдықтың орналасқан саяси орталығына айналуда.

Экономика

Тихуана – Баха-Калифорнияның экономикалық орталығы және Калифорния аймағындағы халықаралық сауданың маңызды торабы. Қала Солтүстік Америкадағы ең ірі өндіріс орталықтарының бірі, сондай-ақ маңызды туристік бағыт. Plaza Rio Tijuana – Cinépolis, Sanborns, Súper DAX және Sears дүкендері орналасқан ірі аймақтық сауда орталығы. Коммерциялық алаңдардың маңызды шоғырлануы Cinco y Diez маңында, бұрынғы американдық бес пен он центтік дүкеннің атымен аталған белгілі қиылысқа жақын жерде орналасқан. Бұл сонымен қатар қоғамдық көліктің ірі торабы. Айналмалы аттракциондары бар Плаза Карусель де осы жерде орналасқан. Тихуана, жақын орналасқан Валь де Гуадалупе аймағымен бірге, Баха Мед асүйінің, Хавьер Пласценсия сияқты шеф-аспазшылардың еңбектерінің арқасында, сонымен қатар тако, көшедегі тағамдар, фудтрактар, кофеханалар мен қолөнер сырасы үшін танымал гастрономиялық орталыққа айналды. Тихуанаға жыл сайын 2,5 миллион медициналық турист келеді.

Туризм

Тихуана өзінің кірісінің маңызды бөлігін туризмге байланысты алады. Күн сайын Сан-Исидро шекаралық пунктінен АҚШ-қа 300 000-ға жуық адам жаяу немесе көлікпен өтеді. Қаланың туристерін тартатын нәрселерге мейрамханалар мен тако стендтері, дәріханалар, барлар мен би клубы, мексикалық қолөнер бұйымдары мен сувенирлер сататын дүкендер мен шатырлар жатады, олардың көпшілігі шекарадан жаяу арақашықтықта орналасқан. Қаланың туристік орталықтарына Ла Секста, Авенида Революсьон, Меркадо де Артесаниас және Плаза Вива Тихуанада сувенирлерді сатып алу, Тихуананың мәдени орталығы (CECUT) және оған жақын Плаза Рио Тихуана сауда орталығы, сондай-ақ қаланың ең танымал жағымсыз әдеттері – заңды қызыл шам ауданы және құмар ойындары (Агуа Кальенте) кіреді. Мексикадағы 18 жасқа толғандардың (АҚШ-та 21 жас) ішуге рұқсаттылығы оны Авенида Революсьонда тұратын көптеген орта мектеп және колледж студенттері үшін демалыс күндері танымал орынға айналдырды. Тихуана сонымен қатар өзінің қызыл шам ауданы Зона Норте (оның басты көшелерінің біріне байланысты Ла Коахуила деп те аталады) арқылы, стриптиз клубтарында және көшеде заңды жезөкшелікпен танымал. Стриптиз клубтары көбінесе толық контактілі болады, яғни бишілер клиенттерге қол тигізуге рұқсат береді. Көптеген бишілер өздерінің жыныстық қызметтерін де сатады. 1999 жылғы есептеулерге сәйкес, Тихуанада клубтар мен борделдерден тыс жерде 15 000 әйел жезөкшелікпен айналысады. Тихуанада АҚШ-тан келген туристерге арналған көптеген дәріханалар бар, олар кейбір дәрі-дәрмектерді рецептсіз және/немесе АҚШ-тағыдан әлдеқайда төмен бағамен сатады. Көптеген дәрі-дәрмектерге әлі де мексикалық рецепт қажет, оны көршілес дәрігерлердің кеңселерiнен алуға болады. АҚШ-та II немесе III тізімге жатқызылған дәрі-дәрмектерді алуға тырысқандарға оларды табу қиын болды, ал псевдоэфедринге қол жеткізу де Тихуана дәріханаларында шектелді, АҚШ-тағыдай. Тихуанада АҚШ-тың бақылаудағы заттар туралы заңына сәйкес кез келген дәрі-дәрмекке рецепт алып, оны заңды түрде АҚШ-қа әкелу үшін АҚШ-тан қайта импорттауға рұқсат беруі керек. Американдықтар Мексикадан және басқа елдерден АҚШ-қа жеке пайдалану үшін 90 күнге дейін бақылаусыз дәрі-дәрмектерді импорттауға құқылы. Автокөлікті күтіп жөндеу, медициналық және стоматологиялық қызметтер, пластикалық хирургия сияқты қызметтер кеңінен жарнамаланады және әдетте АҚШ-тағыдан әлдеқайда арзан. Тихуана Мексиканың ең ірі құмар ойындары компаниясы Grupo Caliente-нің штаб-пәтері болып табылады, ол қаладағы жалғыз казиноларды, жиырмадан астам филиалдарды басқарады. Кейде туристерді қалалық полиция тоналайды.

Tijuana also relies on tourism for a major part of its revenue. About 300,000 visitors cross by foot or car from the San Ysidro point of entry in the United States every day. Restaurants and taco stands, pharmacies, bars and dance clubs, and shops and stalls selling Mexican crafts and souvenirs are part of the draw for the city's tourists, many located within walking distance of the border. The city's tourist centers include Downtown Tijuana including the nightlife hot spots around La Sexta, Avenida Revolucion, souvenir shopping at the Mercado de Artesanías and Plaza Viva Tijuana, Tijuana's Cultural Center (CECUT) and neighboring Plaza Río Tijuana shopping center, and the city's best known vices, in the form of its legal Red Light District and gambling (Agua Caliente). Mexico's drinking age of 18 (vs. 21 in the United States) makes it a common weekend destination for many high school and college aged Southern Californians who tend to stay on Avenida Revolución. Tijuana is also known for its red light district Zona Norte (also referred to as La Coahuila after one of its main streets) with legal prostitution in strip clubs and on the street. The strip clubs are typically full contact, meaning the dancers let patrons fondle them. Many dancers also sell their sexual services. In a 1999 estimation, there were 15,000 women engaged in prostitution in Tijuana outside of clubs and brothels. Tijuana has many pharmacies that target visitors from the United States, which sell some medicines without prescriptions and/or at much lower costs than in the U. S. Many medications still require a Mexican prescription, which can be obtained from adjacent doctors' offices. People filling up prescriptions for drugs classified in the US as Schedule II or Schedule III have found it more difficult to locate such medications, and the purchase of pseudoephedrine also has become restricted by Tijuana pharmacies, just as in the U. S. To fill a prescription in Tijuana for any drug covered by the US Controlled Substances Act and legally bring it into the United States requires a prescription from the United States for re import. Americans can import up to a 90 day supply of non controlled medications for personal use to the US from Mexico and other countries. Businesses such as auto detailing, medical and dental services and plastic surgery are heavily marketed, and are usually much less expensive than in the U. S.

Tijuana is headquarters for Mexico's largest gambling concern, Grupo Caliente, which operates the only casinos in the city, more than twenty branches. Tourists are sometimes robbed by municipal police.

Өңдеу

Тихуана – ірі өндіріс орталығы, туризмнен өзге, қала экономикасының маңызды тірегі болып табылады. Соңғы он жылдың ішінде Тихуана Солтүстік Америка құрлығында медициналық құрылғыларды өндіру бойынша жетекші орынға ие болды, бұрынғы көшбасшы Миннеаполис-Сент-Пол қаласын басып өтті. Жақында Scantibodies медициналық құрылғыларды өндіруге арналған 130 000 м² жаңа зауыт ашуды жариялады. Жаңа зауыт FINSA компаниясының тапсырысы бойынша салынды.

Қаланың Оңтүстік Калифорнияға жақын орналасуы және ірі, білікті, алуан түрлі және салыстырмалы түрде төмен құнмен жұмыс істейтін жұмыс күші, шетелдік компаниялар үшін өнеркәсіптік парктер құруға ыңғайлы жағдай жасайды. Бұл паркте құрастыру зауыттары орналасқан, олар «макиладора» деп аталады. Бұл Тихуананы АҚШ-Мексика шекаралық аймағындағы басқа қалалардан да артық қылып, Солтүстік Америка еркін сауда аймағының (NAFTA) мүмкіндіктерін пайдалану арқылы өнімдерді экспорттауға мүмкіндік береді. 2001 жылы Тихуанада осындай «макиладоралардың» саны шамамен 820-ге жеткен. Шетелдік және отандық компаниялар осы зауыттарда мыңдаған адамды жұмысқа алып, көбінесе құрастырумен байланысты жұмыстар ұсынады. Мұндай жұмыстар көп талаптарды қоймайды, бірақ Мексикадағы орташа жалақыдан жоғары төленеді. Көптеген макиладоралардағы жұмыс күніне төленетін жалақы MX$100 (2016 жылдың қыркүйегіне қарай шамамен 5 АҚШ доллары), бұл Мексиканың ең төменгі жалақысынан (MX$57.46, 2016 жылдың қыркүйегіне қарай шамамен 3 АҚШ доллары) едәуір жоғары. Тихуанада макиладораларын құрған компаниялардың қатарында Medtronic, Lanix, Hyundai, Sony, Vortec, BMW, Vizio, Toyota, Dell, Samsung, Kodak, Matsushita/Panasonic, GE, Nabisco, Ford, Microsoft, Cemex, Zonda, Philips, Pioneer, Airbus, Plantronics, Siemens Mexico, Jaguar, Sanyo және Volkswagen сияқты компаниялар бар. Көптеген макиладоралар Тихуананың Отай-Меса және Флоридо аудандарында орналасқан. Экономикалық дамудың орталық бизнес-аймағы Zona Río-да, ал Blvd. Agua Caliente (Avenida Revolución даңғылының жалғасы) бойында қаланың ең жақсы кеңсе кеңістігінің көп бөлігі орналасқан.

Мәдениет

Көптеген шетелдіктер Тихуанаға ішімдік ішуге, билеуге, рецепт бойынша дәрі-дәрмектер сатып алуға, әртүрлі танымал брендтердің контрабандалық киімдерін, сағаттар мен бүкіл әлемде табатын басқа да жеке аксессуарларды, сондай-ақ жергілікті қолдан жасалған және өндірілген ескеқыстарды алу үшін келеді. Жергілікті тұрғындар мен үнемі келетін туристер Plaza Fiesta алаңындағы клубтарға немесе Zona Río аймағының басқа жерлеріне бару арқылы көп адамдардың арасындағы ыңғайсыздықтардан, жапсару маркетингтен және Revolución көшесінде жиі кездесетін туристердің жаман мінез-құлқынан немесе заң бұзушылықтан сақтануға тырысады. Parque Morelos шағын зообақ пен саябаққа ие; Otay Centenario-дағы Parque de la Amistad-та кішкентай көл, жүгіру жолы және мотоциклдерге арналған трасса бар. Parque Teniente Guerrero – қалалық саябақ, онда қоғамдық кітапхана және демалыс күндері клоундардың ойын-сауықтары ұйымдастырылады.

Өнер

Тихуанада сонымен қатар өте белсенді және тәуелсіз суретшілер қауымдастығы бар, олардың халықаралық деңгейде танылған жұмыстары Тихуанаға Newsweek журналының мәлімдемесінше, "ең маңызды жаңа мәдени орталықтардың бірі" деген атақ әкелді. Сан-Диего қазіргі заманғы өнер мұражайы ұйымдастырған Тихуананың қазіргі өнер көрінісінің көрмесі 2006 және 2007 жылдары АҚШ-ты аралап өтеді. Bulbo сияқты өнер ұжымдары мен Palenque Filmaciones сияқты кино өндіріс орталықтары "Тихуана мені бақытты етеді" сияқты марапатталған фильмдер, Bulbo TV телеарнасы және "Bulbo PRESS" басылымы сияқты медиа құралдарын пайдаланып, Мексикадан тыс Тихуананың әртүрлі жақтарын көрсетеді. 2004 жылы Тихуана Тихуана өзенінің бетонды жағалауында және Отай-Месадағы Мексика-АҚШ шекаралық қоршауында өткен көрмесі үшін халықаралық деңгейде танымал болды. Тихуанада граффити кеңінен таралған. Олар ағылшын немесе испан тілдерінде әлеуметтік немесе жыныстық мәселелерге толы жазбалардан, бидай пастасымен және трафареттермен жасалған суреттерден – өткен мен қазіргі дәуірдегі испан мәдениетіне елеулі үлес қосқан теледидар хабаршылары, жұлдыздар сияқты тұлғалардың бейнелерінен, тіпті Сальвадор Дали сияқты суретшілердің туындыларына дейін алуан түрлі болады. Тихуанадағы граффити көбінесе қарапайым таңбалардан тұратындықтан, АҚШ, Еуропа немесе Жапониядағы граффити өнерінің техникалық жағынан жетілген, түрлі-түсті және кең таралған "бұйымдары" сияқты қабылдалмауы мүмкін, бірақ қаланың қабырғаларын үлкен, түрлі-түсті граффити суреттерімен жергілікті тихуандық суретшілер де, Калифорниядан келген қонақ суретшілер де әшекейлейді. Тихуандық өнер туындылары АҚШ-тағы әріптестерінің деңгейінде шеберлік пен дағдыны көрсетеді, бірақ Тихуана үкіметі, басқа да ірі қалалар сияқты, заңсыз граффитиге қатысты қатаң шаралар қолданады.

Музыка

1920-жылдардың онжылдығынан бері Тихуана музыка саласында өркендеп келеді, бұл аймақтағы туристік орындарға шетелдіктердің келуіне және оның ішінде бұрынғы Казино Агуа Калиентеге байланысты. Хавьер Батиз 1957 жылы «Los TJ’s» тобын құрды, ол Мексиканың шекаралық қалаларындағы қара музыка, блюз және R&B сияқты музыкалық ықпалдарды жинады, соның ішінде T Bone Walker, Muddy Waters, B. B. King, Chuck Berry, Howlin’ Wolf, James Brown сияқты музыканттардың әсері болды. Кейін ол елдің басқа бөліктерінде жеке карьерасын бастап, Мексика қаласындағы бірнеше топтарға қатысты. 60-шы жылдары американдық трубашы Herb Alpert ескі аренада өткен бұқа күресін тамашалағанда, 1962 жылы радиода хит болған «The Lonely Bull» синглын жазғаннан кейін музыкалық шабыт алды. Ол «The Tijuana Brass» тобын құрып, олармен гастрольдік сапарлар жасады және теледидарда өнер көрсетті. Бұл Лос-Анджелестегі музыканттармен жасалған музыкалық ынтымақтастық болды, ал стильі «Tijuana Marimba’s Brass» деп аталды. Топ 1969 жылы таратылды, бірақ олар T. J. B. 55 деген атпен кейбір өнер көрсетулерін жалғастырды.

Рок-музыканттардың кейбір жылдар бойы азаюына қарамастан, 90-шы жылдары Tijuana No! тобы пайда болды, ол қалаға жанрдың бір бөлігін қайтарды. Олар өз музыкасына ска, панк және регги элементтерін қосты. «No» альбомы шығарылған алғашқы альбом болды, одан «Pobre de ti» сияқты хиттер пайда болды, оның әншісі Джульетта Венегас болды. Кейін әнші 21-ші ғасырдың 2000-шы жылдары жеке карьерасын бастады. Оның музыкалық мансабы алты студиялық альбомды жазуға жетіп, екі Грэмми, алты Латын Грэмми, алты MTV Латын Америкасы және екі Латын Музыка Билборд сыйлығын жеңіп алды. Басқа нәрселермен қатар, Тихуана Nortec музыка стилі мен Ruidoson туған жері болып табылады, нәтижесінде Los Macuanos, Maria y Jose, Siberium, Hidhawk және Harpocrates сияқты топтар мен музыканттар пайда болған өте үлкен және белсенді электрондық музыка сахнасы құрылды. Тихуана сонымен қатар мексикалық хип-хоп, регги, хардкор, панк, блэк-метал және хаус музыкасы сияқты көптеген басқа да музыкалық ағындарда үлкен қолдауға ие. Тихуанадан шыққан танымал музыканттардың ішінде поп-рок әншісі және ән жазушы Линда Томас, Ванесса Замора және Delux және Los Kung Fu Monkeys сияқты халықаралық инди-панк топтары бар. Тихуана балалары мен жастарының мәдени дамуын ынталандыру үшін 1996 жылдан бері Тихуана Жастар Симфониясы (SJT) жұмыс істейді, ол аспаптарда оқыту, нота оқу және қоғамдық концерттер арқылы білім беруді және музыкалық дайындықты қолдайды. Сонымен қатар, Тихуанада опера маусымы өтеді. Жыл бойы бірнеше музыкалық фестивальдер өтеді, олардың ішінде Латын Америкасының гитара фестивалі, Mainly Mozart Binacional және «Тәндер транзитте» қазіргі заманғы бидің халықаралық көрмесі ерекше аталады. Тихуанада Баха-Калифорния оркестрі орналасқан, ол Мексиканың солтүстік-батысындағы ең беделді және тұрақты көркемдік мекемелердің бірі, ол Латындық жазба өнерлері мен ғылымдары академиясының үздік классикалық альбом номинациясы бойынша Латын Грэмми сыйлығына ұсынылды, ал «Tango kills Danzón kills Tango» альбомымен марапатталды. Бұл фонограмма Мексиканың театр және музыка хроникашылары одағынан «2001 жылдың ең үздік классикалық альбомы» аталымын алды. Қазіргі уақытта оркестр жыл сайынғы маусымын өткізіп, Тихуана мен Баха-Калифорнияның ең маңызды концерт залдарында симфониялық және камералық музыка концерттерін ұсынады.

Despite the downturn in rock artists for some years, in the 90s Tijuana No! emerged, returning a bit of the genre to the city. They also incorporated ska, punk and reggae. "No" would be the first album released, from which successes like "Pobre de ti", which had Julieta Venegas as a vocalist, would emerge. Later the singer began her solo career already in the 00s of the 21st century. Her musical career reached the recording of six studio albums, and she won two Grammys, six Latin Grammys, six MTV Latin America and two Latin Music Billboard. Among other things, Tijuana has been the inspiration for the birthplace of Nortec music style and Ruidoson, resulting in a very large and active electronic music scene where groups and artists like Los Macuanos, Maria y Jose, Siberium, Hidhawk and Harpocrates emerged. Tijuana also enjoys a large base of support in many other musical scenes such as mexican hip hop, reggae, hardcore, punk, black metal and house music. Famous musicians are from Tijuana including the pop rock singer songwriter Lynda Thomas and Vanessa Zamora and international indie punk bands like Delux and Los Kung Fu Monkeys. To promote the cultural development in children and youth of Tijuana, since 1996 the Tijuana Youth Symphony (SJT) has been promoted, which promotes education and musical training through instrument practices, music reading and public concerts. In addition, Tijuana has an opera season. There are also several musical festivals throughout the year, among which the Latin American Guitar Festival, Mainly Mozart Binacional, and the International Exhibition of contemporary dance "Bodies in Transit" stand out. Tijuana is home to the Baja California Orchestra, one of the most prestigious and solid artistic institutions in northwestern Mexico, which was nominated for the Latin Grammy in the category of best classical album by the Latin Academy of Recording Arts and Sciences Inc., with the album Tango kills Danzón kills Tango. This phonogram was distinguished as 'Best Classical Album of the year 2001' by the Mexican Union of Theater and Music Chroniclers. Currently, it maintains an annual season, offering symphonic and chamber music concerts in the most important forums of Tijuana and Baja California.

Көлік

Тихуана – Мексиканың ішкі аймақтарына маңызды қақпа, ол әуе және автомобиль жолдары арқылы тікелей, ал Энсенада және Сан-Диего порттары арқылы теңіз жолымен байланысты. Тихуана ішінде тас жолдар мен басқа да жолдар, автобустар бар, бірақ жолаушылар теміржолы жоқ. Тихуанадағы жергілікті қоғамдық көлік жартылай жеке компаниялармен жүзеге асырылады және өте күрделі, немесе тіпті ұйымдастырылмаған желілердің біріне ие.

Ауа

Тихуана халықаралық әуежайы (General Abelardo L. Rodríguez IA) – қаланың басты әуежайы, Мексикадағы ең жұмысты әуежайлардың бірі. Ол Мексиканың түкпір-түкпіріне рейстер ұсынатын бірнеше әуе компанияларына қызмет көрсетеді. 2020 жылы COVID-19 пандемиясы салдарынан Қытайға халықаралық рейстер тоқтатылып, әуежай халықаралық бағыттарсыз қалды. Тихуана әуежайы Сан-Диего аймағы үшін де маңызды екінші әуежай болып табылады. Мексика мен Латын Америкасына барушы жолаушылар АҚШ шекарасының Отай-Меса аймағында орналасқан әуежайдың Cross Border Xpress терминалын пайдалана алады. Бұл терминал жаяу өткел көпірі арқылы Мексика жағындағы әуежайдың қалған бөлігімен байланысқан. АҚШ, Еуропа, Азия және Канадаға Сан-Диего халықаралық әуежайы арқылы, халықаралық шекарадан солтүстікке қарай орналасқан, қол жеткізуге болады.

Автомобиль жолдары

Мексиканың екі маңызды федералды тас жолы Тихуанадан басталады. Олардың бірі - Fed 1, ол оңтүстікке қарай Баха-Калифорния түбегі арқылы Розарито жағажайы, Баха-Мар және Энсенададан өтіп, Баха-Калифорния-Сур штатының Кабо-Сан-Лукас қаласында аяқталады. Тихуанадан Энсенадаға дейін көптеген саяхатшылар Fed 1D (көрікті тас жол) арқылы барады, бұл төрт қатарлы, кіруі шектеулі, жағалау бойымен өтетін және Playas de Tijuana-дан басталатын ақылы жол. Fed 2 халықаралық шекараға жақын шығысқа қарай, Чиуауа штатының Сиудад-Хуарес қаласына дейін созылады. Қалалық аймақта Corredor Tijuana Rosarito 2000 тас жолы қаланың солтүстік-шығысындағы Меса-де-Отайды оңтүстік-батыстағы Розарито жағажайымен байланыстырады. Сан-Исдро шекаралық өткелден солтүстікке қарай 5-ші және 805-ші тас жолдары Сан-Диегоға және одан әрі солтүстікке қарай бағытталған. Отай-Меса шекаралық өткелінен Калифорния штатының 905 тас жолы жүргізушілерді батысқа қарай Калифорния штатының 125 ақылы тас жолымен, сондай-ақ I 805 және I 5 тас жолдарымен байланыстырады.

Транзит

Қаланың негізгі автобус станциясы шығыс ауданында орналасқан. Қала орталығындағы шағын терминал бірнеше мексикалық автобус желілеріне, сондай-ақ АҚШ-тағы Greyhound Lines және Crucero USA компанияларына қызмет көрсетеді. Шекараға жақын тағы бір автобус станциясы Энсенадаға және басқа да ірі қалаларға – Мазатлан, Кулиакан, Гермосильо және Гвадалахараға жиі рейстер ұсынады. Тихуанадағы негізгі автобус желілеріне Azul y Blanco de Magallanes (Blue & White) және Transporte Express de Tijuana – TEEXTI кіреді; бұл жүйе бастапқыда басқа желілерді кезең-кезеңмен жою үшін жаңғыртуды көздеген, бірақ тоқтатылып, Azul y Blanco компаниясымен біріктірілген. SITT деп аталатын автобус жедел транзит жүйесі Сан-Исидро портына жақын Тихуана қаласының орталығы мен Гарита Пуэрто Мексикадан, Тихуана өзенінің бойымен оңтүстік-шығысқа қарай қаланың оңтүстік-шығысындағы Терминал Инсургентеске дейін бір бағыт бойынша жүреді. Бұл басқа автобустар мен микроавтобустарды алмастыруға арналған жоспарланған негізгі және қоректендіру желілерінің бір бөлігі. 2006 жылы Тихуанада гуайналар, яғни ортақ тұрақты маршруттық вагондар жүйесіне толық қайта жаңарту жасалды, нәтижесінде гуайналар тұрақты маршруттық таксилер ретінде жұмыс істейтін жаңа үлгідегі фургондармен алмастырылды. Негізгі транзиттік хабтарға Centro (Тихуана орталығы), Отай, Солер және Cinco y Diez даңғылдары жатады. Қалада жұмыс істейтін такси желілеріне белгілі маршруты жоқ Free Taxis (тегін таксилер), Economic Taxis (экономикалық таксилер), Diamond Taxis (алмаз таксилер) – қара немесе сары түсті таксилер және белгіленген маршрутты ұстанатын тұрақты таксилер кіреді. Автобус желілері мен маршруттарының саны тұрақты маршруттық таксилер мен калафиялардың санымен шамалас, ал жоғары сұранысқа байланысты автобустар, таксилер немесе калафиялар үшін жаңа маршруттар жиі құрылады. Қоғамдық көлік қызметінің бағасы қолжетімді, автобус билеттерінің бағасы ең көп дегенде 0,75 АҚШ долларын құрайды. Тұрақты маршруттық таксилер такси маршрутына байланысты біршама қымбат, бағасы 2,00 АҚШ долларына жетеді. Автобус, такси және калафия желілері мен маршруттары көлік құралдарының түсімен ерекшеленеді. Алайда, бұл маршруттар, белгіленген кестелер немесе аялдамалар туралы ресми жазбалар жоқ, бұл Тихуананың қоғамдық көлік қызметін, әсіресе нашар қамтылған аудандарда өте сенімсіз етеді. Жергілікті тұрғындар әдетте маршруттар туралы ақпаратты ауызша таратады. 2021 жылдың наурыз айында Инфрақұрылым, байланыс және көлік хатшылығы (Мексика) Тихуана – Текате қалааралық теміржол желісінің бірінші кезеңін жобалау, салу және пайдалану бойынша мемлекеттік келісімшартты бекітті. Бұл кезең Сан-Исидро – Тихуана жер портын Тихуананың шығысындағы Эхидо Макловио Рохас муниципалитетімен байланыстырады және жеті аралық станцияны қамтиды: Kino, Américas Oriente/Xolos, La 5 y 10, Swap Meet Siglo XX1, García, Terán Terán және El 2000.

The city's main bus station is in its eastern borough. A small terminal downtown serves a few Mexican bus lines, and U. S. based Greyhound Lines and Crucero USA. Another bus station near the border provides frequent service to Ensenada, and other major cities—including Mazatlán, Culiacán, Hermosillo, and Guadalajara. Major bus lines operating in Tijuana include Azul y Blanco de Magallanes (Blue & White) and Transporte Express de Tijuana – TEEXTI; modernizing system originally intended to phase out the other lines that partially introduced but ceased and merged with Azul y Blanco. A bus rapid transit system, named SITT, operates one route from Downtown Tijuana and Garita Puerto Mexico near the San Ysidro Port of Entry, southeasterly along the Tijuana River to Terminal Insurgentes in the southeast of the city. It is part of a planned system of main and feeder lines to replace other buses and minibuses. In 2006, Tijuana underwent a major overhaul of its existing system of guayines, or shared fixed route station wagons, forcing the replacement of the guayines with new models of vans, serving as fixed route taxis. Major transit hubs include Centro (Downtown Tijuana), Otay, Soler, and the Cinco y Diez avenues. Taxi lines operating in the city include Free Taxis, those that do not maintain a specific route; Economic Taxis; Diamond Taxis – black or yellow cabs; and regular taxis maintaining a set route. There are as many bus lines and routes as fixed route taxi ones or calafias, and new routes for buses, taxis or calafias are frequently created, due to high demand of public transportation. Public transportation service is inexpensive, with bus tickets at maximum, US$0.75. Fixed route taxis are somewhat more expensive, depending on the taxi route, reaching US$2.00. Bus, taxi and calafia lines and routes are distinguished from one another by their vehicles colors. However, there is no public record for these routes, set timetables, or fixed bus stops, making Tijuana's public transportation services very unreliable especially for lesser served areas. Locals generally transmit this type of information (routes) by word of mouth. In March 2021, the Secretariat of Infrastructure, Communications and Transportation (Mexico) approved a state contract for the design, construction, and operation of the first phase of a Tijuana Tecate interurban rail line. The segment will connect the San Ysidro Tijuana land port of entry to Ejido Maclovio Rojas municipality in Tijuana's east and will include seven intermediate stations – Kino, Américas Oriente/Xolos, La 5 y 10, Swap Meet Siglo XX1, García, Terán Terán and El 2000.